2.Л.Дюгидiң, г.Кельзеннiң, н.Ориуннiң құқық , солидаризм

теориялары

ХХ ғасырдың басында социалистік саяси-құқытық идеологиямен қатар капиталистік жолмен азаматтық қоғам дамуына бағдар ұстаған буржуазиялық саяси- құқықтық ойдың бірқатар басым бағыттары (ынтымақтастық, институионализм, психологизм және т.б.) болды. Бұл бағыттар ХХ ғасырдың саяси және құқытық ілімдеріне едәуір ықпал етті.

Құқық теоретигі конституциолист Францияда туып өскен Леон Дюги (1859-1928) өзінің саяси-құқытық концепциясын ынтымақстатық идеясына негіздеп құрды. Мемлекеттану мен құқықтануда түбегейлі өзгерістер жасау үшін Дюги заңгерлік ғылымды Огест Конттың ізінше ол да «метафизикалық» яғни ғылыми дамуына қарсы деп аталған кейбір ұғымын алып тастауын қажет деп санап, оның қатарына «мемлекеттің егеменді тұлғасы», «тұлғаның субъективті құқығы» ұғымдарын жатқызды «заңгерлік ахуал», «функция» , «әлеуметтік құқық» сияқты жаңа ұғымдарды жақтады. Оның негізгі еңбегі «Конституциялық құқық туралы трактат» (1911) деп аталды және бұл еңбегінде ол жоғарыдағы жаңашылыдқтардан өзге конституциялық құқық пәнінің өзін дәл анықтауға ұмтылды. Құқықты әлеуметтік заңгерлік бағытта түсіндіруге тырысқан Дюги өзінің ілімін қалыптастыруға әлеуметтік позитивизмнің беделді өкілдері (Сен Симон, О Конт, Г. Спенсор) және өзінің замандасы Э. Дюригеймге сүйенді.

Инститционализм теориясының көрнекті өкілі Морис Ориу (1859-1929) мемлекет пен индивид мүдделерінің қарама- қайшылығы мәселесін біздің заманымыздың алғашқы ғасырларындағы христиандық ұжымшылдық рухында, оны қазіргі әлеуметтік- тарихи ахуалға бейімдей отырып түсіндіруге тырысты. Институция теориясының өзегін тепе-теңдік идеясы құрайды деген. Бір кезінде өзінің, биліктердің ажыратылуы теориясында Ш.Монтескье қолданған болды. Бұл идея бойынша қазіргі мемлекеттердің бүкіл өмірін «күрделі және шым-шытырық жүйеге біріккен шексіз әлеуметтік тепе-теңдіктер» түрінде елестетуге болады. Осындай тепе-теңдіктің жүйлерінің бірі –ол, құқытық қатынастар болып табылады. Құқық идеясы өзінің негізінде тәртіп идеясы болып саналады, ал ескі заңтанудың заңгерлері бұл тәртіпті құдайдың бекіткен құдыреті ретінде қарады.

Құқық салсында психологиялық теоряның негізін қалаушы Петербург пен Варшава университетінің профессоры Л.И.Петражицкий (1867-1931) «Адамегршілік теориясымен байланысты мемлекет және құқық теориясы» деген еңбегінде ол құқытық феноменін «адамнан тыс немесе олардың арасындағы кеңістіктен, әлеуметтік ортадан емес, индивидтің психикасынан іздеу қажет» деп жазғын. Құқықтың қайнар көзі эмоция (сезім) дей отырып, ол өзінің «эмоционалдық теориясын» индивидтің еркі немесе ұжымдық санасына негізделген құқықтың өзге психологиялық теорияларына қарсы қояды. Петражицкидің теориясы құқық ұғымын өте кеңейтіп жіберді. Ол өзара қарым- қатынас туралы кез-келген түсінікті құқытық эмоцияға жатқыза отырып, құқытық нормалардың қатарына әртүрлі ойларды, сыпайыгершілік ережелерін, этикетті және т.б. жатқызады.

3. Қытайдағы ұлт-азаттық қозғалысының саяси және

құқықтық идеялары. Сунь Ятсен.

