Үгытэй хүбүүн

Нэгэ үгытэй хүбүүн үтэлһэн эхэтэеэ ажаһуудаг байгаа. Тэдэнэр гансахан лэ улаан бухатай һэн. Нэгэтэ тэрэ хүбүүн улаан бухаяа хөөмэгшэлөөд, сар тэргээр түлеэндэ ошобо ха.

Тэргэдэ түлеэгээ дүүргэжэ ядаад, гэдэһээ үлдэхэдөө, бухаяа модондо уяжархёод, гэртээ сай уухаяа ошобо. Сайгаа уугаад, дахин ой ошохоёо зүрхэ алдаад, үглөө ошуужаб гээд, унташаба. Бухамни тэндээ байхадаа яахашьегүй гэжэ һанаа.

Үглөөдэрынь ошоходонь, шоно бухыень эдижэрхиһэн байба.

— Бухыемни юундэ шонодо эдюулээбши! — гэжэ хэлээд, хүбүүн бархиржа байжа, бухаяа уяһан модоо сабшажа оробо. Сабшажа байтарнь, тэрэ модонһоонь гурбан зуун түхэриг унашоо. Хүбүүн модоошье сабшахаяа болёод, мүнгөө абаад, гэртээ харайжа ерэбэ.

— Үсэгэлдэр ошо гэтэрни, түлеэндээ юундэ ошоогүй һэмши. Тиигээд лэ бухаяа шонодо эдюулээш, — гэжэ байгаад, хүбүүгээ эхэнь харааба.

Хүбүүниинь эхэдээ хэлэнэ:

— Бухаяа уяһан модоо «бухыемни юундэ эдюулээбши!» гээд сабшааб, тиихэдэм модонһоо гурбан зуун түхэриг унашоо. Энэ баригты, — гээд, мүнгэеэ эхэдээ үгэбэ.

— Энэ мүнгөөрөө эдихэ юумэ абаад ерэ. Миин һууһаар, туража үхэхэмнай гээшэ, — гэбэ ха эхэнь.

— Үгы, би эдихэ юумэ асархагүйб. Би наймаа хэхэмни, — гэнэ хүбүүниинь.

Хоёр зуун солхообоо гэртээ орхижорхёод, зуун түхэригөө абаад, «наймаа хэхэм» гээд, хүбүүниинь ябашаба.

Ябажа ябатарнь, нэгэ заахан боошхо үргэлһэн үбгэжөөл дайралдаба ха.

— Юу үргэлөөбши? —гэжэ хүбүүн үбгэжөөлһөө һурана.

— Наймаан, — гэжэ үбгэжөөл хэлэбэ.

— Наймаагаа гарга, би абахам, — гэбэ хүбүүн.

— Үгы, би гаргахагүйб, иигээд лэ боошхотойнь худалдахаб, — гэнэ.

— Гарга, ямар наймаан бии юм энэ боошхо соошни.

— Хүнэй хоёр нюдэнһөө бэшэ юумэн хуу бии юм.

— Юу эрихэбши?

Үбгэн зуун түхэриг эрибэ. Зуун түхэригөө гаргажа үгөөд лэ, хүбүүн боошхыень нээжэшье үзэнгүй гэртээ асарба. Тэрэ хүбүүмнай баһа нэгэ зуун түхэриг абаад, гаража ошобо. Баһа нэгэ боошхо үргэлһэн хүн ябажа ябаба.

— Зай, үбгэн юу үргэлөөбши?— гэжэ хүбүүн һураба ха.

— Наймаа, — гэбэ үбгэн.

— Гарга тэрэ наймаагаа, би абахам, — гэбэ.

— Би гаргахагүйб, иигээд лэ боошхотойнь бүхэлеэр худалдахаб.

— Юун бии юм энэ боошхо соошни, — гэнэ ха хүбүүн.

— Хүнэй хоёр нюдэнһөө бэшэ юумэн хуу биил даа.

— Юу эрихэбши боошхынгоо түлөө?

— Зуун түхэриг.

