5 Билет

1. Қаңлы мемлекеті. Саяси тарихы және шаруашылығы.

Қазақ халқының құрамына енген ірі тайпалардың бірі қаңлылар. Олар Қытай жазба деректерінде кангюйлар деп аталса, ал парсы және үнді діни кітаптары «Авеста» мен «Махабхарата» кангха болып кездеседі. Түркі руналық жазушыларында Кангю-тарбанд деген кенттің (қаланың) аты бар.

Қаңлы тайпаларын Қытай жазба деректері бойынша, алғаш рет қазақ халқының тарихына таныс еткен ғалымдар көрнекті Қытай тілінің мамандары Н. Я. Бичурин мен Н. В. Кюнер. Жазба деректерді пайдалана отырып, қаңлылардың қысқаша болса да тарихына көңіл бөлген академик В. В. Бартольд. Ол қаңлы тайпаларын Сырдарьяның орталық ағасында өмір сүрген деп тұжырым айтады.

Біздің заманымыздаң бұрынғы III ғасырда қаңлы тайпалық бірлестігі құрылды. Олардың астанасы – Битянь қаласы. Олардың саны 600 мың, немесе 120 мың үй болған.

Қаңлы мемлекеттік бірлестігінің басында Уын әулетінен шыққан патшалар тұрды, олар «би» немесе “ ябғу” деген титулға ие болды. Бұдан басқа мемлекеттік аппаратқа патшаның орынбасарлары және үш кеңесші кірді. Сол кезде (б.з.б. II ғасырдың аяғы – I ғасырдың басы) қаңлы мемлекетіне бес иелік – Сусе, Фумо, Юйни, Цзи, Юйцзянь кірді. Қаңлылар Қытай, Рим, Кавказ және Орта Азия елдерімен сауда байланыс жасап тұрды. Олар үйсін, ғұн тайпаларымен соғысқан.

Қаңлылырдың қоғамдық құрылысы. Қаңлы тайпасында билік мұрагерлік жолмен әкеден балаға беріліп отырған. Бар билік ақсақалдардың, ру басшылары мен әскери көсемдердің қолында болған.

Шаруашылығы. Қаңлылардың негізгі кәсібі егіншілікпен ұштасқан мал шаруашылығы болды. Оларда тәлімі және көлдетіп суару егіншілік жақсы дамыды. Олар дәнді дақылдар еккен және огород өсурумен де айналасқан. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. Елік, тау теке, арқар, киік аулады. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде балық аулау құралдары – шанышқылар, сүңгілер, қармақтар, жүкшелер шықты. Ет, балық және өсімдік өнімдерімен жабайы өсетін алма, алмұрт, өрік, тау жуасы, сарымсақ т.б. пайданылды.

Қаңлы тайпалық бірлестігі б.з.б. I ғасырдың ортасында ыдырады.

2 Сұрақ. Хүіі хүііі ғғ. Қазақ орыс қатынастары.

Қазақ елінің ауыр сыртқы жағдайын Кіші жүз ханы Әбілқайыр Ресей империясының қолдауы арқылы шешпекші болады. Әбілқайыр ханның мақсаттары: Қалмақтар мен башқұрттардың қазақ жерін шабуылдауын тоқтату;Петербург билеушілеріне арқа сүйеп, аға хандыққа таласта қарсыластарын жеңу;Жайықтың төменгі ағысы, Есіл, Ертіс, Ор өзенлері бойындағы қазақтардың мал жайылымдары үшін бейбіт өмірді сақтау;Қазақ жері арқылы керуен жолдарының қауіпсіздігін қалпына келтіру; Ең басты мақсаты: Жоңғарларға қарсы күресте Ресеймен байланыс орнату.

1730 қыркүйек Петербургке аттанған елшілері Сейітқұл Қойдағұлұлы, Құтлымбет Қоштайұлының Ресейдің құрамына кіру туралы құжат тапсырды. 1731ж 19 ақпан Кіші жүзді империя құрамына қабылдау туралы хан ұсынысын империат рица Анна Иоановна қабылдады. Кіші жүз ақсүйектері мен Әбілқайырдан ант қабылдау үшін Ресейден сыртқы істер коллегиясының тілмашы ,дипломат А. И. Тевкелев бастаған елшілік жіберілді. 1731 ж қазанда орыс елшілері Ырғыз өзені бойындағы Әбілқайыр ордасына келгенде, қазақ ақсүйектері арасында алауыздық бар екені анықталды. Барақ сұлтан, Бөгенбай батыр топтары Кіші жүзді Ресейге қосу жөніндегі шараларды аяқсыз қалдыруға тырысқанмен , бұл қарсылық сәтсіз аяқталды. 1731ж 10 қазан Кіші жүздің 29 старшыны Ресейдің қоластына кіруге ант берді. ХҮІІІ ғ ортасы Қазақ өлкесінің саяси экономикалық дамуында жаңа өзгерістер қалыптасты. Отарлау саясатына қарамастан қазақ орыс сауда байланыстары және шетелдермен қатынас өзара тиімді жағдайда дамыды. Осы кездегі сауда айналымының орталығы Орынбор қаласы . ХҮІІІ ғ ІІ жарт. Қазақ орыс саудасының белгілі орталықтары : Жәміш, Железинск, Омбы, Семей, Өскемен, Бұқтырма (1761 ). Әскери тірек ретінде қалыптасқан Ертіс бойындағы Шығыс Қаз. бекіністер әскери қызметін жоғалтып,сауда айналымының орталықтарына айналды. 18ғ 60 ж. Қазақ орыс сауда байланысының кеңейген кезеңі. Қазақтардың жиі саудаласатын тауарлары: мал өнімдері, киіз, көбінесе мал Ресейлік тауарлар көшпенділердің күнделікті өмір қажеттерін қанағаттандыратын заттар. Қазақтармен сауданың тиімділігіне көңіл аударған орыс үкіметі бекіністерде мешіттер салғызды, айырбас сарайларын кеңітті. Батыс Сібір, Орта Азияны сапалы ас тұзымен қамтамасыз ететін орталықтар пайда болды: Керекудің маңындағы Қалқаман, Қарасу тұз көлдері. 1766 ж Әбілмәмбет хан Екатерина патшайымға хат жолдап, Түркістан арқылы өтетін ірі керуенді Семей, Жәміш бекіністерінде шек қоймай қабылдауға рұқсат алды. 1767 ж 15 қараша ІІ Екатерина Бұхар саудагерлеріне Қазақстан территориясында еркін сауда жасауға рұқсат берді. Орта Азия хандықтары және Қашғар көпестерінің жиі келетін сауда орталықтары Қызылжар ( Петропавл)қаласы. Шыңжаңмен сауда байланысының орталықтары Семей, Өскемен, Бұқтырма қоныстары. Қазақ орыс саудасындағы отарлық белгілер кейін бұл сауданың бір жақты дамуына жол ашып Қазақстанның Ресейге тәуелділігін күшейтті.