3 Мұрагерлік құқықтарды қорғау және жүзеге асырудың жолдары

3.1 ҚР-ның заңнамасы негізінде мұраны қалдыру сипаты мен түсінігі

Заманауи тарихи кезең ішінде меншіктер айтарлықтай шеттелген континент пен елдер өмірінде жеке меншіктіліктің қалыптастырылуымен ерекшеленеді. Ал, мұндай меншіктіліктің қалыптасуы үрдісі мұрагерлік қатынастардың өсуімен қатар жүреді. Мұрагерлік қатынастардың мән-мағынасы неде және не себепті нақты бір экономикалық пен рухани дамыған адамзат қоғамда мұрагерліксіз өмір сүре алмайды?

Мұрагерлік құқық объективті мағына тұрғысынан – мемлекеттің адам өмірден озған уақытта, оған тиіс мұрагерлік меншіктерін, объективті-азаматтық міндеттер жиынтығын өзге адамдар мен тұлғаларға берілетін азаматты-құқықтық ережелердің жиынтығы [97, 48 б.].

Дүниеден озған азаматтың құқықтары және міндеттері өзге адамдарға не тұлғаларға мұрагерлі құқық ережелерінің негізі бойынша өтуі мұрагерлік ретінде танылады.

Мұрагерліктік не болмаса мұраның құқықтық мирасқорлығы дегеніміз дүниеден озған адамның (мұраны қалдырушы) құқықтары және міндеттерінің өзге адамдарға (мұрагерлерге) өтулерін айтамыз. Мұрагерлік кезінде құқықтардың, міндеттердің өту тәртіптері, мұраны қалдырушы адамның құқық мирасқорлығы болатын кездері мұрагерлі құқықтылық деп аталатын жиыны азаматтық құқықтың бір институты ретінде құралатын құқықтық ережелермен айқындалады. Кез-келген адамның дүниеден озғаннан кейінгі субъективті азаматтық құқықтары және міндеттері өзге адамға не адамдарға өтушілігі әрдайым мұрагерлік ретінде таныла қоймайды.

Адамдардың азаматтық құқықтары мен міндеттерінің мұрагерлігі тәртіптер негізінде өтушілігі келесідей белгілермен айқындалады:

А) Өтушіліктің негізі ретінде мұрагерліктік құқық ережелерімен көзделген ауыр фактілерге негізделген құрамдар танылады;

Б) Өткізілетін құқық пен міндет мұралар не мұралық массалар деп аталатын белгілер арқылы біртұтастықты қалайды;

В) Құқық пен міндеттерді өзіне қабылдаған (мұрагер) тұлға дүниеден озған адамның жарты (сингуляр) құқықтық мирасқорлығы емес, жалпы тіке (әмбебап) мирасқор ретінде есептеледі.

Мұраға қалдырушылық азаматтық құқықтық қабілеттіліктің бір белгісі болып табылады. Заңнама белгілі бір адамда, азаматтарда және ұйымдарда белгіленген фактілер құрамдары болуын нақты мұрагер құқықтық қабілет тудыруы мүмкін. Аталған адамның нақты субьективті құқығын танушылық жағдайларының бірі болады.

Сонымен қатар, адамның құқықтық қабілетілігінің алғы-шарты болып, осындай адамның нақты субьективті мұрагерлік құқықтарын алуы, мұраны алушылық құқықтары ретінде танылады.

Мұрагерлік субьективті мәнде мұрагерлік кезектілігіне шақырылатын адамдардың және мұраларды алған, дүниеден озған адамның құқықтық мирасқорлығы болған адамның құқықтарын айтамыз [97, 62 б.].

Жоғарыда көзделген құқықтар иелері мұрагерлер ретінде танылады. Сондай-ақ, мұрагерлік тізіміне шақырылатын мұрагерлердің құқықтық қабілеттілігі мен мұраларды қабылдаған мұрагерлердің құқықтық қабілеттіліктері.

Мұндай, құқықтық қабілеттілік сапалы жағдайда әр жағдайда бір-бірінен ерекшеленіп отырады. Мұрагерлік тізіміне шақырылатын мұрагерлер тек қана мұраны алу не олардан бас тартуға да құқықтары болады. Осы мұрагерлер дүниеден озған азаматтың мирасқорлығы болмай, ол тек мүмкін болатын мирасқор ретінде танылады. Осы мәнде мұрагерлер өздерінің еркілерінен тыс кезде танылады.

Мұра қабылдаған мұрагерлер – осы мұраны қалдырушы адамда болған құқық пен міндеттердің мирасқорлығы мен мұрагерлік құқықтың ережелеріне сай мұрагер мирасқорлығы субъектісі болады [97, 63 б.].

Мұрагерлік құқықтарын қабылдау – осы мұрагерлердің ерікті актілері болатын бір жақ мәмілелер, ал мұраларды қабылдамай дүниеден озған азаматтың мирасқорлық жағдайы мүмкін емес. Сондықтан, мұрагер құқықтары мұрагерлердің еріктері негізінде құқықтың мирасқорлығына айналады. Мұрагерлік тізіміне шақырылған адам, азаматтар өмірінде иелік еткен құқық пен міндеттер иеленушілері болады.

