1.Шығыс Араб, Орта Азия және Закавказье елдерiндегi саяси және

құқықтық iлiмдерiнiң ерекшелiктерi

Мұсылман құқығы рулық-тайпалық құрлыстың ыдырауына және Араб халифатында ҮІІ-Х ғасырларда феодалдық қоғамның қалыптасуы кезеңінде пайда болды. Орта ғасырларда тамырын тереңге жайған мұсылман құқығы мен оның ерекшеліктерін оқып үйрену өте маңызды болды деген. Оның себебі мұсылман қауымында сол кездегі салт-дәстурлер мен әдет-ғұрыптар ұрпақтан-ұрпаққа көшіп отырды. Мұсылман құқығының бір бөлігі шариғат ҮІІ ғасырдан бастап-ақ көрші елдерге кеңінен таралды. Негізінен әскери жорықтардың нәтижесінде жауалап алу арқылы таралған мұсылман құқығы кейіннен Орта Азия, Закавказье,Шығыс,Батыс және Солтүстік Африка, Оңтүстік-Батыс, Оңтүстік –Шығыс және Батыс Азияда кеңінен қолданыла бастады. Мұсылман құқығы жүйесінде құран басты орын алады. Мұсылман қауымдары қасиетті болып саналатын бұл діни кітап барлық оқиғалар туралы түсініактеме береді, адамның өмірге келуі мен өлуіне дейінгі барлық жағдайға талдау жасайды және ұғым береді. Мұсылман құқығының пайда болуы мен дамуы, оның қайнар көздері мен құрлымының және жұмыс істеу механизмдері екі бастамадан тұрады:1) діни этикалықтан және 2) құқықтың арасындағы өзара қарым-қатынасты білдіреді. Мұсылман құқығының құрамында өзара тығыз байланысты екі топ айқын көрінеді, атап айтқанда: 1-ші топ: Құранның құқықтық қағидалары мен құдайға байланысты дәстүрлері және Мұхаммед Пайғамбардың хадистері құрайды; 2-ші топ: Мұсылман қоғамының біртұтас келісімі-иджмалар-ислам дінінің белгілері жасаған мұсылмандық-құқықтық қағидалар құрайды. Негізгі құқық ретінде бірінші топ, яғни, Құранда көрсетілген талаптар мен нормалар алынды,ал Иджма жалпы мойындауды талап ете бермейді.

Мұсылман құқығының басты қайнар көзі ретінде оның жалпы нормалары мен қағидаларында адамдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеп, діни мінез-құлықтық бағыт беретін ережелер көбірек кездеседі. Мінез-құлықтың кейбір ережелеріне келетін болсақ, олардың көпшілігі Пайғамбардың нақты даулы мәселелерді шешуі мен оған баға беруі кезінде және оған қойылған сұрақарға жауап ретінде пайда болады деген. Мұсылдман құқығы- яғни, дінмен байланысты болуы, өзінің түбегейлі тұжырымдамасы мен теориялық қайнар көзі негізінде басқа құқықтық нормалардан өзгешелігімен айрықшаланады.Мұндағы құқықтық діни-этикалық нормалар мазмұны жағынан әртүрлі болғанмен, бір-бірімен сабақтас және бір-бірін толықтыра отырып, біртұтас құқықтық жүйе құрайды. Мұсылман құқығы заң ғылымының жеке саласы емес, ол ислам ілімінің бір ғана саласы болып табылады, өйткені мұнда ислам дінінің қағидалары-шариғат-ал, шариғат адамдардың мүддесі үшін жүзеге асуы тиісті міндетті идея ретінде көрсетілген. Шариғаттың талабын орындамаған жағдайда адам заңды бұзушы деп аталады.

632 жылы Мұхаммед Пайғамбар қайтыс болғаннан кейін ҮІІІ ғасырдың басына дейін мұсылман құқығының дамуы казуальды, яғни, жүйеленбеген жолмен жүрді. Мұхаммедтен кейінгі оның ізбасарлары: Әбубәкір, Омар, Оспан және Әли нақты дауларды шешкенде Құран мен Суннаға сүйенетін болды. Егер қандай да бір сұраққа немесе мәселеге тиісті жауап табылмаған кезде, онда жаңа діни қағидалары мен қажетті деген заңды нормаларын қарастырды. Уақыттың өтуіне қарай Құранның талабы мен ережелері өмір ағымының барлық жақтарын қамыта алмады. Сондықтан ҮІІІ-ші ғасырдан бастап Құрандағы осындай кемшіліктердің орныны толтыру үшін шариғат мектебінің білгірлері өз міндеттеріне жүктеді. Осыдан кейінгі мұсылман құқығының қайнар көзі Иджма пайда болды, ол одан әрі дамытылды. Иджтихад құқық методологиясы теориясының дамуымен Құран мен суннаға сүйенбей ақ даулы мәселелерді өздері шешуге құқытық беретін білімнің жоғарғы сатысының көрнісі ретінде бағына бастады. Осы атлған құқықққа ие болғандар муджтахиттер деп аталды. Иджтихад дәрежесінінң бірнеше категориясы болды. Мұсылман құқығының қайнар көздеріне баға беру құқығына ие болғандар-ол, Мұхаммедтің тікелей ізбасарлары мен құқықтық ағымның негізін салушылар, ең беделді құқықтанушылар жоғарғы катергорияға кірді. Орта дәрежедегі муджтахиттер кейбір нақты ағымдар мойындаған қайнар көздер негізі бойынша жеке пікірлерін айта білді.

