1. Ерте темір дәуіріндегі Шығыс Қазақстан.

Берел қорымдары. Шығыс Қазақстанның ерте темір дәуірінің              б.з.б. V- ІV ғасыраралығын қамтитын кезеңін Берел кезеңі деп атаймыз. Берел кезеңі деп аталуы Қатонқарағай ауданындағы Берел қорымына байланысты қойылған. Бұл қорымнан 40-тан астам обалар табылған. Ішіндегі ең үлкенінің биіктігі 9 метр, диаметрі 20 метр болған. Қазіргі кезде обаның тас үйінділері құлап, аласарып қалған.  Негізінде, бұл обаға жерленген адам жер бетінен 6-7 метр тереңдікте жатыр. Қабір іші қарағаймен қаланып, мәйіт астау-саркофагқа салынған. Қабір жанынан           16 аттың қанқасы шықты. Аттар белгілі тәртіппен әр қатарда 4 аттан 4 қатар болып орналастырылған. Обаға аттармен қоса ер-тұрман да қоса көмілген. Ат әбзелдері алтынмен қапталған.  Берел мәдениетінің ерекшелігі - жайпақ түпті қыш ыдыстардың көптеп таралуы. Ыдыс жасаудың екі түрі бар. Оның бірі - мойны қусырылып, кейде тік болып келетін құмыралар, ал екіншісі - жатаған, жайпақ көзелер. Берел кезеңінің соңында қола заттар азайып, темірден жасалған заттар көбейген. 1998-1999 жылдары археолог Зейнолла Самашевтің жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде № 11-оба толық ашылып, онда астаутабытқа  жерленген 45 жастағы ер адам мен одан егделеу әйелдің мәйіті табылды. Ғалымдар радиологиялық әдіспен мәйіттердің б.з.б. ІІІ ғасырда жерленгенін анықтады. Мәйіттер айрықша сән-салтанатпен киіндіріліп қойылған. Қаңқа сүйектің әр жерінде киім-кешектің шірінді қалдықтары сақталған. Мәйіт киімі інжу-моншақтар мен алтын жапырақшалар қадалып, әшекейленген. Осымен бірге Берел қорымындағы қабірден адаммен бірге құрбандыққа шалынған 13 жирен жылқының қаңқасы табылды.

2.

Қазақстан аумағындағы оғыздар, олардың шаруашылығы, кәсібі мен қолөнері.

Мүліктік теңсіздік малға жеке меншікке негізделді. Ибн Фадлан «бай оғыз он мың бас жылқысы бар оғыз»,- деп көрсетеді. Деректерде мұндай бай топтар бай, бек, әмірлер деп аталады. Кедей  топ  М.Қашғаридің «Диуани лұғат –ат түрікінде» ерлер деп аталған. Олар малға қарау, киім тігу, тамақ даярлау сияқты  үй жұмыстарымен айналысқан. Махмұд Қашғари «Оғыз кедейлері ятуктер соғыстарға қатыстырылмаған», - деп жазады. Кедей ауырып қалған жағдайда, оларды құлдар сияқты қараусыз далада қалдырған. М. Қашғари оларды йоксул, джиған  деп атайды.

Оғыздардың  Хорезммен, Хорасанмен экономикалық байланыстары интенсивті,яғни қарқынды түрде жүріп, олардың малдары Хорасанда үлкен сұранысқа ие болды. Ірі сауда орталығы- Сырдарияның орта ағысындағы Сауран қаласы.. Хорасаннан оғыздар еліне лазуритке ұқсас малахит пен азурит әкелінген.

 

 

ОҒЫЗДАРДЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ ТҮРЛЕРІ

 

Жартылай көшпелі, жартылай отырықшы мал шаруашылығы

Егін шаруашылығы

Кәсіпшілік пен қолөнер

 

 

Оғыз мемлекеті Еуразияның саяси әскери тарихында елеулі роль атқарды. 965 жылы оғыз жабғуы мен Киев князі Святослав арасында Хазарларға қарсы әскери одақ құрылып, Хазар қағанатын талқандайды. Бұл одақ екі жақтың  да  көздеген мақсаттарынан, сауда-экономикалық мүдделерінен туындады. Егер Хазар мемлекетін талқандау орыс көпестері үшін Шығыс елдерінің  бай базарларына жол ашса, оғыздар үшін Дон, Қара теңіз маңындағы далалар мен  мал жайылымдары  қажет болды. 985 жылы князь Владимирмен одақтасып, Еділ бұлғарларын талқандауға қатысады.

X ғасырдың соңы - XI ғасырдың басында оғыз мемлекеті құлдырай бастады. Бұл , бір жағынан, Әлихан тұсындағы алым-салықтың өсуіне халық наразылығының  күшеюімен, екінші жағынан, Шығыстан төнген селжұқ  тайпаларының толассыз шабуылдарымен түсіндіріледі.

Әлиханның мұрагері Шах Мәлік тұсында Оғыз мемлекеті қайта күшейді. Тіпті 1041 жылы Хорезмді басып алды.