1937-1945 ж. Қытай халқы Жапонияның әскеи-империялық агрессиясына қарсы ұзақ соғылған соғыста жеңіске жетіп бастандыққа, ұлт-азаттыққа жетті. Қытай халықының жеңіске жетуіне ең басты себеп 1945 маусы- шілде айында Жапония мен КСРО мен екі айлық соғыстың нәтижесінде Жапония тізе бүкті. Ал 1945 жылджың 6-тамызда АҚШ Жапонияның Хиросима мен Нагасакий қалаларына «АТОМ» бомбасын тастап біраз халықын қырғынға ұшыратты. Міне осы атлғарн ең негізгі екі жағдайдың нәтижесі Жапонияның дүниежүзілік аумағында өз қарулы күшін ұстауға, әскери құрамды құруға халықаралық құқықтық деңгейде тиым салынды. Совет одағынынң екі айда Жапонияның жеңісі сол кездегі Солвет одағынынң әскери қолбасшылары Р.Я.Малиновский, К.А.Мерецков, В.П.Плиев және МХР әскери қолбасшысы генерал-лейтенат Юмжагин Цеденбал болды. Осы 1945 жылға дейін Қытай мемлекетінде әлі де ішкі соғыстар болып жатты. Қытай екі лагерге бөлінді:

1).Чан Кайши бастаған Гоминдандық (ұлттық партия) мен 2).Мао Цзедун басқарған Қытай Коммунистік партиясы арасфында қызу әскери шайқас балып жатты. Қытай Коммунистік партиясының жеңіске жетуі-ол КСРО қолдауымен және Мао Цзедун Мәскеуде КОКП Жоғарғы мектебін бітіріп Қытайда мемлекеттік билікті жаңарту жолдарын жасауға кіріседі. Осындай мемлекеттік реформаның жүргізілуі нәтижесінде 1949 жылдың 1-ші қазанда Қытай Халық Республикасы болып жарияланды. Осы аталған билік жүргізу жұмысшылар табының басқаруымен «халықтың демократиялық диктатурасы» деп аталды. Демократия жарияланған соң бүкіл Қытай аумағына «барлық демократиялық таптыарды біріктіру» және барлық ұлттарды біріктіру болды. Сонымен қатар партияның бағдарламасында ұлт-азаттық күресті тоқтатпау екендігі туралы шешім қабылдады. Бұрынғы империалистік биліктен қалған артықшылықтар мен басымдылық әлеуметтік әсерелерін жою және ұлттандыру шешімін шығару болды. 1952 жылында талқылау нәтижесінде социализм жолына өтпелі кезеңі деген шешім қабылданды. Бұл шешімде «социалистік индустарлизациялау» және «социалистікке» қайта қалыптастыру мәселесі қаралды. Осы аталған өтпелі кезеңіне 1954 жылы Қытайдың Конституциясында бүкіл хылық өкілдерінің жиналысында қабылданып және осы Барлық Қытайлық жиналыста ҚХР Төрағасы міндетіне Мао Цзедун оның орынбасарына Лю Шаоци және Мемлекеттік Кеңестің Премьеріне Чжоу Эньлай сайланды.

1958 жылы Қытай коммунистк партиясы өзінің «басты линиясын» (басты бағытын) айқындады. Бұл шешім бойынша «үлкен серпіліс» деген атпен , «үш жыл қызу жұмыс істеу» арқылай «он мың жылдық бақытты өмір сүру» деген мақсатты көздеді. Мао Цзедун тұсында Қытайда «мәдени революциясы » өткізілді. Бұл дегеніміз бұрынғы ескілікті салт-дәстүді жою болды. Репрессиялық іс-шаралар да жүргізілді. Бұл әрине КСРО одағанан келді десек те болады. Мао Цзедун бір сөзінде мемлекеттік билікте үнемі Карл Маркстың демократиясымен жүруге болмайды , сондықтан да биліктің әдіс-тәсілдері өзгертуді қажет етеді, яғни Цин Шихуан-Ди (ежелгі Қытай деспоты) билік әдісін де пайдалану қажет деген.