Қорытынды

Мұрагерлік құқығы құқықтық қатынастарды реттейтін азаматтық құқықтың бір саласы. Мұрагерлік құқық – дүние салған азаматтың мүліктерінің мұрагерлеріне көшу тәртіптерін айқындайтын құқықтық ережелердің жиынтығы. Мұра адамның дүние салған кезде болмаса ол адамды дүние салды деп жариялау салдарынан ашылады. Мұра екі формада жүзеге асады: заңнама мен өсиет негізінде. Мұраны қалдырушы адам дүниеден озар алдын ешкімге алдын ала өзінің мүліктері туралы өсиет етіп қалдырмаса не өсиет жасағаннан кейін мүліктер иесіз қалған болса, мұрагерлер заңнама негізінде мұраға иелік етуге шақырылады.

Мұраға қалдыру құқықтық қатынастары өзге қатынас түрлері іспетті дамиды. Олар қоғамдағы экономикалық дамудың өнімі болып саналады. Материалды құндылықтарды жасау өндірісіндегі үрдістерде азаматтардың қарым-қатынастары қоғамның экономикалық негізі болады. Өндіріс күштерінің дамуымен қатар экономикалық құрылыста да өзгерістер болады.

Экономикалы құрылымның өзгеруімен бірге қоғам көзқарасы да өзгеріп отырады. Өндіріс күштерінің дамуы құқықтардың өзгерістеріне алып келеді, яғни дәлірек айтар болсақ мұраны қалдыру қатынастарында.

Мұраларды қалдыру мен басқа да қатынастар түрлерінің өзгерулері, тек қана қоғамның формасының ауысу нәтижесінде ғана емес, сонымен бірге бір уақытта экономикалы құрылымның өзі өндіріс күштерінің дамуымен белгілі бір нақты өзгеріс түрлеріне тап болады.

Құқықтың ережелерінің өзгеруі мен қалыптасуына, солардың ішінде мұраларды қалдыру тәртіптерін реттейтін ережелеріне тек экономикалы базистер ықпал етіп қоймай, сонымен бірге қоғамның құрылысытарының түрлі бөлімдеріне ықпал етеді: мемлекеттер, дін, фәлсафа, мораль мен тағы да басқа.

Мұрагерлі құқықтың экономикалы, саяси мен басқа да қоғамдық өмірлерінің өзгеде кездерінен тәуелділіктерін анық көру мақсатында, олардың қалыптасуы мен өзгерістерін тарихи аспектілерде қарастыруымыз қажет. Бұл үшін мұраны қалдыру тәртіптерін түрлі әлеуметті-экономикалық объектілерін қарастырамыз.

Мұралардың ашылуы орындарын анықтаулар маңызды практикалық мағынаға ие болады. Мұны білушілік мұрагерлік істердің қандай нотариалды кеңселер ресімдей алатындығы және де мұрагердің, қарсылық білдірушінің, несие берушінің не мемлекет мүдделеріне қатысы бар мұрагерлік мүліктерді қорғауға қандай нотариалды кеңселер шара қолдануы керек сұрақтарын шешуге көмектеседі.

Мұра дүние салған адамның соңғы тұрғылықты жері бойынша ашылады. Мұралардың ашылуы орындары мен адам дүниеден озған орындарымен сай келе бермейді. Бұндай сәйкессіздік, егер мұраны қалдырушы адам сот пен нотариалды тәртіптерде дүние салған деп жарияланса, ашылады, егер параходтарда, темір жолдарда, ауруханалардың ғимараттарында дүние салса, егер мұраны қалдырушы адамдар жұмыс бабы бойынша іс-сапарларда не демалыс кезінде демалыс үйлерінде және тағы да басқа осындай кездердің бәрінде де мұраны қалдырушы адамның дүние салған жері мен мұралар ашылатын орындардың сай келмейтіндігі көрінеді. Азаматтық құқық саласымен рұқсат етілетіғұн мұраны қалдырушы адамның мұралардың ашылуы мен мұраны қалдырушы адамның дүние салған орнымен сай еместік азаматтардың тұрақты тұрған және қызмет еткен жерлерінде мұрагерлік құқықтық қатынастардың реттелуі ыңғайлығын көрсетеді.

