Баатарнууд тухай болон шэдитэ онтохонууд Хуурша хүбүүн

Урдын урда сагта һэн ха. Үбгэн һамган хоёр гурбан хүбүүдтэеэ ажаһуудаг байгаа. Эхэ эсэгэ хоёройнгоо үбгэн наһан боложо, хада гэртээ хариһанайнь һүүлээр гурбан хүбүүдынь гансаардан үлэбэд ха. Хоёр ехэ хүбүүдынь аза талаантай, шуран, зөөридэ хомхой байжа, һөөл түргөөр баяжаһан юм. Гурбадахи, дүү хүбүүниинь аза талаангүй байжа, ехэ үгытэй, ядуу байдалтай байгаа. Теэд тэрэ хүбүүн хуур дээрэ наадахадаа шадамар бэрхэ байхаһаа гадна гоё һайхан хоолойтой, шагнажа байһан хүнэй уяртар дуу дуулаха шэдитэй һэн. Хоёр баян аханарынь дүүгээ доромжолдог, газаашалдаг байһан юм. Тэдэнэр ан гүрөөл барихадаа бэрхэ һэн тула ехэнхидээ ой тайгаар агнажа ябадаг байгаа. Хоёр ехэ аханарынь нэгэтэ агнажа ябаһаар хүнэй хүлэй гэшхээгүй хүжэ ногоон тайгада хүрэжэ ерэбэд ха. Тэндэ агнаха болоходоо, дүү хүбүүгээ асарха гэжэ хөөрэлдэбэ. Гурбан аха дүүнэр агнаха газартаа ерэжэ, моридоо байлгаха хорёо баряад, өөһэдтөө нэгэ заахан гэр түхеэрбэ. Тиигээд лэ тэдэнэр агнажа эхилээ һэн. Хоёр ехэ аханарынь үдэр бүри олон хэрмэ, гүрөөһэ олзолоод ерэдэг байгаа. Бага хүбүүниинь ямаршье ан барижа шададаггүй бэлэй. Тэрэ гар хооһон балгаандаа бусажа ерэдэг һэн. Тиихэдэнь тэрэнээ аханарынь наадалдаг, гасаалдаг байгаа ха. Дүү хүбүүниинь аханартаа хэды ехээр гомдоошье һаа, нэгэ һара тухай агнаад байхадаа, яһала олон хэрмэ, булга, шэлүүһэ олзолбо ха.

Нэгэ һара тухай агнаад байхадаа, гурбан хүбүүд һүүлшынхиеэ агнуурида гараба. Тэрэ үдэртөө агнажа ябатараа, дүүнь үндэр хадаһаа халтиржа унаад, хүлөө хухаршаба.

Элбэг баян зөөритэй, муу һанаатай хоёр аханарынь дүүгээ ой тайга соо гансаарыень орхие саашань гэжэ хоорондоо хэлсэбэд.

Ехэ ахань иигэжэ хэлэнэ: «Энэмнай бидэндээ дарамта болохонь. Энэ яяртай шэргүүсэлдэһэнэй ямаршье туһа бидэндэ байхагүй. Бидэ хоёр шэнги баян һаань, юун гээшэ һэм, теэд энэмнай газар тулгаха малгүй амитан ха юм. Энээнээ балгаан соонь тэлэжэ абаашажа хаяад, унажа ябаһан морииень алажа, дээрэнь орхёод, гэдэргээшье харангүй гүйлгэлдэжэ арилая».

Дүү хүбүүгээ балгаан соонь гансаарынь орхёод, хоёр аханарынь гүйлгэлдэжэ ябашабад. Тэрэ хүбүүн гансаараа үлөөд, зобохын ехээр зобоо ха. Туража үхэхэ болоходоо, уһанда мүлхижэ ошоод, уһа асарба. Тиигээд моринойнгоо мяха шанажа, шаража эдибэ. Нэгэ бага бараг болоходоо, моринойнгоо һүүлээр хуур хэжэ, тэрэ хуур дээрээ наадажа, дуу дуулажа хэбтэнэ ха.

