3.Томас Гоббстың саяси және құқытық iлiмi “Левиафан”

Т.Гоббс өзінің мемлекет және құқық туралы теориясының негізі ретінде жеке тұлғаның табиғаты туралы түсінікті алға қояды. Гоббстың ойынша адамдар алғашқы кезде дене және ақыл-ой қабілеттері жөнінен тең дәрежеде жаратылған, бірақ адам табиғаттан өзімшіл, ашқарақ, тойымсыз болады деген. Дәлірек айтқанда «адам адамға- қасқыр» деген.

Мемлекет адамдардың өз өмірі үшін үрейлігінен , яғни өздерін қорғайтын биліктің қажеттігінен пайда болады, олар өзара шарттасу арқылы өздеріне үстемдік ететін билеушіні таңдайды. Яғни, мемлекет-ол, жасанды дене (левиафан) болып табылады деген. Мемлекеттің пайда болуының екініші тәсілі-ол, зорлық-зомбылық, қысымшылық жасау болады. Мемлекет билеушісін егемен деп атаған Гоббс оның абсолюттік билігін қолдады. Жоғарғы билікке ие болған егемен-ол, азаматтық заңдарға бағынышты емесе, заңдарды ол өзі шығарады, олардың күшін жояды, соғыс жариялайды, дауларды шешеді, барлық лауазымды адамдарды тағайындайды. Билеушінің билігі бөлінбейді және ешкімге берілмейді. Гоббс мемлекеттік билікті бөлуді қостамайды. Оның айтуынша «мемлекеттік билікті бөлу оны қирату деген сөз, өйткені, бөлінген билік бірін-бірі құртып, жойып тынады» деген.

4.Англиядағы хүiii ғ. Саяси және құқытық ойлар

«Левиафан» атты саяси философиялық трактатымен әлем жұртшылығына танылған Томас Гоббстың революцияға деген өзіндік көзқарасы болды. Ол өз өмірінің соңына дейін ақыл-есін жоғалтпай, кәрлікке қарамастан 91 жыл өмір сүрді. Жас кезінде сол кездегі Мерсенн, Декарт, Бэкон, Галилей, Кеплер сияқты атақты ойшылдармен жақсы таныс болған Т.Гоббс ерте кезден-ақ философиялық және саяси іліммен шұғылданды. Оның саяси көзқарастары ағылшын буржуазиялық революциясының ықпалында қалыптасады. Саяси көзқарасы жағынан абсолюттік саяси билікке жақын тұрғанына қарамастан ол феодалдық «шындықтар» мен монархиялық шексіз билікті сынға алады. Оның бұл саяси-құқытық идеясында «Азамат туралы ілімнің философиялық бастауы», «Левиафан немесе шіркеулік және азаматтық мемлекеттің материясы, формасы мен билігі» деген еңбектерінде айқын байқалады деген.

Т.Гоббс өзінің мемлекет және құқық туралы теориясының негізі ретінде жеке тұлғаның табиғаты туралы түсінікті алға қояды. Гоббстың ойынша адамдар алғашқы кезде дене және ақыл-ой қабілеттері жөнінен тең дәрежеде жаратылған, бірақ адам табиғаттан өзімшіл, ашқарақ, тойымсыз болады деген. Дәлірек айтқанда «адам адамға- қасқыр» деген.

Мемлекет адамдардың өз өмірі үшін үрейлігінен , яғни өздерін қорғайтын биліктің қажеттігінен пайда болады, олар өзара шарттасу арқылы өздеріне үстемдік ететін билеушіні таңдайды. Яғни, мемлекет-ол, жасанды дене (левиафан) болып табылады деген. Мемлекеттің пайда болуының екініші тәсілі-ол, зорлық-зомбылық, қысымшылық жасау болады. Мемлекет билеушісін егемен деп атаған Гоббс оның абсолюттік билігін қолдады. Жоғарғы билікке ие болған егемен-ол, азаматтық заңдарға бағынышты емесе, заңдарды ол өзі шығарады, олардың күшін жояды, соғыс жариялайды, дауларды шешеді, барлық лауазымды адамдарды тағайындайды. Билеушінің билігі бөлінбейді және ешкімге берілмейді. Гоббс мемлекеттік билікті бөлуді қостамайды. Оның айтуынша «мемлекеттік билікті бөлу оны қирату деген сөз, өйткені, бөлінген билік бірін-бірі құртып, жойып тынады» деген.

Джон Локк (1622-1704) саясат және құқытық ілімін өзінің еңбегі «Мемлекеттік басқару туралы екі трактат» еңбегінде Дж.Локк өзінің мемлекет туралы ілімін баяндайды. Гоббс сияқты ол да адамдарды табиғи жағдайда еркін, өзара тең, тәуелсіз ретінде қарастырады. Бірақ оның Гоббстен айырмашылығы жеке меншік пен еңбек тақырыбын адамның табиғи ажырамас атрибуттары түрінде түсіндіреді. Оның айтуынша адамның жеке меншікке ие болу ұмтылысы, адамдардың өздерінің пайдасын көбірек ойлауы, табиғи нәрсе деген. «Жеке меншіксіз адамның негізгі қажеттілігін қанағаттандыру мүмкін емес. Мүлік жеке адамдардың иелігіне айналған кезде ғана табиғат көп пайда бере алады. Бірақ жеке меншікке толық қанағат болуы үшін қажырлы еңбек етуге байланысты болады» деген.

Мемлекеттің пайда болуын, Дж.Локк адамдардың табиғи құқықтарын, бостандығы мен еркіндігін, жеке меншігін берік қамтамасыз ету мақсатымен, келісім жасау арқылы құрылған саяси қауымдастық деп білді.Бұндай келісімді ол «кез-келген мемлекеттің бейбіт түрде орнауы халық келісімінің негізі» деп түсіндірген. Мемлекет деген ұғымды Дж.Локк жалпы заңдар шығару мен адамдар арасындағы дауларды шешетін және қылмыскерлерді жазалайтын сот инстанцияларын құруды бір мақсатқа біріктіру деп ұғады.

Заң дегеніміз-ол, саналы мінез-құлықты қалыптастырғанда және қоғам үшін қызмет ете алғанда ғана, заң өзінің мәртебесіне ие бола алады деген. Заң, өзінің заңдығын жасай алады сол уақытта, егер сол заңды бәрі бірдей орындаған кезде ғана. Құқытық мемлекет дегеніміз-ол, барлық адамдар мен мемлекет органдарының заңдылықты сақтауы және заңды бірдей орындауын, құрметтеп және қастерлейтін саяси қоғамды айтады.

№ 5 ДӘРIС

Тақырып: ХҮIII –ХIХ ғ. басындағы Франциядағы саяси және

құқықтық iлiмдер

Сабақтың мақсаты: ХҮIII –ХIХ ғ. басындағы Франциядағы саяси және

құқықтық iлiмдерімен оқып танысу.

Жоспар:

1.Франциядағы ХҮIII ғ. саясип және құқытық идеологиясының негiзқгi

бағыттар

2.Ағартушылық саяси және құқықтық көзқарастары

3.Ш.Монтескиенiң, Ж..Ж.Руссо саяси және құқытық iлiмдерi

4.Утопиялық коммунизмнiң саяси идологиясы