3.3 Мұрагерлік мүліктердің сақталуын қамтамасыз етудің шаралары

Мұрагерлік мүліктердің сақталуын қамтамасыз ету мақсатында және оларға залалдар келтірушілік, жою мен ұрлаудың мүмкіншіліктерін болдырмау мақсатында оларды қорғаушылар шаралар қолдануы керектігі туындайды.

Мұраларды ашудың орындары негізінде нотариуспен бір болмаса бірқатар мұрагерлер заңнама негізінде, сондай-ақ егер мұрагер заңнама негізінде жоқ болатын болса болмаса белгісіз болса – жергілікті атқарушы органдардың өтініштері негізінде мүліктерге сенімді басқарушы адам тағайындалады [96, 114 б.].

Мүлікті сенімді басқарушы адам мұрагерлік мүліктерді қорғаушылық негізінде іс-шараларды ҚР-ның АК-нің 1059-шы бабының талаптарына сай орындайды.

Өсиетті қалдырушы адам өсиеттердi орындауды мұрагерлер болып табылмайтын, өсиеттерде өздерi көрсеткен адамдарға (өсиеттi орындаушы адамға, өсиеттер жүктелген өкiл тұлғаға) тапсырады. Осы азаматтың өсиетттердi орындаушы адам ретінде келiсiмдерi оның немесе өсиеттiң өзiне өзі қолымен жазған жазбаларда немесе өсиетке қоса берiліп отырған өтiнiштерде айқындалуы тиiсті. Егер, өсиеттерде олардың орындаушылары көрсетiлмеген болса, мұрагер мен мұрагерлер өздері келiсiм негізінде өсиеттердi орындауларды мұрагерлер бiрiне немесе өзге адамдарға тапсыруға құқы бар. Осындай келiсiмдерге қол жеткізбеген кезде бiр не бiрқатар мұрагерлердiң талап етулерімен өсиеттердi орындаушыларды сот тағайындаулары керек.

Өсиеттердi орындаушылар өсиет негізінде мұрагердi осы туралы күнi алдын хабарлама беріп, өзiне өсиетті қалдырушы адам жүктеген мiндеттi атқарудан кез-келген кезде бас тартуына болады. Өсиеттердi орындаушы адам өзінің мiндеттерiнен мұрагердiң арыздарымен сот шешiмдерi негізінде босатылады. Өсиеттерді орындайтын адам:

• мұраларды қорғауды және оларды басқаруды орындайды;

• мұраның өзінің пайдасына ашылуы жөнінде бүкіл мұрагерлер және бас тартушыларға хабарлау мақсатында барлық іс-шараларды қолдану;

• мұраны қалдырушы адамға тиістi ақшалай сома алу;

• мұраны қалдырушы ерікi мен заңнама актiлерiне сай мұрагерге өзiне тиістi мүлiктердi беру;

• мұрагердiң оған жүктелген өсиеттен бас тартушылықты орындауларын қамтамасыз етуге;

• өсиеттi жүктеулерді атқару немесе өсиет негізінде мұрагерден өсиеттi жүктеудi атқаруды талап ету;

• мұраны қарыздардан тазарту.

Өсиеттердi орындаушылар өз аттарынан соттың iстерiне және мұраларды басқарушылық пен өсиеттердi орындауларға байланысты өзге де iстерге араласуға құқы бар, сонымен қатар осындай iстерге қатысуға тартылады.

Өсиеттердi орындаушылар мұраларды қарыздардан тазарту, мұраға қалдырушы адамға тиістi сомаларды өндiрiп алушылық пен бүкіл мұрагердiң мұраларды иеленуін бастау үшiн керекті қисынды уақыттар iшiнде өзінің қызметiн орындайды. Өсиеттердi орындаушылардың мұраларды басқарушылық және өсиеттерді орындау туралы керекті зияндарды мұралардың есебiнен өтеуге құқылы. Өсиеттерде өсиеттi орындаушы адамға мұралардың есептерінен сыйақы төлеулер көзделеді. Өсиеттер орындалғаннан соң өсиеттердi орындаушы адам мұрагерге оның талап етуi негізінде есептер береді.

Хабарлар жазба, ауызша, телефон негізінде ме, кез-келген түрде орындалғанмен, ол нотариус арқылы мұрагерлік мүліктерді қорғау мақсатында іс-шара қолдануы бойынша арыздардың есеп кітабында тіркелу керек.