Мұрагерлік құқықтағы мұраларды қабылдау құқықтарының - заңды табиғаттары әлдеқайда өзгешерек болады. Бұл құқықтардың мазмұндары мұрагер сипатында танылған азаматқа заңды альтернатив құқық иеленушілігін берумен түсіндіріледі - яғни, мұраны қабылдаушылық не одан бас тартушылық, соңғысы формальді актілер (бас тартушылық жөнінде арыз берушілік) жолымен орындалады. Сондықтан, «мұраларды қабылдау құқығы» бойынша мұраларды қабылдау мен бас тартушылық араларында таңдаулармен шектелуде. Осындай «құқықтарды» азаматтық субьективті құқықтар ретінде қарауға бола ма? Осы сұраққа біз субъективті азаматтық құқықтар ретінде қалай түсінеміз, осыған байланысты болмақ.

Егер, азаматты субъективті құқықтар деп, өзге жақтың міндеттеріне әрқашан сай болатын құқықтық қатынастардың элементтерін түсінсек, азаматтық субьективті құқықтардың өмір сүрулері, өздерінің қарама-қарсы құқықтар міндеттерінсіз мүмкін болмайтын болса, онда «мұраларды қабылдау құқығы» азаматты субъективті құқықтар қатары ретінде қарастыруға болмайды. Бұлар тек азаматтық құқықтық қабілеттіліктердің шартты жасасу, өсиетті қалдыру мен әр түрлі өзге де мәміле жасау ретінде жеке түрлері болады [98, 52 б.].

Ал, енді мұрагерлердің өзге құқықтарын қарастырсақ - «мұраны алумен байланысты пайда болған құқықтар». Бұлар құқықтарда мұрагерлер мұраларды алғандары уақыттарынан бастап, яғни олардың мұраларды алуға келісімдерін берген сәттен пайда болады. Мұраларды қабылдаған мұрагерлер дүниеден озған адамның мүліктеріне бір актімен тез, әрі бір мезгілде ие болады.

Осыларға сай ол меншіктік құқықтарына, талап ету құқықтарына және мұраны қалдырушы адам мүліктерінің барлық бөлшектеріне және өзі білмейтін мүліктерге қатысты иелік етеді. Сондай-ақ, мұрагерлерге алғылары келмейтін меншіктер де өтеді.

«Мұраларды қабылдаумен байланысты пайда болған құқықтар» әрбір адамға және әр тұлғаға қарсы қорғалатын мұрагерлердің азаматтық субьективті құқықтары танылады. Осы құқықтың объектісі ретінде, біртұтас түрдегі мұралар танылады.

О.С. Иоффе заңгердің «Кеңестік азаматтық құқығындағы құқықтық қатынастар» атты жұмысында, мұрагерлі құқықтың нақты мазмұны болып, құқықты иеленуші осындай құқықтардың иелігінде емес, соңғы жаңа құқықтық жеке меншік құқығы пайда болуына заңды негіздер болады. Қысқаша айтсақ, мұрагерлі құқықты иелену мақсатында құқықтық сипатта болмай, заңды факт ретінде көріністер табады. О.С. Иоффенің мұрагерлік құқық деп нақты айтсақ мұраларға иелік ету құқығы екі түрлі мәнде жеткізілетіндігіне көңіл аудармаған:

1) мұраны иеленуші құқығының тиісті тұлғаларда болуы сипатында;

2) осы адамдардың мұраны қабылдауы құқықтары сипатында [99, 29 б.].

Аталған құқықтың екі түрлі азаматтық субьективтік құқығы болады, бірақ әрбір адамға және әркімге қарсы қорғалатын мұраларды қабылдаудан, осы тұлғалардың құқықтары мұрагерлердің мұраларды «қабылдау» актілеріне негізделген тиісінше тұлғалардың мұраларды қабылдау құқықтарын жүзеге асырудың нәтижелерінде пайда болады. Осындай құқықтарды жүзеге асырудың өзге нысандары мұрадан бас тартушылықта қарсы нәтижелерге жеткізеді.

Сәйкес адамдарға мұраларды қабылдаулардан құқықтар пайда болмайды. Дегенмен, «мұраларды қабылдау құқықтарын» жүзеге асыруда азаматқа толық еркіндік бере отырып, біздің құқықтық жүйе мұрагерлерге сәйкес құқықты өзге тұлғалардың мұрасы сипатында алуына жол бермейді (мұрагердің біріне не өзге тұлғаға). Мұрагерлер мұрагерлік тізімінде танылған мұраларды қабылдауы құқықтарын «сату» не «сыйлау» құқықтарына ие болмайды.

Мұрагерлік құқығы мұраларды қабылдау құқығы мәнінен ажырамас сипатында болады. Мұрагерлі құқықтық мирасқорлық жөнінде тек қана анықталған кезде ғана сөздерді қозғауға болады. Мұрагерлі құқық мирасқорлығы – адам дүниеден озғаннан кейінгі құқықтар мирасқорлықтары мен құқықтық мирасқорлық жалпы айтқанда, мәні тар болады.