Зуун түхэригыень гаргажа үгөөд, баһа гэртээ ерэбэ. Тиигээд лэ үшөө нэгэ зуун түхэриг абаад ябашаба. Баһа нэгэ боошхо үргэлһэн хүн ябажа ябаба. Тэрэ үбгэнэй наймаае хүбүүн баһал худалдажа абаа.

Гурбан боошхо юумэ худалдажа абаад, хүбүүн бүхы мүнгэеэ дууһаба. Тиигээд түрүүн асарһан боошхоёо нээгээд үзэбэ. Тэрэ боошхо соонь дүүрэн могойнууд байжа байгаа. Хоёрдохи боошхоёо нээбэ. Тэндэнь дүүрэн миисгэйнүүд байба ха. Ћүүлдэ асарһан боошхоёо нээгээд хараба. Дүүрэн хулганаан байба тэрэ боошхо соонь. Тиигээд лэ тэрэ хүбүүн бархиржа оробо.

— Хэһэн наймааншни энэ гээшэ аал?— гэжэ байгаад, эхэнь хараажа эхилбэ. Яахашье аргаяа һалаһан тэдэ хоёр хоюулан бархиралдажа һуунад.

Гурбан үдэр үнгэрєєд байхада, айхабтар һайхан амбан ноён орожо ерэбэ.

— Минии албатан шамда байна гэжэ дуулаад ерэбэб. Тэдэмни байна гү? — гэжэ амбан ноён хэлэбэ ха.

— Байна. Би зуу зуун түхэригөөр худалдажа абаа һэм, — гэбэ хүбүүн.

— Юу эрихэбши? Эриһэн юумыешни үгөөд, албатанаа бусаахам, — гэжэ тэрэ ерэһэн хүниинь хэлэбэ.

«Юу эрихэмни гээшэб» гэжэ хүбүүн яажашье һанажа ядаба. Тиигээд газаа гараба ха. Газаа гараад, гэрэйнгээ зүүн тээ ошобо. Тэрэ хүбүүн далан хэлэ ойлгодог байгаа. Нэгэ хирээ ниидэжэ ерээд һурана:

— Ши юу һанажа ядаад байнаш даа?

— Могойн хаан албатанаа абаашахаяа ерээд байна, «Юу эрихэбши, эриһыешни үгэхэб» гэнэ. Теэд юу эрихэеэ һанажа ядаад байнаб. Ши хэлэжэ үгыш, юу эрибэлни һайн бэ?

Тиихэдэнь хирээ харюусана:

— Далан хүшэгынгөө саанахи хайрсаг сооһоо алтан бэһэлигээ асаржа үгэбэлшни, албатанииешни үгэхэб гэжэ хэлэ.

— Ћанаба гүш?— гэжэ могойн хаан хүбүүнһээ гэртэ ороходонь асууба.

— Ћанааб, — гэнэ хүбүүн.

— Зай, һанаа һаа, эрииш даа. Юу һанаабши?

— Далан хүшэгын саана байһан бэһэлигээ үгөө болоболшни, албатанииеш бусаахаб. Арсаа һааш, үгэхэгүйб.

— Ехэ хайратай юумыем эрибэлши, — гэнэ ха могойн хаан. — Зай, тиигэбэ яабашье албата зомни хэрэгтэй байнал даа.

Тиигээд лэ могойн хаан гэртээ ошожо, тэрэ бэһэлигээ хүбүүндэ асаржа үгэбэ.

— Энэ бэһэлигээ амандаа зуугаад унтаарай. Тиихэдэшни һанаһан юумэншни хуу бүтөөд байха.

Тиигэжэ хэлээд, хаан албатанаа абаад ябашаба.

«Гэр бүтээд бай» гэжэ хүбүүн сэдьхэлдээ һанаад, бэһэлигээ зуугаад унташаба. Үглөөдэрнь бодоходонь, айхабтар һайхан гэр бүтэшоод байба.

Хойто һүнинь унтахадаа: «Зуун мал газаам бии боло» гэжэ һанаад, бэһэлигээ зуугаад унташоо. Үглөөгүүр болоходо, зуун мал газаань дүүрэшоод байгаа.