Қорғаушылық мерзімі – бүкіл мұрагердің мұраларды қабылдаушылық мерзімдеріне дейін, егер олар мұралардың ашылуы күндерінен алты ай мерзімге дейін қабылданбайтын болса [97, 84 б.].

Мұрагерлі құқықтық қатынастар түрлеріне байланысты істер қараушылықтың соттар тәжірибесіне жүргізілген талдау республиканың соттары мұрагерлік құқық ережелерін негізінде дұрыс қолданатындықтарын көрсетіп отыр.

Сонымен бірге, сот тәжірибесін зерделеу кезінде белгілі-бір мәселелерді шешуде материалды құқықтық ережелердің әр-түрлі қолданылатындығы айқындалды.

ҚР-ның АК-нің 1043-ші бабының ережелеріне сай, мұраны қалдырушы адамның соңғы тұрақты тұрған жерлері, ал егер ол белгiсiз болғанда, мүлiктердің не ооладың негiзгi бөлiктерінің орналасқан жерлерi мұраның ашылуы орны болып есептеледі. Мұраны қалдырушы адамның тұрақты тұрған жерлерін айқындаудан соң мұрагердің мұраларға құқықтары жөнінде куәліктерін алу үшін керек. Кей кездерде азаматтар өздерінің тұрақты тұратын жерлерін алыста, айталық, емханада, аурухана не өзге де жерлерде дүние салуы мүмкін.

Осыған байланысты төмендегідей мәліметтерді келтіре кеткіміз келеді. Мажарова Шымкент қаласы, Сағындық көшесі, №9 үй, №31 пәтер мекен-жайында өзімен бірге тұратын анасының 12.04.2009 жылында дүниеден озуы себепті мұраның ашылуы орын алуын анықтау жөнінде сотқа арыз түсірген. Бірақ, анасының дүниеден озғандығы жөніндегі куәлiкте марқұмның дүние салған орны Кентау қаласы етіп көрсетілгендіктен (сол уақыттарда ол туысқандарының үйінде қонақта болған) оған мұраларға құқықтары жөнінде куәлік берілмеген. Арыздың иесі өзінің уәжін растау мақсатында анасының мұрагерлі мүліктері тұрған тұрғылықты жері жөнінде «Турксиб-2 ПИК-ң анықтама қағазын, сонымен қатар, өздерінің бірінші кезектегі мұрагердің қатарына жататындығы жөнінде дәлелдемелерді де келтірген.

Шымкент қаласының соты 2012 жылы 28 қаңтарда шешімімен арызды қанағаттандырып, сот мұраның ашылуы орнын Оңтүстік Қазақстан облысының Шымкент қаласы екенін анықтаған [48, 36 б.].

Енді жылжымайтын мүлікті мұраға қалдырудың мәселелері жөнінде мәлімепт бере кетсек. Мүліктерді мұраға қалдырушылық көптеген зор қиындықтар мен күдіктерді туғызады, тіпті кей кездері мүдделі жақтардың арасында дау-дамайларды аса көбейтіп жібереді. Өркениетті жолдармен осындай әдістермен мәселелерді шешу мақсатында мұрагерлі құқығындағы негізгі жағдайларды жақсылап анықтау керек.

Бүкіл жылжитын мен жылжымайтын мүліктерді мұраға қалдырушылықдың нақты екі жолдары бар – заңнама негізінде және де өсиеттер негізінде. Егер, өсиет жоқ болатын болса не түрлі себептермен байланысты мұра жарамсыз болатын болса, заңнама негізінде таратылады.

Сондай-ақ заңнама негізінде мұраларға қалдырушылық егер мұраға қалдырушы адамның бүкіл мүлікіне өсиеттер болмаған кезде қолданылады. Мүліктер өсиеттерде көрсетілмеген кездерде ол заңның тиісті ережелеріне сай мұрагердің араларында теңдей бөлінеді.

Мұра құрамдарына мұраға қалдырушы адамның мұраларды ашқан кездегі оған қарасты бүкіл мүліктер, сондай-ақ мүліктік құқықтар мен міндеттемелер кіреді. Тек қана оны мұраға қалдырушы адамның жеке басына қатысы бар құқықтар мен міндеттемелерінен өзгелері құрайды.

Мұра құрамдарына сондай-ақ ортақ бірлескен меншікке кіретін мұраға қалдырушы үлестері де енеді.

Көп реттерде жылжымайтын мүліктердегі үлестік заңнама негізінде мұраға қалдырушылық іспетті өсиет негізінде таратылып беріледі.