Муджтахитердің төменгі дәрежесі-ол, алғашқы екі сатының әртүрлі пікірлерінің біреуін ғана таңдады. Мұсылман құқығының алтын ғасыры:

ҮІІІ-Х ғасырларда иджтихадтың кең түрде дамуы мұсылман құқық- танушыларына мұсылман құқығының жалпы принциптері мен нормаларының басым көпшілігін қалыптастыруына алып келді. Бұл кезең мұсылман құқығы дамуының «алтын ғасыры» деген атқа ие болды.

ХІ ғасырдан бастап мұсылман құқығының бірнеше құқытық мектеп-ағымдары дамыды. Оның бірі суниттік бағыттағы мұсылман құқығы болды:1.Ханифиттік-негізін салушы Әбу Ханифа (699-767ж) Иран, Түркия, Ауғанстан, Пәкістан, Үндістан, Египет; 2.Маликиттік негізін салушы Малика бен Анас (713-795ж.) Солтүстік және Батыс Африка кірді;3.Шафиттік-негізін салушы Аш-Шафий (767—819 ж.) Сирия, Индонезия, Шығыс Африка; 4.Ханбалиттік-негізін салушы Бен Ханбала (780-855 ж.) Абария болды.

Шииттік бағыттағы мұсылман құқығы да джафариттік, исламиттік, зейдиттік және т.б.мектеп ағымдарына бөлінді. Көптеген мұсылман заңдары арасындағы ең икемдісі (қолайлысы) ханифиттік мектеп болып табылды.

Мұхаммед Пайғамбар қайтыс болғаннан кейін оның ізбасарлары-халифтердің билікке келуі мұсылман қауымының екіге: суниттер мен шииттерге бөлінуіне алып келді. Шиитер мұсылмандарды пайғамбардың тікелей мұрагерлері басқаруы керек десе, ал суниттер оны қолдамады.

Мұсылмандық теория бойынша мұсылмандық құқықтың барлық нормалары Құраннан және суннадан алынған деген. ҮІІІ-ХҮІ ғасырларда Араб Шығысы саяси-философиялық ойдың орталығына айналды. Мұхаммед Пайғамбардың негізін қалаған жаңа діннен қуат алған арабтар, өздерінен әлдеқайда сан жағынан да, әскери қуаты мен мемлекеттік қуаты жағынан да күшті елдерді тез арада жаулап алды. Арабтар 711 жылы Солтүстік Африканы бағындырып, Атлант мұхитына дейін жетті, көп ұзамай Гибралтар бұғазынан өтіп Испанияның бір бөлігін өздеріне бағындырды, Арабтар бір ғасырға жетер-жетпес уақытта Үндістан Атлант мұхитына дейін созылып жатқан алып империя-халифат құра білді. Арабтар қай елді жаулап алса да мұсылман дінін мемлекеттік дін ретінде енгізе алды, бұл дінді жаулап алынған елдердің халықтары тез қабылдады. Мұның өзі де мұсылман дінінің күштілігі мен қуаттылығын білдірді. Шариғат нормаларына негізделген мұсылман құқығы өмірдің ең маңызды орасан зор ықпалын тигізе білді. Араб халифаты кезінде Бағдад қаласы үлкен мәдени орталыққа айналды. Жаулап алынған елдерден және көрші мемлекеттерден рухани қазналар әкелінумен бірге, бұл қалада дүниенің түкпір- түкпірінен келген ойшылдар мен ғұламалар еңбек етті. Грек және Рим өркениетінің таңдаулы өкілдері Платонның, Сократтың, Аристотельдің, Эвклиттің, Цицеронның және т.б. шығармалары араб тіліне тәржімаланып, олардың озық ойлары мұсылман елдеріне кеңінен танылды. Бұның өзі Шығыс үлгісі мен Еуропа мәдениетінің өзара үндесіп, Шығыс саяси-құқықтық ойының дамуына жаңа серпін берді. Сол кезде бүкіл әлемдік мәдениетке белгілі болған: Әл-Кинди, Әл-Фараби, Ибн Сина (Авиценна), Ибн Рушдт және т.б.өсіп жетілді. Олар ғылымның басқа салаларымен қатар саяси-құқытық ойда да әлі күнге дейін мәнін жоймаған ұлы шығармалар қалдырды. Мұсылман-құқытық саяси теориясындағы басты мәселе-мұсылмандық билік пен басқарудың арнайы түрі- халифаттық өзара байланыстар аспректілерінің мәні туралы болды. Халифаттың анықтамасы туралы мұсылмандық мемлекеттанушы Әл-Маварди былай деп жазды: «Имамат-ол, діни сенімді қорғау миссиясы мен жердегі істерді басқарудың пайғамбарлық мұрасы болып табылады». Әл-Маварди еңбектерінде халифаттың пайда болу мәселелері көбірек орын алған. Оның мұсылмандық саяси концепциясында халифат билігі сайлаушы және оның бақылаушы қауым өкілдері берген өкілеттік негізіндегі «қажеттілік»түрінде көрінді. Мұнда халиф билігінің басты міндеттерінің бірі ретінде мұсылмандық құқық нормалары мен мұсылмандардың діни парыздарын орындауын бақылау деп аталды. Халиф билігінің басты міндеті-ол, мемлекеттік және қоғамдық істерді анархияға жол бермеу, тәртіп пен заңдылықты сақтау болып табылды. Әл-Мавардидің айтуы бойынша, халифаттағы жоғарғы билік Алланың жердегі әмірін орындаушы халифаттың қолына шоғырланған (жиналған) деген.