Мұрагерлі құқық мирасқорлықтардың құқықтық негіздері болып, мұрагерлі құқық ережелерімен көзделген күрделі фактілі құрама болады. Осындай фактілі құрамаға түрлі элементер қатарлары енеді. Мұрагерлік ретінде танылмайды, егер мұраны қалдырушы адам дүниеден озбаса не сот тәртібінде және нотариалды тәртіптерде дүниеден озды деп жарияланбаса, құқықтық мирасқорлығы жөнінде әңгіме қозғалмайды.

Мұрагерлік ережеде мирасқорлар – осы анықталған фактілер бойынша зандарда мұрагерлер ретінде танылған тұлғалар [99, 63 б.]. Азаматтық құқық бойынша мұрагерлі құқықта мирасқорлық кешенділігінің келесідей белгілері атап өтуге болады: Мұрагерлер мұраларды анықтаған біртұтас сипатында қабылдайды. Мұралардың бір бөлігіне иелік етсе, бүкіл мұраларға иелік етеді, яғни заңнамамен мұрагерліктің субъекті сипатында жол берілген. Мұрагерлер мұраларды әрдайым тікелей формада қабылдайды. Мұраларды қабылдай отырып, олар мұрагерлі құқықтық ережелердің негізінде өтулері мүмкін, мұрагерлер бүкіл құқық пен міндеттер иеленушісі болады. Ешқандайда үшінші адамның тиісінше мұрагерлі құқықтар мен міндеттерін мұрагерлерге беретін толықтыру актісін қажет қылмайды.

Мұрагерлер мұралық негізінде құқық пен міндеттерге тез және бір уақытта иелік етеді. Мұраларды қабылдау жалғыз акті болып, мұрагерлі объектінің барлық түріне таралады. Мұраларды қабылдау жағдайында белгілі емес құқық пен міндеттер бірге қабылданады.

Мұраларды қабылдау үрдісінен мұрагерлердің бас тартулары заңды салдар туындатады, яғни мұраларды қабылдаушылық актілеріне қайшы әрекеттер жасайды. Мұралардан бас тартушылық мұраларды қабылдаулардан туындайтын бүкіл құқық пен міндеттерден тез, әрі бір сәтте айырылады [100, 75 б.].

Кешенді мирасқорлық сипатында, мұрагерлер құқықтардың тек қана бір бөліктерін алып, қалған бөліктерін қабылдамай отыра алмайды. Сондықтан, кешенді мирасқорлық құқық пен міндеттерді тез әрі бір сәтте қабылдаулары, өзге құқық пен міндеттерді қабылдаулардың өзге ережесін орната алмайды, кейінге шегере алмайды, айталық: мұраны қалдырушы адам қарыздарын алу не оның қарыздарын алушылық қандай да бір жағдайлардың туындауларына негізді болады.

Қоғамымыздағы мұрагерлік қатынастардың негізгі объектілері – осы тұлғалардың жеке меншіктері. Көп ретте мұраны қалдырушы адам өмірінде пайдаланған мүліктерді айтуымызға болады. Мұрагерлік материалды және моральді қажеттілік, жан-ұяны материалды қамтамасыз ету мақсатында тұлғалардың жеке меншіктерін бекітушілік үшін қызмет етеді.

Дүниеден озған адамдардың мүлкі туысқандарына, қол астында болған не өсиеттерде көзделген адамдарға өтуі, олардың қоғам өндірісінде енбектері нәтижесіне, еңбек өндірісі жоғарлауына, яғни меншіктерді бекіту мен дамытуына зор мүдделілік танытады [100, 48 б.].

Мұрагерлік пен мұралардың, мұрагерлік көлемнің объектілері ретінде дүниеден озған адамдардың құқығы мен міндеттерінің құрамдарын мұрагерлерге мұрагерлік құқық ережелері негізінде өтуі тиіс мүліктерді айтамыз. Мұрагерлік құқықтар мирасқорлығының объектілері болып, негізінде дүниеден озған адамның мүліктік құқығы, ең бірінші оның билігінде болған меншік құқығы.

Айырықша кездерде заңнамамен айқындалған ережелерде мұраға қалдырушы адамның өзіндік құқықтары да өтеді. Мұра - мұрагерлі құқықтық мирасқорлық объектілері.

Мұралар негізінде – мұраға қалдырушы адамның мүлікті құқығы мен міндеттері дүниеден озуымен аяқталмай, мұрагерлі құқық ережелері бойынша мұрагерлерге өтетін мүліктер.

Дегенмен, мұраның құрамдары мен көлемдері негізінде адамның дүниеден озған мерзіміндегі мұраға қалдырушы мүліктері мен де мұраға қалдырушы құқықтары және міндеттерінің барлық жиынтықтарымен байланысты болмайды.