Қазақстанда мұраға қалдырудың бүкіл проблемалары «Мұра құқығы» ҚР АК-нің алтыншы тарауымен қарастырылып, реттеледі.

ҚР-ның АК-нің 1046-ы бабы талаптарына сай, адамның дүниеден озған жағдайында өзіне тиісті мүліктеріне билік етуі туралы өзінің еркімен білдірушілігі өсиет болады.

Кез-келген азаматтың өзінің мүліктерін не олардың бір бөліктерін заңнама негізінде мұрагерлер топтарына кірмейтін бір не бірқатар тұлғаларға өсиет етіп қалдыруға заңды түрде құқықтары бар. Тек мұралық міндеті үлестеріне құқықтары бар тұлғалар істен сырттап қалулары мүмкін: кәмелет жасына толмаған және еңбек етуге қабілеті жоқ мұраны қалдырушы адамның балалары, оның еңбек етуге қабілетсіз ата-аналары мен күйеуі, әйелі.

Сондай-ақ, заңды тұлға мен мемлекет өсиеттер негізінде мұрагер болады. Мұрагерлер ретінде өсиетті қалдырушы адаммен тікелей таныс болмаған өзге адамдар да мұрагер болады.

Мұрадағы үлестерді дәл және тура анықтау, байқау тәсілдері, сондай-ақ кез-келген кездерде жеке өзінің биліктеріне билік жүргізуге құқықтары бар мұраға қалдырушы адамның еркіне де тығыз байланысты. Бұлардан бөлек ҚР-сы АК-нің 1047-ші бабына сәйкес өсиетті қалдырушы азамат мінез-құлқы сипаттарына байланысты мұраны алуды нақты талаптармен байланыстыруға құқығы бар. Мұрагерлерді тағайындау не мұраны алушылық құқығынан айыруы жөнінде өкімдерге ендірілген заңдарға қайшы емес талаптар, өсиетке ендірілген мұрагерлердің денсаулығы жағдайлары негізінде мұрагерлер үшін талаптары заңды міндет жарамдылығы болады.

Өсиеттер тек ғана жазбаша нысанда жасалуы тиісті, нотариалды куәлендырудан өтеді және өсиетті беруші адамның қолы болуы шарт және оның құрылуы орыны мен уақыттары көрсетілгені абзал. Нотариалды куәлендырылған не теңестірілген нотариалды куәлендырылған өсиеттер, тиісті түрде ресімделген өсиеттер болып есептелінеді.

Дегенмен, бір күн ішінде жасалған өсиеттер өзгеруі мүмкін не кез-келген мерзім ішінде өсиетті беруші адам оларды тоқтата алады, сонымен бірге жаңа өсиеттер жеңілдікпен жасалуы мүмкін.

Егер қандай да бір жағдайлармен өсиет жасалмаған болса, мұра бекітілген заң талаптарына сай ресіміне сәйкес теңдей етіп бөлінеді.

Мұрадағы міндетті үлестер бойынша заңнамамен құқықтары бар жоғарыда анықтыланып, өзге тұлғаларға арналып, ҚР АК-гі 1061-1064-ші баптарына сай мұра қылып қалдырушылықдың 8 бірдей кезектілігі бекітіледі. Бір кезек көмегімен мұрагерлердің араларындағы мүліктер теңдей етіп бөлінеді. Егер, алдыңғы кезектегі мұрагерлер болмаса қалған кездері мұраны алудың құқықтары келесі кезектегі мұрагерлер тізіміне өткізіледі.

Мұрагерлердің анықталған тізімдері мұраға қалдырылатын мүліктердің иесіз қалған мұрасы дәрежелеріне, яғни мемлекетт меншігіне өтіп кетулеріне ешқандай мүмкіндіктер бермейді. 

ҚР АК-де «лайықсыз мұрагерлер» деген анықталған термин-түсінік қалыптасқан. Мысалы, мұраны қалдырушыны не мүмкін болған олардың мұрагерлерін әдейі, қасақана өлтірген, сондай-ақ олардың өмірлеріне қауіп төндіретін тұлғалар. Азаматтарды «лайықсыз мұрагерлер» деп тану тек соттар арқылы заңи формада жүзеге асады.