Тэрэ хүбүүнэй дууе тайгын эзэнэй, Ойн Лээһэнэй басагад дуулажархиба ха. Тэдэ басагад дууень ехэтэ һайхашааба. Ойн амитадшье бултадаа тэрэ хүбүүнэй дууе һайхашаажа, балгааниинь тойрон шагнана ха. Мүн баһа басагадшье үдэр бүри ерээд, шагналсадаг байгаа. Ойн Лээһэнэй басагад балгаан соонь орожо шагнахаяа айдаг һэн, юундэб гэхэдэ, тэдэнэр зэрлиг амитад байгаа ха юм. Гансал тэдэнэр балгаанай газаань байгаад, гүбэр-шэбэр дуугаралдадаг бэлэй. Тиигэжэ байтараа, нэгэ басаганиинь хэбтэжэ байһан хүбүүнэй балгаан руу шагааба ха. Тиихэдэнь мүнөөхи хүбүүн «Наашаа орожо ерэгты» гэбэ. Тэдэ гурбан басагад балгаанда орожо үгөөгүй ха. Хойто үдэшэниинь ерээд, баһа оронгүй ябашоо. Гурбадахи үдэшэеэ хуураа татажа һуухадань, мүнөөхи басагад баһал ерэбэ ха. Хүбүүн тэдээндэ дахин хэлэбэ: «Наашаа орогты, орогты».

Тэдэ гурбан басагад ехэл айжа, маряажа байгаад, балгаан соонь оробо. Тиихэдэнь хүбүүн тэдэнһээ асууба:

— Зай, таанар хэнэй басагад гээшэбта?

— Бидэ хэнэйшье бэшэбди.

Хүбүүнэй хэды асууһанай һүүлээр басагад иигэжэ хэлэбэ ха:

— Бидэ холыншье бэшэбди, ойрыншье бэшэбди, хүндэ харагдадаггүйбди. Бидэ хадаа тайгын эзэн Ойн Лээһэнэй басагад гээшэбди. Баабаймнай айхабтар ехэ баян, шадалтай юм.

Тиихэдэнь тэрэ хүбүүн ябаһан ябадалаа, ядаһан зоболоноо уйлажа, хайлажа байгаад, бултыень хөөрэжэ үгэбэ ха.

— Энэшни юун гээшэб?— гэжэ басагад асууна.

— Энэмни хуур гээшэ, — гэжэ хүбүүн харюусаба. Тиигээд лэ тэрэ хүбүүн хуур дээрээ наадажа эхилбэ.

Хуураа татажа, уйдажа һууһаар хүбүүн зэрлиг басагадай гаража ябашаһыень мэдэнгүй үлэшэбэ ха. Нэгэ хэды һуугаад ямар хүнүүдээр уулзаба гээшэбиб гэжэ һанаагаа зобожо хэбтэһээр, унташаба. Унтаад, ехэ һайхан зүүдэ зүүдэлбэ ха: «Үбсүүндээ хүрэмэ һахалтай үбгэнтэй уулзабаб, хүл можомни үбдэхэеэ болибо».

Ћэрин гэхэдээ, нэгэ һайхан баян хүнэй байшан соо хэбтэбэ. Эрьелдэжэ харахадань, мүнөөхи үбсүүндээ хүрэмэ һахалтай үбгэниинь хажуудань һуужа байба. Тэрэ үбгэн хүбүүнэй гарһаань татажа, «нүгөө гэртэмнай орожо, сай уугты» гэбэ ха. Бодон гэхэдэнь, хүлынь үбдэхэеэ болишонхой байба ха юм. Тэрэ хүбүүнэй гэртэ ороходонь, нэгэ хүгшэн сай аягалжа һууба. Үшөө харан гэхэдэнь, мүнөөхи гурбан басагадынь һуужа байна. Тиигээд үбгэн хэлэнэ ха: «Газаа гараял даа, хүбүүн». Хоюулан газаа гараад, хадын боориһоо гаража байһан халуун аршаантай газарта ошобод. Тэрэ аршаанда орожо, бэень ехэ һайн болобо. Тэндэһээ ерээд, үбгэн хүбүүндэ ехэ һайхан хубсаһа асаржа үгэбэ.