Мұраны қалдырушының жеке өзінің мүліктік емес құқығы негізінде мұра құрамдарына енбейді. Бірақ, мұраға қалдырушы мүліктік құқықтары мен міндеттерінің жекелеген түрлері мұрагерлі ережеге сай өтпейді. Кейбір мұрагерлі құрамада және мұрагерлік жөніндегі тәртіптерден тысқары құқықтық мирасқорға өткенменен, жекелеген мұраға қалдырушы адамның дүниеден озуына байланысты аяқталады.

Мұрагерлік құқықтар азаматтық құқық институты ретінде, әмбебап тәртіпте құқықтардың ауысуы жағдайында туындап отыратын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық ережелердің жиынтықтары. Мұрагерлі мүліктер мұрагерлерге және меншіктер негіздерінде қаралуға тиіс [97, 56 б.].

Мұрагерлі құқықтар объектив және субъектив мәндерде қарастырылады. Объектив мәнде мұрагерлі құқық азаматтық құқықтың саласын түзулейтін мұрагерлік қатынастарын реттейтін құқықтық ережелер жиынтықтарымен сипатталады. Мұрагерлі құқық объектив мәнде - әрбір адам дүниеден озған кезден кейін олардың мүліктері олардың жақын туысқандарына өтіп отырады деген мүмкіншіліктермен кепілдіктер беріледі.

Мұрагерлік құқықтардың субъектив мәні дүниеден өткен адамның мүліктерін мұрагерлікке алу азаматтық құқық қатынастарының нақты субъектілері мүмкіндіктерімен сипатталады. Мұрагерлі құқықтар мұрагерлікке дейін (өсиеттер жазу, нотариалды куәліктерді алу, өзгерту т.б.) және аталғандардан соң (мұраларды қабылдау, мұраларды бөлу) қатынастар түрлерін реттейді. Осындай жағдайдан мұрагерлі құқықтар – азаматтық құқықтардың саласы екендігі анықталады.

Мұрагерлік құқық пәндері азаматтық құқытар пәніне қарағанда, анағұрлым тар және тек мұралардың ашылуы, мұраның орындалулары, мұрагерлі құқықтардың хатталуы тәртіптері, оларды қорғаушылық негіздерінде туындайтын азаматтық-құқықтық қатынастарға хабарланады.

Мұрагерлі қатынас түрлерін реттейтін ережелер кез-келген потенциал мұрагерлер сипатында азаматтар жұмыстарын күрделендіреді. Сондықтан, мемлекет мұрагерлік құқық саласында заладарды болдырмауы тиісті. Ол азаматтарды өз мүліктерін, соның ішінде дүниеден озған жағдайда ерікті түрде қолдану үшін кепілдіктер берулері тиіс. Мұраның құқығы әдісі – мұрагерлі қатынастарды реттейтін құралдар мен тәсілдердің жүйелері.

Мұрагерлік әдістерінің келесідей белгілері болады: азаматтық құқықтық қатынастар түрлеріне қатысушылар теңдіктері, қатысушылар автономиялары, олардың мүліктік еріктіктері және т.б.

Адамның дүниеден озған кезден кейін қалған мүліктеріне билік етушілік қабілеттіліктері – мемлекеттегі экономикалық қатынастар түрлерін тұрақтандырады, одан қоғам мен елде бар мүмкіншіліктері адамдар өздері үшін ғана емес, сондай-ақ жақын туысқандар үшін де (болашақ мұрагер) жұмыс жасайды.

Егер, адам дүниеден кеткен кезде ешбір өзінің жеке мүліктеріне қатысты өкімдер жасамаса, онда заңнама мұрагерлік тізімге оның балаларын, жұбайын, ата-аналарын, жақын туыстарын шақырады. Сонымен, мұрагерлі құқықтар дүниеден өткен адамның мүліктерін отбасына мүдделерін қамтамасыз ете отырып, сақтайды және пайдаланушылық мүмкіндіктерін тудырады.

Аталғандар адамдардың жеке меншіктік құқықтарын толықтырады және бекітіп отырады, оларды қорғауға қызмет жасайды. Сондай-ақ, сұрақтардың осылайша шешілуі отбасына өз ықпалдарын жасайды және бекітеді. Біздің заңнама негізінде азамат дүниеден кетпей тұрып, оның өзіндік мүліктеріне билік ету, яғни өсиеттер қалдырушылық жолымен өкімдік жасай алады.

Азаматтар өсиеттерде өзі дүниеден өткеннен кейін берілетін мүліктердің белгілері отбасылар мүшелеріне, ұйымға және өзге де тұлғаларды атауға болады. Осылайша, олар өздерінің өмірлері кездерінде өз мүліктерін қалдыратын тұлғалар тізімін айқындап қоюлары керек [98, 37 б.].

Азаматтарға өз мүліктеріне билік етушілікте кеңінен құқықтар бере отырып, өсиеттер қалдыруда мемлекетіміз кәмелет жасына толмаған және жұмыстарға жарамсыз отбасылар мүшелерін қорғап, оларға міндетті болатын мұрагерліктік үлестердің сақталуын қамтамасыз етіп отырады.

