3 Құрмалас сөйлем (сложное предложение)

Екі немесе бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін сөйлем құрмалас сөйлем деп аталады.

Құрмалас сөйлем құрамына қарай үш түрлі болады: салалас, сабақтас, аралас (смешанный)

Сложным называется предложение, которое состоит из двух или нескольких простых предложений, объединенных в одно целое по смыслу и интонационно.

Құрамындағы жай сөйлемдерінің баяндауыштары тиянақты болып, өзара тең дәрежеде байланысқан құрмалас сөйлемнің түрі салалас құрмалас сөйлем деп аталады.

Сложносочиненные предложения состоят из двух и более простых предложений, равноправных по смыслу и соединенных сочинительными союзами.

Жалғаулықты салалас құрмалас сөйлем

Жалғаулықтар. Союзы	Эквиваленты союзов	Мысалдар	Примеры
Ыңғайлас. Соединительные Да, де Та, те Және сондықтан	И , поэтому	Заң жобасы ғылыми сарапаттамадан өткізілді, сондықтан парламент жобаны бірінші оқылымда қабылдады.	Проект закона прошел научную экспертизу, поэтому парламент принял его в первом чтении
Қарсылықты Противительные Бірақ, алайда Сонда да Сөйтсе де Сөйткенмен	Но, однако, все-таки, все же	Заң жобасын салалық министрлік дайындайды, сөйтсе де Парламент жобаға экологиялық сараптама жасауды талап етеді.	Отраслевое министерство подготовило проект закона, однако Парламент все же потребовал провести экологическую экспертизу.
Талғаулы Разделительные: әлде немесе болмаса не	Либо, то	Заң жобасына сараптама жүргізу бір сарапшыға тапсырылады, болмаса сараптау комиссиясы жасақталады.	Проведение экспертизы поручается одному эксперту, либо формируется экспертная комиссия

Сабақтас құрмалас сөйлем. /Сложноподчиненные предложения/

Құрамындағы жай сөйлемдерінің алғашқысы тиянақсыз болып, соңғысына бағына байланысқан құрмалас сөйлемнің түрі сабақтас құрмалас сөйлем деп аталады.

Бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемдегі істің шарты болып келетін сабақтасты шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем дейді.

Басыңқыдағы іске бағыныңқыда айтылған іс немесе бағыныңқыдағы іске басыңқыдағы іс қарсы қойыла айтылған сабақтасты қарсылықты бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем дейді.

Бағыныңқысы басыңқыдағы істің мезгілін білдіретін сабақтасты мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем дейді.

Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем. Сказуемое придаточного предложения времени выражается:

1. причастием прошедшего времени с суффиксами –ған\ген, -қан\кен в форме дательного и местного падежей с послелогами дейін, кейін, шейін, бері

2. причастием прошедшего времени

Бағыныңқысы басыңқыда айтылған ойдың себебін білдіретін сабақтасты себеп бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем дейді.

Бағыныңқысы басыңқыдағы істің мақсатын білдіретін сабақтасты мақсат бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем дейді.

Бағыныңқысы басыңқыдағы істің амалын қалай орындалғанын білдіретін сабақтасты қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем дейді

№10 билет