Мұраға билік жасаушылықты бастау үшін ол мұраны қабылдап алуымыз қажет. Мұралар ашылған күндерінен мүдделі адамнан өзге мұрагерлер пайдасына оларды қабылдауды, олардан бас тартушылықты шешу керек. Мұраның бөліктерінен бас тарту не ескерту мен шартқа сүйеніп оларды қабылдауға болмайтындығын атап өтуіміз абзал. Бас тартушылық бір рет және мәңгілікке орындалады - «қайта ойланып», мұраны құқықпен қайтарып алуға болмайды.

Егер, адам ойланып, әйтеуір мұраны қабылдағысы келетін болса, онда ол оны қабылдауы жөнінде не мұрагерлік құқықтық куәлігін беруі жөнінде мұраны ашудың орыны негізінде нотариуске арызды беруге міндетті. Мұраның ашылған сәтінен бастап, тиісті мұрагерлерге мұраларды қабылдау қажет болады, ол мұндай қабылдаулардың нақтыланған мерзіміне және мұраларға қалдырылған мүліктерге мұрагерлердің құқықтарының мемлекеттік тіркелген кездеріне байланысы болмайды.

Егер, мұрагерлер мұраларды сақтау, ұстау, мүлікті басқаруға бағытталған іс-әрекеттерді орындаса, мұраны қалдырушы адамның қарыздарын толық төлесе не үшінші тұлғалардан мұраны қалдырушы адамның ақшаларын алса, мұралар қабылданған сиаптта саналады.

Нотариалды тәртіпте мұраға қалдырылған құқықтарды ресімдеу мақсатында келесідей құжаттар түрін сәйкес орындарға міндетті түрде тапсырылуы керек:

• мұраны қалдырушы адамның дүниеден өткендігі жөніндегі куәлік түпнұсқасы мен көшірмесі;

• мұраны қалдырушы адаммен туысқандық қатынастарды растайтын құжаттар түпнұсқаларының көшірмесі;

• жылжымайтын мүліктерге, жер учаскелеріне құқықтар белгілейтін құжат;

• мұраны қалдырушы адамның соңғы тұрақты тұрған мекен-жайы жөнінде анықтама (мекен-жайлы анықтама, азаматтарды тіркеу кітапшасындағы жазбалар және т.б.).

Тіркелген құқықтар жөнінде анықтамалар/жылжымайтын мүліктерге ауыртпалықтар мен мәмілелер, оларды мұраларға қалдырылатын жылжымайтын мүліктердің орналасуы орындары туралы ТҚО-н алуға болады.

Қолданылымдағы ҚР-сы заңнамасы талаптарына сәйкес мұра ашылған сәтінен бастап, алты айдың ішінде дәлме-дәл мерзімде қабылдануы керек. Мұралардың ашылған күндері мұраны қалдырушы адам дүниеден өткен күні болмаса соттың шешімі заңды күшіне енуіне қарай оның дүние салғандығы жөнінде хабарланған күні танылады [98, 137 б.]. 

Егер, мұрагерлер мұраларды қабылдау мақсатында мерзімдерді өткізіп алған болса, бірақ, одан бас тартушылықты шындығында қаламайтын болса, мерзімдерді қайтадан белгілеу жөнінде арыз жазып, міндетті түрде сотқа шағымдану қажет. Мұның алдын мүліктерді қабылдау үшін мерзімдердің біразы өтіп кеткендігіне байланысты мұраларды ресімдеуден бас тартушылық жөнінде қаулыларды нотариустен алу керек. Дегенмен, егер мұрагерлерде мерзімдерді өткізіп алғандықтары туралы, тұжырымды, байламды себептері болатын болса, сол кезде ғана мерзімдер қайтадан белгіленеді. Мұраларды қабылдау мерзімдері біткеннен соң алты ай ішінде сотқа шағымдану керек.

Егер, бұған дейін мұраны басқадай мұрагерлер араларында теңдей бөлінген кезде мұралы құқықтар жөнінде бұрынғы кезде берілген куәліктер заңи түрде жарамсыз болып танылады және бүкіл мұрагерлер үлестері сот отырысында қайта қаралады.

Мұраларды алғаннан соң әділет органдарында жылжымайтын мүліктерге меншік құқықтарын тіркеу мүмкіндігі туындайды. Бұл үшін құжаттарды жылжымайтын мүліктердің орналасуы орындары бойынша ТҚО-ны көмегімен беруге болады.

ҚР-сы АК-нің 1076-шы бабы талаптарына сай мұраларды қабылдаған мұрагерлердің әрбірі мүліктердің тарауларын заңнамалы формада талап етуге құқықтары бар.