Осылайша, мұра дегеніміз - мұрагерлік құқықтың негізінде дүниеден озған адамға тиісті, мұрагерлі құқықтық ережелер негізінде біртұтастық түрде құқықтар мирасқорларына тіке өтетін нақты бір азаматтық құқық пен міндеттердің бөліктері.

Жеке өзіндік емес мүліктік құқықтар мұра құрамдарына енбейді. Мұраны қалдырушы адам отбасылық - некелер аясындағы құқық қатынастары негізінде туындайтын өзіндік мүліктік емес құқықтар мұрагерлік негізінде өтпейді. Солардың барлығы азаматтардың дүниеден озуымен байланысты аяқталады. Бұлар субьектив құқықтар категориясы, олардың иесі тұлғасымен тікелей байланысты.

Азаматтардың өмірлерінде осындай құқықтардың ешбірі де өзге тұлғаларға ауысуы мүмкін емес. Бұларға: баланы асырап алуды айқындау құқықтары, балаларды өзге адамдарға асырау үшін беру құқықтары; өз балаларын асырап алу үшін келісімдер беру құқықтары; үшінші адамдардан балаларын сұратып алу құқығы және тағы басқа.

Сонымен қатар, азаматтық құқықтармен реттелетін қатынастар саласында туындайтын өзіндік мүліктік емес құқықтардың көбісі мұралар құрамдарына енбейді. Өзінің атына құқықтық, әдебиет, ғылыми шығарма авторлығы деп өзін танушылық құқықтары не өнертабысқа авторлық құқық сипатты құқықтар мұраны қалдырушы өмірі кезінде берілмесе, өзге адамдарға мұралар негізінде өтпейді.

Бүкіл мүлік құқықтары мен мүлік міндеттері мұралар құрамдарына енбейді.

Жекелеген дүниеден озған адамдардың мүлікті құқығы мен міндеттері мұрагерлердің құқықты саласына енбейді және олардың тіршілігі иеленуші дүниеден озған кезде аяқталады.

Мұралар құрамдарына мұраны қалдырушы адамға тиістi мүлiктер, сонымен қатар оның дүниеден кетуіне байланысты қолданысы тоқтатылмайтын құқықтар мен мiндеттер кiредi. Мұраны қалдырушы адамның жеке басына тікелей байланысты мынадай құқықтар және мiндеттер бар:

• егер заңнама актiлерi не шарттары басқаша көздемесе, заңды тұлғалар ретінде танылатын ұйымдардың мүше құқықтары;

• өмір мен денсаулықтарға келтірілген залалдар орнын толтыру құқықтары;

• алимент төлеу мiндеттемесінен шығатын құқық пен мiндеттер;

• еңбек пен әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі заңнама ережелеріне негізделген зейнетақылық төлемдер, жәрдемақы мен өзгеде төлемдер құқығы;

• мүлiк құқықтарымен байланысты емес жеке мүлiктiк емес құқық мұралар құрамдарына енбейді.

Мұраны қалдырушы адамға тиісті болған жекелеген мүліктік емес құқық пен өзге де материалды емес игiлiктер түрін мұрагердiң орындауы мен қорғауы мүмкiн.

ҚР-да зейнеткер саясатының өзгеруі мұрагерлік құқық ережелеріне өзгерістер енгізуді талап етті. 1997 жылы 20-маусымда «ҚР-ғы зейнетақымен қамтамассыз ету жөнінде» ҚР-сы Заңнамасының 4-ші бабына сай, зейнетақы жарнаның міндетті және ерікті түрі айқындалды. Аталған заңнаманың 28-ші бабы 1-ші тармақшасына сай жинақтау зейнетақы қорларынан зейнетақы төлемін алатын адам, салымшылардың бүкіл құқықтарына иелік етеді. Соған сәйкес 25-ші баптың 3-ші тармағы мен 28-ші баптың 1-ші бөлімі 3-ші тармағына сай зейнетақы жинағын алушысы дүниеден өткен жағдайда, бекітілген ережеде мұраны қалдырушы өсиеттер қалдыра алады.

ҚР-сы Азаматтық кодексі 1040-шы бабы 2-ші тармағында көзделген мұра құрамына енбейтін мүліктерге тек еңбектерді төлеушілік қорынан зейнетақыларды төлеушілік негізінде мелекет орталығынан жүзеге асырылатын төлемдер түріне өзге, өз кірістерінен төленетін төлемдер ғана мұра құрамдарына енеді. Қалған ақша түріндегі қаржы мұраның құрамдарына енеді. Мүліктермен байланысты болмайтын жеке өзіндік мүліктік емес құқық ҚР-сы АК-нің 1040-бабымен реттеледі.

Тапсырыстар шарттары негізінде (ҚР-сы АК-нің 854, 852 баптары; 1-тарауы) сенімдер білдірушілер мен сенімдерді өкілдердің құқықтар мен міндеттер мұралыққа өтпейді. Еңбек шарттарынан туындайтын құқық пен міндеттер жұмысшы адамның дүниеден өтуімен байланысты аяқталады және мүліктік құрамдарға енбейді; кооперативті ұйымда дүниеден өткен азаматтың мүше құқықтары мұралыққа берілмейді; тұрғын-үйдің құрылыс кооперативінде мүше құқығы да мұралыққа берілмейді. Өзіндік жеке сақтандыру шарттары негізінде пайда алушы адам құқықтары мұра құрамаларына енбейді [98, 48 б.].