Гурбадахи үдэшэндөө «Эд бараан бүтөөд бай» гэжэ хүбүїн хэлээд, унташаба. Нара гарахада, хүбүүн айхабтар баян болошоһон байба ха. Ехэ баян болоһон хойноо тэрэ хүбүүн хаанай басагые һамган болгожо эрихэеэ ошобо. Тиихэдэнь хаан: «Энэ хүбүүн туража үхэхэеэ байһан аад, үшөө минии басага һуража ерэхэеэ хаанаһаа һанаба гээшэб» гэжэ гайхана.

— Өөрынгөө газааһаа минии газаа хүрэтэр түмэр хүүргэ барюулыш даа. Тиигэбэлшни басагаа абяашье гарангүй хадамда үгэхэб, — гэжэ хаан үгытэй хүбүүе наадалан хэлэбэ ха.

«Хүүргэ барюулбалшни, басагаа үгэхэб» гэжэ бэшээд, хаан гараа табижа үгэбэ.

Гэртээ ерээд, «хаанай газааһаа минии газаа хүрэтэр түмэр хүүргэ бүтээд байг» гээд, хүбүүн бэһэлигээ зуугаад унташаба. Үглөөдэрнь бодоходонь, хүүргэнь бүтэшоод байба. Тэрэ үдэрынь морёо унаад, хүүргэ дээгүүрээ хаанайда ошоо.

— Зай, бишни хүүргэ барибаб. Басагаа үгыт даа, — гэбэ тэрэ хүбүүн.

«Энэмни ямар хүм даа, иимэ һайхан хүүргэ барюулжархиха аргатай» гэжэ хаан гайхана. Тиигээд хаан хэлэһэн үгэдөө эзэн болохо гэжэ басагаа тэрэ хүбүүндэ үгэбэ.

Хаанай басагые хүбүүн гэртээ асарба ха. Тэрэ хаанай басагантай үбгэ һамган болоод, айхабтар һайнаар ажаһуужа байба.

Нэгэтэ унтажа байтараа, хүбүүн аман соохи бэһэлигээ ханхинуулжархиба. Тэрэнииень һамганиинь дуулажархёо.

— Юу аман соогоо ханхинуулнабши? Тэрэнээ үзүүлыш, — гэжэ һамганиинь амар заяа үзүүлбэгүй. Тиихэдэнь тэрэ хүбүүн һамгандаа бэһэлигээ гаргажа үзүүлбэ ха. Ћамганайнгаа тэрэ бэһэлиг үзэжэ хэбтэтэр, хүбүүн унташоо.

Унтаад, үглөөгүүр бодоходонь, һамганшье байхагүй, адуу малшье байхагүй, һайхан гэршье байхагүй — хуушанайнгаа үгытэй байдалда орошоһон байба.

Арбаад хоноод, тэрэ хүбүүн хаанайда ошобо. Тиихэдэнь һамганиинь абындаа үгы, далайн хойто тээ ондоо хүндэ хадамда гарашаһан байба.

«Зай, иигээд лэ хосорогдобол гээшэл даа» гэжэ хүбүүн һанаад, ехэтэ муудашаба.

— Бэһэлигээ юундэ үгөөбиб! — гээд лэ тэрэ хүбүүн үдэр бүхэндэ бархиржа һуудаг байба.

Тиихэдэнь миисгэй хулганаан хоёр иигэжэ хэлэбэд:

— Маанадые юунэй түлөө зуу зуун түхэригөөр худалдажа абаа һэмши? Тэрэнэйш түлөө һамгыешни, бэһэлигыешни бэдэрхэмнай.

Тиигэжэ хэлээд, миисгэй хулганаан хоёр эзэнэйнгээ гэрһээ гаража ошобо ха.

Яба ябаһаар, тэдэнэр нэгэ далайн эрьедэ хүрэжэ ерэбэ. Тиигээд хулганань миисгэйһээ һурана:

— Хайшан гээд энэ далай һэтэлжэ гарахабибди.

— Шимни нам дээрэ һуу, харин биш тамараад, далайн саада тээ гарахаб, — гэжэ миисгэйнь харюусаба. Тиигээд миисгэйнь тамарһаар тамараад, далайн саана гараба.