Мұсылман саяси теориясында мұсылман мемлекеттерінің басшыларын орнынан алу және сайлау туралы дәлме-дәл анықтама жоқ. Бірақ Әл-Маварди еңбектерінде (суниттік концепция бойынша) жоғарғы азаматтық және діни билік мұрагерлік тәртіппен немесе бұрынғы билеушінің тағайындауымен емес, қауым мен халифат билігіне үміткер арасындағы ерекше шарт бойынша іске асырылады. Шииттік саяси концепцияда халиф қауым арқылы сайланбайды, ол Алла мен пайғамбардың тікелей өкілі болып табылады деген. Халиф өзінің мұрагерін сайлай алады немесе пайғамбардың күйеу баласы Әлидің тікелей ұрпақтарына мұрагерлікке қалдыра алады деген. Өйткені Мұхаммед Пайғамбардың артында еркек жынысты ұрпақ қалған жоқ еді. Ол қайтыс болғаннан кейін Әбу-Бәкір (632-634),Омар (634-644), Осман (644-656) және Әли (656-666) халифат билігінде болды. Әли қайтыс болған соң халифтікке Омеядтер әулетінен шыққан Муавид келді. Омеядтер әулетінің билігі 661-750 ж. дейін созылды. 750-1253 жылдар аралығында Араб Халифатындағы билік Аббасидтер әулетіне көшті. Халиф өзінің қол астындағы адамдармен кез-келген уақытта ақылдасуға құқылы болғанмен де, бірақ іс жүзінде қарапайым мұсылмандардың пікірі есепке алынбады.

Мұсылмандық Испанияның рухани орталығы болып саналған Кордовада туып өскен ұлы ойшыл, философ, заңгер және теолог Аверроэсо (Ибн Рушд)-(1126-1198) дінді идеалды мемлекеттің өзіне де қажетті саяси өнер деп бағалаған. Аристотель еңбегін тану арқылы философия мен дін шындыққа үйретеді, ал олардың арасындағы келіспеушілік жайлар соңғы негізде өзара соқтықпауы керек деп есептеген. Аристотель шығармаларын көпшілікке белсенді ұғындырумен айналысқан ол туралы замандастары мынаны айтқан: «Аристотель-табиғатты, ал Аверроэсо (Ибн Рушд)- Аристотельді түсіндірді»- деген. Шыққан тегі жағынан араб Аверроэсо (Ибн Рушд) өзінің философиялық жүйесін ақыл-ой неізінде құрды, сондықтан да оның ислам дінімен амалсыз соқтығуына тура келді.Аристотель еңбегіне сүйене отырып, ол, о дүниедегі өмір туралы және дүниені құдай жаратты деген діни ұғымды жоққа шығарды. Оның айтуынша «Материя мәңгі-бақи өмір сүреді, барлық табиғи құбылыстар және адамдардың іс-әрекеттері құдайдың емес, өзінің ішкі табиғи заңдарымен жүреді» деген. Табиғи заңдылықты негізге алаған Ибн Рушд мемлекеттің пайда болуын құдайдың ісі емес, ол адамдардың жердегі тәртіпті сақтауға ұмтылуынан және адамдар арасындағы алауыздық пен қақтығыс нәтижесінде пайда болған деп есептеді. Оның ойынша адамдар арасындағы әлеуметтік теңсіздік те құдай ісі болып табылмайды, ол адамдар ойлап тапқан нәтиже деген. Әлеуметтік теңсіздікті жақтамаған Аверроэсоны мұсылман дін иелері Кордовадан аластатып, Аристотельдің еңбектерін бүкіл арабтық Испанияда оқуға тиым салды.