ҚР-сы АК-нің 1039-шы бабына сай мұрагерлі өсиет ету мен заңнама негізінде жүзеге асады. Заңнама бойынша мұрагерлік өсиеттер болмаған не мұралардың тағдырларын толықтай анықтамаған және заңнамамен көзделген заңды өзге де жағдайлар кезінде болады.

Өсиеттер негізінде ғана емес, сондай-ақ заңнама бойынша мұрагер атану үшін, заңнамада көрсетілген заңды фактілер құрамдары болуы шарт. Заңнама негізінде мұрагерлік үшін кемінде фактінің 2-уі керек: Бірінші, мұрагер болып танылған адам, заңнама негізінде мұрагердің қатарында болу; Екінші, мұралардың ашылуы шарт.

Өсиеттер негізінде мұрагер болуда мұрагер ретінде шақырылған адамды мұраға қалдырушы адам өзінің өсиетінде нақтылауы керек. Кей кездерде мұраны қалдырушы адам өсиетте бүкіл заңнама негізінде мұрагерді мұраны алушылық құқықтарынан айыра алады, сондай-ақ ешбір адамға ештеңені мұраға қалдырмауға құқықтары бар. Мұндай кездерде, мұраны қалдырушы адам тікелей болмағанымен, жанамалай түрде мемлекетке не өзге де әлеуметтік мақсаттарға кететінін білуі тиіс.

Мұралар адам дүниеден озған мезгілден бастап ашылады. Мұндай сәттер азаматтық жағдай актілері жазбаларында болады. Мұраның ашылуы мерзімдері мұраны қалдырушы адамның дүниеден кеткен күні, ал ол адмды дүниеден кетті деп жариялау – егер, соттың шешімінде өзге күндер көрсетілмесе, адамды дүниеден өтті деп жариялау жөнінде соттың шешімдері күшіне енген күні танылады (ҚР-сы АК-нің 1042-ші бабының 2-тармағы).

Адамның дүниеден өткен күнін айқындау өте маңызды практикалық мәнге ие, себебі, мұралардың ашылуы кезіне сай мұрагерлі мүліктердің болуын, мұраны қабылдау мен олардан бас тартушылық уақыттарының есептелуі айқындалады [99, 67 б.].

Заңнама негізінде мұралардың ашылуы уақыты мұраны қалдырушы адам дүниеден кеткен күні танылады. Сондықтан, тәуліктердің түрлі кезде, бірақ бір күнде дүниеден өткен адамдар, бір мезгілде өлді болып есептелед, соған байланысты оларды бір-бірлерінің өлімдерінен кейін мұрагерлік тізіміне шақырылмайды.

Мұрагерлік құқығында мұралардың ашылуы сәті өте зор рөл атқарады. Себебі, мұрагерлер болып, тек қана мұраның ашылуы кезінде көзі тірі адамдар танылады.

ҚР-сы АК-нің 1042-ші бабының 3-ші тармағына сай, егер бірінің артынан бірі мұраларды қабылдайтын адамдар бір күн ішінде көз жұмса, онда бір мезгілде өлгендер деп танылады және әрқайсысына ашылып, әрбірінің мұрагері мұрагерлік кезегіне шақырылады [99, 71 б.].

Мұраларды қабылдау құқықтарын мұралыққа алушылық жөніндегі сұрақтарында да мұралардың ашылуы мерзімінде шешуші рөл атқарады, яғни техникалық тіл бойынша «мұрагерлі трансмиссия» деп аталатын сұрақтар туындайды.

Мұрагерлік дегеніміз – бұл дүниеден озған адамдардың (мұраны қалдырушылар) мүліктерінің өзге адамдарға – мұрагерге ауысуын білдіреді.

Дүниеден өткен адамның мұралары басқа адамға әмбебаптық құқықтық мирасқорлық шарттарымен, егер АК-тің 6-ші бөлімінің талаптарынан өзгешілік туындамаса, бірыңғай тұтастық нәрсе сипатында және бір мезгілдерде ауысады.

Мүліктерге мұрагерлік ҚР-сы АК-мен, ал тікелей түрде өзі белгілеген кездерде басқа да заңнама ережелерімен реттеледі.

Мұралар ашылған кездерде көзі тірі жандар, сонымен қатар мұраны қалдырушы адамның көзі тірі кезінде іште қалған және мұралар ашылғаннан кейін тірі туылған адамдар өсиеттер мен заңнама бойынша мұрагерлер болады.

Мұралар ашылғанға дейін жасалған және мұралардың ашылуы мезгілінде бар болған заңды тұлға, сонымен қатар мемлекет те өсиет негізінде мұрагерлер қатарында болады.