Әрбір адам өзінің тірісінде өзінің дүние-мүліктерін кімге болса да мұраға қалдыруға құқылы. Өсиеттер негізінде мұрагерлік дегеніміз – заңнамада көзделген ретте жасалған адамның өзінің дүние-мүліктерін кімдерге қалдыруы туралы көзі тірі кезінде жасалған ерікті өкімі. Өсиеттер жазбаша нысандарда жасалады. Оларды нотариалды кеңсе не жергілікті әкімшіліктер растайды. Өсиеттер қағазына мұраны қалдырушы адам өзінің қолын қояды. Егер, денсаулығы мен халінің нашар болуы себепті не өзге де салдармен өсиеттерге қолын қоя алмаса, ол үшін өзге адамдар қол қояды, бірақ бұл ретте оның қасында нотариус не өзге лауазым адамы болуы керек. Әрекет ету қабілетті жоқ азамат, болмаса өз әрекеттерінің мағынасын түсінбейтін адамдар өсиеттер қағазына қол қоймайды. Мұраны қалдырушы адам өзінің өсиетін өзгерту, жоюға еркі мен кейін жасаған өсиеттік қағазын алдыңғысын жоққа шығаруға құқылы.

Өсиетті институтын құраушы құқықты ережелерді мұрагерліктік құқықтық мирасқорлықтың негізгісі ретінде айқындайды.

Адам дүниеден озғаннан кейін өкімдер жасалатын өзгелерден ерекшеленіп тұратын өсиеттердің заңдылық белгілері:

1. Өсиеттер – біржақты жасалатын мәмілелер: өсиетті қалдырушы адамның тілегін білдіруі нәтижелерінде заңды күшіне алынады. Өсиеттердің жарамдылықтарына, сонда көзделген тұлғалардың мұрагерлер ретінде келісімдерін бермеулері ықпал етпейді. Мұрагерлердің тек мұраларды алулары не олардан бас тартулары салдары ықпал етеді. Дегенмен, мұндай олардың жақтарынан тек қана мәмілелер сипатында болады, сонымен қатар, біржақтық. Кей-кездерде өсиетті адамның соңғы тілектері ретінде атайды. Өсиетті қалдырушы адамның дүние салуы алдын жасалуы қажет емес. Заңнама өсиетті қалдырушы адамға өсиетті толтыру, оны өзгерту не жаңа өсиеттерді қалдыруға қалаған мерзімдерді ұсынады. Сол себепті өсиетті қалдырушы адам заңнама түрінде өзінің тілекерін білдіргеннен кейін және өзәінің тілектерін өзгертпесе, ол тілектер соңғы тілектер сипатында танылады.

2. Өсиеттер - бұл заңнамамен талап етілетін формада керек етілетін мәміле түрі. Себебі, өсиеттердің орындалулары өсиетті қалдырушы адамның дүниеден озуы орын алғаннан соң болғандықтан, өсиет формасын сақтамау өсиет жарамсыздығына душар етеді. ҚР-ның АК-нің 1050-ші бабына сай өсиетті жазбаша формада және нотариалды куәлендырылған және де жасалуы орыны мен мерзімі жазылуы керек.

3. Өсиет дүниеден озған адам өлген кезде жасалады. Осындай жағдай өсиеттерге спецификалы ерекшеліктер береді. Өсиеттердің құқықты салдары мұралар ашылған сәттерден бассстап пайда болады, яғни өсиетті қалдырушы адамның дүние салуынан қайтыс кейін. Дегенмен, өсиеттердің негізгі құқықты салдары, әрине тек қана мұралардың ашылуы сәттерінен соң жүзеге асырылады.

4. Өсиеттер - тікелей өсиетті қалдырушы адамныі тұлғасымен байланысты болатын мәміле нысаны.

5. Өсиеттер тек жеке түрде ғана емес, сонымен бірге өзіндік жасалатын акті сипатында да танылады. Сол себепті, бір құжатқа бірнеше адамдардың дүние салулары орын алған жағдайларда өкімдердің қосылулары жарамсыздыққа ұшыратады.

6. Өсиеттер өздеріне тиесілі мүліктер жөніндегі адамның өкімі ретінде болады. Өсиетті өкімнің пәні ретінде, кез-келген өсиетті қалдырушы адамға тиісті мүліктерді айтамыз. Мүліктер жөніндегі өкімдер өсиеттердің негізгі құрамдарын құрайды. Дегенмен, өсиеттерде мүлікті емес сипатындағы өкім де болулары әбден мүмкін.