Әл-Фарабидің мемлекет туралы ілімінде саясаттың басты мақсаты-ол, бақытқа жеткізу болып табылады деген. Құдайдың бар екендігін жоққа шығармаған Ибн Сина әілемді құдаймен бірге материядан да жаратылған деп есептеген. Мұсылман мемлекеті басшысынынң құқытық жағдайы мен атқарушы билік формасын оның әр кездегі даму сатыларымен салыстыра отырып, белгілі саясаттанушы-ғалым Ибн Халдун мұсылман мемлекетіндегі басқару формасының классификациясын жасады.

Ибн Халдунның ілімі бойынша, кез-келген қоғам, адамның табиғи әрекеті негізінде, олардың бір-бірін табиғи жоюы мен агрессиясын тоқтатуға арналған «тежеу бастамасын» қажет етеді деген. Мемлекеттің басты ерекшелігі-ол, қоғам мүшелерін бағыныштықта ұстайды және олардың еркінен тыс билік жүргізеді, барлығына міндетті заңдар шығарады, елдегі тәртіпті қамтамасыз етеді, салық жинайды және әскер жасақтайды.

Ибн Халдунның тұжырымы бойынша, мемлекеттік саясат бір билеушімен ғана шектелмейді, оған барлық қоғам мүшелері де қатысады. Сондықтан мемлекеттегі барлық өзгерістер, мемлекет басшысы жағдайының өзгеруіне ғана емес, бүкіл қоғамның бүтіндей өзгеріске ұшырауына да байланысты болады деген. Мемлекет осы кезеңде дамудың бес сатысынан өтеді деген. Атап айтқанда: 1) Бұрынғы биліктің орнына жаңа ықтиярсыз биліктің келуі; 2) Жоғары биліктің бір адамның қолына шоғырлануы; 3)Тәртіп пен тыныштық орнатылған мемлекеттің гүлденген сатысы; 4) Басқарудың зорлық және деспоттық әдістеріне көшуі; 5) Мемлекеттің құлдырауы және құлауы.

Ибн Халдунның пікірі бойынша мұсылман мемлекеттері өз дамуында төрт сатыдан өтті деген. Ол сатылар мынадан тұрады:

1.Нағыз халифалар басқарған «таза халифат».

2.Халифаттың сыртқы белгілерін сақтай отырып, біртіндеп монархияға көшу

(Омеядтар әулеті кезеңіндегі халифат).

3.Халифаттың толық монархияға айналуы (Аббаситтер әулеті кезеңіндегі

халифат).

4.Біріңғай мұсылман мемлекетінің ыдырауы және арабтарды басқа халықтардың жаулап алуы (Бағдадты моңғолдардың, Мысырды османдық түріктердің жаулауы).

Ибн Халдун басқару формасының үш түрін көрсетті:

1. «Табиғи» монархия; 2.«Саяси» монархия; 3.«Халифаттық».

Бірінші формасында билік билеушінің жеке мүддесі үшін жүргізіледі, яғни «табиғи» монархия өзінің мақсатынан басқа еш нәрсеге қатысы жоқ жеке биліктің деспоттық режимі болады. Екінші формасында: «Саяси» монархияның ерекшелігі мұнда басқару рационалды, саналы өлшемге негізделеді, халық мүддесін қорғайтын саясат жүргізіледі. Бірақ бұл кездегі билеуші саясатында діни құндылықтар ескерілмейді. Үшінші формасында: халифаттық басқару формасында «саяси» билік формасы жойылады, өйткені халифтің өз қарамағындағы билігі сол кезде мұсылмандық құқытық негізде жүзеге асырылады. Халифаттың «заңдары» билеушінің еркіне қарай емес, қасиетті мұсылмандық құқық принциптеріне негізделеді деген.

Ибн Халдун халифтің еріксіз билігі мен зорлығына қарамастан, жоғарғы әділдікті қамтамасыз ететін мұсылман құқығы үшін оған басымдық берді. Өйткені, халифтің ықтиярысыз «саналы» билігі мұсылман қауымы үшін де, басқа халықтар үшін де «пайдалы іс» балып табылады деген.