Мұраны қалдырушы адамды не мүмкін болатын мұрагердің бірін қасақана өлтірген не олардың өмірлеріне қастандық жасаған адамның өсиет негізінде де, заңнама негізінде де мұраны алу құқықтары жоқ. Бұндайға өсиетті қалдырушы адам оның өмірлеріне қастандық жасалғанан кейін өздеріне қатысты өсиетті қалдырған азаматтар енбейді.

Мұраны қалдырушы адамның соңғы ерікін орындауға әдейі кедергі келтірген және осы арқылы солардың өздерін не оларға жақын азаматтарды мұрагерлік тізіміне шақыруға немесе мұраның соларға тиісті үлестерін кеңейтуге ықпал еткен адамдардың өсиеттер негізінде де, заңнама негізінде де мұраны алуға құқықтары болмайды.

Өз балдарына ата-ана құқығынан айырылған және мұралар ашылған мезетте осы құқықтарды қалпына келтіре алмаған ата-аналар өз балдарынан қалған мұраларға, сонымен қатар мұраны қалдырушы адамға күтім көрсету жөнінде өздеріне заңнама күштерімен жүктелген міндеттерді жүзеге асырудан жалтарған ата-аналар (асырап алушылар) және кәмелет жасына келген (асырап алынған) балдардың заңнама негізінде мұраларды алуға құқықтары болмайды.

Лайықты емес мұрагерді мұрагерлік құқығынан шеттетуге негіз болатын жағдайларды соттар айқындайды.

Осы нормалар өсиетті қалдырушылықтан бас тарту үшін де қолданылады. Осындай нормалар барлық мұрагерге, оның ішінде міндетті үлестерге құқықтары бар мұрагерлер тізіміне де пайдаланылады.

Мұралардың құрамдарына мұраны қалдырушы адамға тиесілі мүліктер, сонымен қатар олардың дүниеден озуына байланысты қолданылуы тоқтатылмайтын құқықтар мен міндеттер кіреді.

Мұраны қалдырушы адамның жеке басымен тығыз байланысты мынадай құқықтар мен міндеттер бар:

• егер заңнама актiлерi не шарттары басқаша көздемесе, заңды тұлғалар ретінде танылатын ұйымдардың мүше құқықтары;

• өмір мен денсаулықтарға келтірілген залалдар орнын толтыру құқықтары;

• алимент төлеу мiндеттемесінен шығатын құқық пен мiндеттер;

• еңбек пен әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі заңнама ережелеріне негізделген зейнетақылық төлемдер, жәрдемақы мен өзгеде төлемдер құқығы;

• мүлiк құқықтарымен байланысты емес жеке мүлiктiк емес құқық мұралар құрамдарына енбейді.

Мұраны қалдырушы адамға тиісті болған жеке мүлікті емес құқық пен өзге де материалды емес игіліктер мұрагерлер орындауы мен қорғаушылық жасауы мүмкін.

Мұралар құрамдарына мұраны қалдырушы адамға тиісті мүліктер, сонымен қатар оның дүниеден озуына байланысты қолданылуы тоқтатылмайтын құқықтар мен міндеттер кіреді.

Мұрагерлік өсиеттер және заңнама бойынша жүзеге асырылады. Өсиеттер қалдырылмаса немесе барлық мұралар тағдыры айқындалмаса, сонымен қатар ҚР-сы АК-де белгіленген басқа да жағдайлар кезінде мұрагерлік заңнама негізінде жүзеге асады.

Мұралар азаматтардың дүниеден өту мен оны дүниеден өтті деп жариялаудың салдарынан ашылады. Мұраны қалдырушы адамның дүниеден өткен күні, ал оны өлді деп жариялаған сәтте, егер соттар шешімінде өзге күндер көрсетілмеген болса, адамды дүниеден өтті деп жариялау жөнінде соттың шешімі өз күшіне енген күн мұралардың ашылуы мерзімі болады.

Мұраны қалдырушы адамның соңғы тұрақты тұрған жері, егер белгісіз болған болса – мүліктертдің не олардың негізгі бөліктерінің орналасқан жерлері мұралардың ашылуы орындары болып есептеледі.

Егер, мұрагерлер мұралар ашылған кезден кейін, мұраларды қабылдау не мұралардан бас тартпай дүниеден өтсе, онда осындай мұрагерлердің мұрагерлері өлгенін көзделген жүзеге аспаған құқықтық қолдануды орындауға құқылы. Осы жағдайларда мұрагерлі негізінде, мұраларды қабылдаушылық пен мұралардан бас тарту іспетті субъектив құқықтар өтеді.

«Трансмиссия» ережесіне сай мұраларды қалдыру заңы негізінде және өсиеттер бойынша мұрагерлікпен жүргізіледі.

Мұраның ашылуы орындары болып, мұраны қалдырушы адамның соңғы мекен-жайлары танылады, егер ол адам белгісіз болса, онда мүліктер орналасқан жерлер не оның бірқатар бөліктері орналасқан жерлер танылады [100, 16 б.].