Тэрэ хүбүүнэй һамганайнь байдаг гэр оложо, газаань ошобод. Миисгэй хулгана хоёр яажа гэртэ орохоёо нюусаар хэлсэбэд.

— Тэрэ һамганай унтахадань, бишни хамар руунь һүүлээ хээд, хүдэлгэхэб. Тиихэдэмни тэрэ һамганшни ехээр найтааха, найтаахадаа аман соохи бэһэлигээ унагаажархиха, — гэжэ хулганань хэлэнэ.

Ћүни болоходо, хулганань хаанай басаганай хамар руунь һуүлээ хээд хүдэлгэбэ. Тэрэ басаган ехээр найтаагаад, бэһэлигээ унагаажархиба. Тиихэлээрнь миисгэйнь унагааһан бэһэлигыень шүүрэжэ абаад, газаашаа гүйжэ гарашаба. Хулганань хойноһоонь харайба. Тиигээд лэ тэдэ хоёр баһал далайнгаа эрьедэ хүрэжэ ерэбэд. Үнөөхил хэбээрээ хулганань миисгэйнгээ нюрган дээрэ гаранхай далайгаа һэтэ тамаржа ябанад. Далайн тэгэн дунда тамаржа ябатараа, миисгэйнь хулганадаа хэлэнэ:

— Бишни тамаржа ябаад, аман соогоо бэһэлиг хээд ябаха аргамгүй болобо. Ехээр эсээб, амим хаагдахаяа һанана. Энээниие ши баряад гара.

Хулганань далайгаа гаталха үедєє бэһэлигээ уһа руу алдажархиба. Далайгаа гараад миисгэйнь:

— Зай, бэһэлигээ үгэ даа, биш абаад ябаһуу, — гэнэ.

— Теэд бишни бэһэлигээ далай руу унагаажархёолби, — гэжэ хулгана айжа, һүрдэжэ байгаад хэлэбэ. Тиихэдэнь миисгэй уурлаад:

— Юрэдөө таанадые, хулганануудые, нэгэшье үлөөнгїй хараһан лэ газартаа хуу алаха ёһотой юм байна, — гэжэ хэлээд, хулганаяа эдижэрхибэ.

Тэрээнһээ урда миисгэй хулганануудые баридаггїй байгаа. Тэрэ гэһэн сагһаа хойшо миисгэй хулганануудые баридаг болоһон юм гэхэ.

Тиигээд миисгэй далайн загаһа алаха юм байна гэжэ бодоод, уурлаһандаа загаһыень абаад лэ хаяжа байна. Нэгэ томо хүрин-улаан загаһан тамаржа ерээд:

— Албатанарыемни юундэ иигэжэ алажа байнаш?— гэжэ тэрэ загаһан миисгэйһээ һураба.

— Би айхабтар хайратай алтан бэһэлигээ далайдаш алдааб. Асаржа үгөөгүй болоболшни, албатанииеш дууһан алахаб, — гэжэ миисгэй хэлэбэ.

— Би тэрэ бэһэлигыешни асаржа үгэһүүб, тиигэбэлни ши минии албатаниие табихаш, — гэбэ ха загаһан.

Тиигээд тэрэ загаһан бэһэлигыень асаржа үгэбэ. Миисгэй бүхы загаһадые далайдань табиба ха.

Миисгэй тэрэ бэһэлигээ абаад лэ, эзэндээ харайжа ерэбэ.

Гэртээ ерээд, бэһэлигээ эзэндээ үгэжэрхёод, нүгөөдэ миисгэйнүүдтээ иигэжэ хэлэнэ:

— Энэ боошхо соохи хулганануудые хуу гаргажа эдие. Эдээниие хараћан лэ газартаа барижа, үрэбхижэ байя. Битнай энэ айлдаа байһуу, таанад дүтын айлнуудта ошоод, бүхы хулганааень хуу баранииень хороогты.

Дахин бэһэлигээ абаһанһаа хойшо эзэниинь һөөргөө баяжаба ха. Ћамганиинь баһа хуушан нүхэртөө хүрэжэ ерэбэ. Тэрэ гэһэн сагһаа хойшо үгытэй хүбүүн һайн һайханаар, аза жаргалтайгаар ажаһуугаа һэн ха.