— Минии басагад шинии хуураар наадахыешни хараад, шагнаад, унтаха хэбтэхэеэ болибод. Тиигээд лэ би шамайе асарааб. Эдэ басагадтамни хуур хэжэ үгыш, — гэжэ үбгэн хэлэбэ ха.

Басагадтань аб адли хуурнуудые хэжэ үгэбэ. Тиигээд тэдэнээ хуур дээрэ наадхуулжа һургаа. Нэгэ хэды болоод байхада, тэдэ гурбан басагад мүнөөхи хүбүүнтэеэ адляар наададаг болобо.

Тиигээд Ойн Лээһэн тэрэ хүбүүндэ һайн мори үгэжэ, булга, хэрмэ, шэлүүһэ дүүрэн ашаад табиба. Гэртэнь ойро хүрэтэр хүргөөд, хүбүүндэ хэлэбэ: «Бишни хүнүүдтэ харагдаха ёһогүйб, намтай уулзаһанаа хүнүүдтэ бү хэлээрэй».

Тиигээд тэрэ хүбүүн гэртээ хүрэжэ ерээд, ехэ баяжаһан юм. Нүгөө хоёр аханарынь дүүгэйнгээ зөөридэ ехэ гэгшээр обтобо ха.

— Хаанаһаа энэ ехэ зөөри асарба гээшэбши?— гэлдэнэд. Дүү хүбүүниинь тэдээндээ юуншье гэжэ хэлэжэ їгөөгїй ха. Тэрэ гэһэн сагһаа хойшо дууша хүбүүн жаргалтай ажаһуудаг болоо һэн ха.

Шатар

Нэгэ эсэгын хоёр хүбүүд эрдэм шудалхаяа гарабад ха. Ябажа ябахадань, олон харгын бэлшэр дээрэ хоёр хүн шатар табижа һууба. Эсэгын хоёр хүбүүд тэдэнэй наадые хаража, нэгэ бага байд гэбэ. Тиигээд ахань дүүдээ хэлэбэ:

— Ябаял даа. Хэды саг соо эдээниие хаража байхабибди.

— Үшєө нэгэ заа хараха дуратай байнаб. Та ябажа ябыт даа, — гэжэ дүүнь ахадаа хэлэнэ.

Тиихэдэнь ахань саашаа гансаараа ябаба. Яба ябаһаар ябажа, зориһон газартаа хүрэжэ, гурбан жэл соо эрдэмдэ һураад, бусажа ерэбэ ха. Тиихэдэнь дүү хүбүүниинь шатаршадаа хараад, һуужа байба.

— Ши мүнөө болотор эндээ һуужал һууна гээшэ гүш?— гэжэ ахань дүү хүбүүнһээ асууба.

— Та үни ябажа ерээ гүт?— гэжэ дїї хүбүүниинь урдаһаань һураба.

— Би гурбан жэл ябаад ерэбэб, — гэнэ ахань. — Ши намтай ошожо, эрдэмдэ һураа һаа, намдал адли эрдэмтэй болохо байгааш. Эдэ шатаршадые хаража, миин лэ тархяа эрьебэш, — гэжэ ахань уурлаба.

Тиигээд лэ ахань дүүгээ абаад бусаба ха. Ябажа ябахадань, харгын хажууда нэгэ айлайхи байба. Тэрэ айлда ороходонь, үбгэн хүгшэн хоёр ехэл уйдхартай, уйлалдажа һуубад ха.