7. Өсиеттің адамның дүниеден озуы сипаты тағы бір ерекшелікті тудырады, осындай мәмілелерді жасаудың құпиялығы. Тек, өсиетті қалдырушы адамның өзі ғана өсиеттермен мүдделі тұлғаларды таныстыруға құқылы.

8. Өсиетті тек қана бір адам жағынан, яғни сол адамның еркін ғана қанағатандыруы тиіс. Өсиетті - өсиет қалдырушы адамның өлімінен соң ғана заңнама түрінде өзінің күшіне енеді. Өсиеттерді кәмелет жасына толған сәттен бастап, яғни қызмет етуге іс-әрекеттерге қабілетті азаматтар қалдырады. Мұрагерлердің қатарына мұраларды оқуы кездеріндегі тірі адамдар жатады, сондай-ақ мұраларды қалдырушы адамның көзі тірісі кезінде құрсақтағы нәрестелер, кейін тірі туылған, нәресте де мұраны аулға құқы бар.

Осы және басқа да мәселелерді шешу үшін, халықаралық дербес құқығы саласындағы мұраға қалдыру, құқықтық мирасқорлықтар мен мұрагерліктерді құқықтық реттеудің тиімділігін арттыру мақсатында бірқатар ұсыныстар жасалды:

1. ҚР-ғы мұрагерліктің негізгі принциптерін айқындау, яғни: мұрагерлердің өсиет және заңнама бойынша құқықтары мен мүдделерін қамтамасыз ету; өсиеттің еркіндігі; мұраға қалдырушы адамның жан-ұясы мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау; мұрагерлікті қорғау.

2. Мұрагерлік қатынастарды коллизиялық-құқықтық реттеу әдісімен қатар материалды-құқықтық нормалармен реттеуді айқындап беру. Коллизиялық ережелердің қолданылатын құқыққа, соның ішінде шетел мемлекетінің маңыздылығын ашып көрсету.

3. Жылжитын және жылжымайтын мүліктерге қатысты қолданылатын құқықтың нақты критерилер жүйесін жасау қажеттігіне дәлелдер келтіреді. Осыған байланысты ҚР-ның заңнамасы бойынша қандай объектілер қандай мүліктің түріне жататындығын нақтылау.

4. ҚР-сы заңнамасындағы үшінші мемлекеттердің заңнамасына сілтемелер мен қайта сілтеулер жасауды қайта қарау керектігі келтіріледі. Қолданылымдағы ҚР-ның заңнамасының нормативті-құқықтық актілері шетел мемлекетінің материалды-құқықтық ережелеріне қайта сілтеу жасайды. Соған сәйкес ҚР-ның заңнамасы ережесіне қайта сілтеу жасау мүмкін болмайды, нәтижесінде туындайтын мұрагерлік қатынастар мүлде реттеусіз қалады.

5. Мұраға қалдырушы мен мұрагердің мұрагерлік құқықтарын қорғауды қамтамасыз ету жөнінде нотариалдық қорғауды жетілдіру қажеттілігі ұсынылады; мұрагерлік саласындағы құқықтық қабылеттілікті қамтасыз етуде маңызды негіз болып табылатын әрекеттерді жүзеге асырудағы нормативті реттеулер; мұрагерлік сұрақтар жөнінде білікті заң көмектерін ұсынудың жаңа нысандарын ендіру.

6. Қазақстан азаматтарының тек қана өз еліміздің аумағында орналасқан мұрагерлік құқығына ғана емес, өзге шетелдерде орналасқан мұрагерлік құқықтарын унификациялау мен кепілдік беру саласындағы халықаралық конвенцияларды ратификациялау.

7. Шетел қатысушысы бар кәсіпорындардың мұрагерлігі ережелерін жетілдіру, яғни кәсіпорынды мүліктік кешен ретінде бөлу мәселелері, кәсіпорынды қайта құру мен фирмалық атауының сақталып, бір немесе бірнеше мұрагрелер болған жағдайларда кәсіпорынның құрамы мен құны жөніндегі мұрагерлік ережелерін жетілдіру қосымша дәлел ретінде ұсынылады. Жалпы кәсіпорынның мұрагерлерге өтуі механизмдерін жетілдіру, олардың дайын өнімді шығарып, жұмыс орындарын ұсынып, елдің бюджетіне кірістердің түсуін қамтамасыз етеді, яғни еліміз үшін бұл әлеуметтік жағымсыз салдарға алып келмес еді.