Мұралардың ашылуы орындарын анықтаулар маңызды практикалық маңызға ие. Мұны біліп жүру мұрагерліктік істерін қандай да нотариалды кеңселер ресімдей алады және де мұрагердің, қарсылық білдірушінің, несие берушінің не мемлекет мүдделеріне қатысты мұрагерлі мүліктерді қорғауға қандай нотариалдық кеңселер іс-шаралар қолдана алады деген сұрақтардың шешілуіне көмек көрсетеді.

Мұралар дүниеден озған адамның соңғы тұрақты түрде тұрған жерлерінде ашылады. Мұралардың ашылуы орындары мен адам дүниеден кеткен орындарымен сай келе бермейді. Мұндай сәйкес келмеушіліктер, егер мұраны қалдырушы адам сот арқылы не нотариалды ережеде дүниеден өтті деп жарияланса ғана орын алады, егер параходтарда, темір жолдарда, аурухана ғимараттарында дүниеден өтсе, егер мұраны қалдырушы адам қызмет бабында іс-сапарда не демалыс уақыттарында, демалыс үйлерінде және тағы басқа жағдайлар барлығында да мұраны қалдырушы адамның дүниеден өткен жері мен мұралар ашылатын орындардың сәйкес келмеуі көріністер алуы мүмкін. Азаматтық құқықпен рұқсат етілетін мұраны қалдырушы адамның мұраларының ашылуы мен мұраны қалдырушы дүниеден өткен орындармен сәйкес келмеу адамның тұрақты тұрған және қызмет еткен жерлерінде мұрагерлік құқықтық қатынастардың реттелуі ыңғайлылығын айқындайды.

Мұралардың ашылуы орындары азаматтардың мекен-жайларының анықталуымен байланысты көрсетіледі. Негізінде мұралар азаматтардың тұрақты жерлерінде ашылады.

Осылайша, мұралардың ашылуы орындарына анықтап алу мұраларға шақырылатын адамдардың топтарын айқындау үшін, мұраларды қабылдау не мұралардан бас тартулардың жүргізілуі мақсатында не басқа да мұрагерлі құқықтарын ресімдеуге бағытталған әрекеттерді жасау үшін маңызды болады.

Яғни, өсиеттер бар ма, әлде жоқ па және егер де өсиеттер бар болса, олардың мазмұндарына қарамастан, мұрагерліктің барлық жағдайларында тек қана заңды факті болған кезде ғана жүзеге асады.

Азаматтық құқық ғылыми құқықтар саласын зерттейтін жүйелерге сай келетін жүйелерді қамтиды, бірақ олар өзара тепе-теңдікте бола қоймайды. Азаматтық ғылымның жүйелері азаматтық заңнамаларда, сондай-ақ азаматтық кодекстерде жоқ бөліктерде де қамтиды. Айталық, азаматтық құқықтың пәні болатын, азаматты-құқықтық әдістемелер ұғымы, азаматтық құқықтық қатынастар жөнінде ілімдер тарихы, олардың субъектілері мен объектілері жөнінде, меншіктік құқық жөнінде жалпы ілімдер, міндеттеме жөнінде, интеллектуалды меншіктер жөнінде, мұрагерлі құқықтық қатынастар жөнінде жалпы ілімдер туралы айтсақ жеткілікті болады.

Заңнама ғылымы азаматтық құқықтың қандай екендігіне зерттеулер жасайды. Осы орайда қоғамдық қатынастар түрлерін сәйкесінше реттейтін құралдар және әдістер түрлеріне ерекше рөл беріледі. Әдістер жөнінде ілімдер ғылымда әдістемелер деп аталады.

Заңгерлер үшін азаматты-құқықтық жағдайлар кезінен жолдар тауып шыға білу дағдысы қажет. Осындай дағдылар төңірегінде ғылыми талдаулар жасап, азаматты-құқықтық жағдайлар кезін шешу ғылыми әдістерге жатады. Егемен Қазақстанның азаматтық құқықтық ғылымы бұдан әрі де шығармашылық дами түсуі үшін және алдымызда тұрған міндеттерді жүзеге асыру бүгінгі күні зор мүмкіндіктер алып келеді.

Азаматтық құқықта мұрагерлік құқықтық қатынастардың үлкен маңызы бар. Мұрагерлік тікелей белгіленген кездерде басқа да заңнама актілер көмегімен реттеліп отырады.

Мұрагерлік өсиеттер беру мен заңнама арқылы жүзеге асады. Өсиеттер қалмаған не барлық мұралардың тағдыры анықталмаған кезде, сонымен қатар бұл кодексте көзделген басқа да кездерде мұрагерлік заңнама негізінде орындар алып отырады. Мұралардың құрамдарына мұраны қалдырушы адамға тиісті мүліктерді, сонымен қатар оның дүниеден өткеніне байланысты қолданылуы тоқтатылмайтын құқықтар мен міндеттер кіреді.

Өсиеттерді қалдырушы адам өсиеттер негізінде мұрагерлерге мұралардың есебінен өсиеттен бас тартушылықты орындауды талап етушілік құқықтарын алатын бір не бірнеше азаматтың пайдаларына қандай да бір міндеттемелерді орындауларды жүктеуге хақысы бар.