— Юундэ та хоёр иимэ уйдхартай байнат?— гэжэ аха дүү хоёр тэдээнһээ асууба.

— Манай эзэн хаан албата зоноо ээлжээ ээлжээгээр дуудажа абаашаад, шатар табидаг юм. Шатар наадахадаа, хаанда диилдэһэн хүн толгойн саазада хүртэдэг. Үглөөдэр наранай гараха үедэ манай хүбүүн хаантай шатар табиха гэжэ дуудуулба. Бидэ хоёр газар дээрэ ганса хүбүүтэйбди. Тиигээд лэ гансахан хүбүүгээ алдахаяа байнабди, — гэлдэн, уруу дуруу болонод.

— Зай, танай хүбүүн хэн гэжэ нэрэтэй юм? Нэрынь хэлэжэ үгыт. Тиигээ һаатнай, би танай хүбүүнэй нэрээр хаанайда ошожо, шатар табихамни, — гэбэ ха дүү хүбүүниинь.

— Болохогүйл даа, — гэжэ тэрэ айлайхи хорибо. — Дэлхэй дээрэ манай хааниие шатараар диилэхэ хүн байгаагүй юм.

Аханьшье баһал хорибо:

— Ши гурбан жэл соо эрдэмдэ һурахаяа гараһан аад, юушье хээгүйш. Гурбан жэл соо шатаршадые хараад, ехэл ухаатай шатаршан болооб гэжэ һанаба гүш? «Дэлхэй дээрэ тэрэ хааниие диилэхэ хүн үгы» гэхыень дуулана гүш? Юундэ тэрэ хаанда ошожо, тархяа таһалуулхаяа һанаа хүмши?

— Хамаагүйл даа. Заатагүй ошожо, тэрэ хаантай шатар табижа үзэхэмни, — гэнэ ха хүбүүн.

Айлыньшье хорижо ядаба, аханьшье хорижо ядаба. Тэрэ хүбүүн өөрынгөө хэлэһэн үгэ табибагүй.

Үглөө үглөөниинь хүбүүн хаанайда ошобо. Тэрэ хаанайда ороод, тиимэ хүнэй хүбүүмби гэжэ нэрэ солоёо хэлэжэ үгэбэ. Хаан тэрэниие ехэ амтатай эдеэгээр хүндэлбэ ха. Хаанай шэрээ дээрэ алтан һэлмэ табяатай байна. Ууртай хаан шатараа гаргаба.

— Зай, ерэһэн хүн түрүүн ябадаг. Ши яба, — гэжэ хаан хэлэбэ.

— Үгы даа, би ябахагүйб. Та түрүүлэн ябагты, — гэбэ хүбүүн.

— Би ябахагүйб, ерэһэн хүн түрүүн ябадаг юм, — гэжэ хаан дахин хэлэбэ.

Тэдэнэр үни удаан урда урдаһаа харалсаад һууба. Ядахадаа, хүбүүн түрүүн ябаха баатай болобо. Шатар табилган эхилшэбэ. Тэдэнэр ехэл бушуу хурдаар ябалсана. Ябалсаһаар байтараа, хоёр морёор шалаад ерэһэн хүбүүн хаанайнгаа урдахи ноёниие шала шалаһаар, хаанаа диилэжэрхибэ.

Энэ үедэ шэрээ дээрэхи алтан һэлмэ ханхинажа эхилбэ. Тэрэнь гэнтэ байтараа, хаанай тархи таһа сабшажархиба. Тэрэ алтан һэлмэ диилдэһэн лэ хүнэй тархи таһа сабшадаг шэдитэй байгаа.

Тиигэжэ тэрэ хүбүүн гурбан жэл соо шатар нааданда һураад, арад зоной хоротон дайсан болохо хааниие дараба. Гурбан жэл соо эрдэмдэ һураһан ахань хэды ехэ эрдэмтэй болобошье, бүхы арадтаа туһалха шадалгүй байба.