Қызылорда облысы бойынша 2010-2015 жылдарға арналған ауыл шаруашылығы дақылдарының индикативтік жоспары

Дақыл түрлері	2011			2012			2013			2014			2015			2016
	Егіс көлемі	Орта өнім	Жалпы өнім	Егіс көлемі	Орта өнім	Жалпы өнім	Егіс көлемі	Орта өнім	Жалпы өнім	Егіс көлемі	Орта өнім	Жалпы өнім	Егіс көлемі	Орта өнім	Жалпы өнім	Егіс көлемі	Орта өнім	Жалпы өнім
Барлық егіс көлемі	162526			163867			164579			165441			165765			165965
Оның ішінде:
Барлық дәнді дақылдар:	85754	38,4	328990	88809	37,4	332265	89209	37,306	332807	89510	37,2	333409	89710	37,4	334673	89910	37,4	336000
Оның ішінде:
Күздік бидай	5175	13,9	7200	5900	13,8	8149	6000	13,8	8294	6100	13,9	8450	6200	15,0	9300	6200	15,3	9500
Жаздық бидай	1336	8,2	1100	2559	8,4	2155	2609	8,5	2210	2660	8,5	2265	2660	8,5	2265	2660	9,4	2600
Күріш	769083	41,2	317100	77600	49	317700	77800	40,9	318000	77900	40,9	318300	78000	40,9	318700	78200	40,9	319500
Дән жүгері	650	32,6	2120	1100	25,7	2827	1100	25,8	2838	1100	25,9	2850	1100	28,0	2860	1100	26,4	2900
Тары	660	15,5	1020	750	13,6	1020	750	13,7	1028	750	14,2	1085	750	14,5	1088	750	14,7	1100
Арпа	950	4,7	450	900	4,6	414	950	4,6	437	1000	4,8	460	1000	4,6	460	1000	5,0	500
Сорго
Барлық майлы дақылдар	2784	7,3	2020	3957	8,0	3184	4013	8,1	3243	4068	8,2	3324	4102	8,3	3423	4102	8,5	3500
Оның ішінде:
Күнбағыс	336	19,9	670	657	12,8	841	663	12,5	831	668	12,6	842	652	12,8	835	652	13,0	850
Мақсары	2448	5,5	1350	3300	7,1	2343	3350	7,2	2412	3400	7,3	2482	3450	7,5	2588	3450	7,7	2650
Мақта
Барлық ККБ дақылдары	21949			22650			27730			22680			22970			22970
Оның ішінде:
Картоп	770	132,0	102570	7850	133,0	104405	7980	134,5	106255	7930	135,0	107055	7950	136,5	108518	7950	137,1	109000
Көкөніс	6120	162,5	99450	6700	155,3	104050	6730	156,8	106626	6750	158,0	106850	6770	159,6	108050	6770	160,3	108500
Бақша	8059	160,8	129600	8100	160,1	129700	8100	180,5	130000	8200	180,4	131500	8250	159,5	131600	8250	160,0	132000
Мал азығындық дақылдар	52039			48451			48627			48983			48983			48983
Жақа жоңышқа	17591			18262			18322			18417			18417			18417
Ескі жоңышқа	33446			29909			300255			30286			30286			30286
Т.б мал азығындық дақылдар	1002			280			280			280			280			280

Қызылорда облысы бойынша 2015 жылы орналасқан ауыл шаруашылығы дақылдары көлемінің межесі

Аудандар	Барлық егіс көлемі, га	Оның ішінде дақылдар бойынша, га
		жиыны	Дәнді дақылдар							жиыны	Майлы дақылдар		жиыны	Мал азығындық дақылдар					Жиыны	кқб
			Оның ішінде дақылдар								Оның ішінде дақылдар			Оның ішінде дақылдар						Оның ішінде дақылдар
			Күздік бидай	Күздік арпа	Жаздық бидай	Жаздық арпа	Дән жүгері	Күріш	Тары		Күнбағыс	Мақсары		Сүрлем жүгері	Жаңа жоңышқа	Ескі жоңышқа	Сорго	Мал азығындық асқабақ		Картоп	Көкөніс	Бақша
Жаңақорған	29735	14475	3325	100	100		490	10050	410	800	100	700	11250		3250	8000			3210	750	800	1660
Шиелі	23900	10310	1650				160	8400	100	671	56	615	8558		2650	5736	97	75	4361	1424	1080	1857
Сырдария	32886	09078	200		665			18213		626		626	10422	80	3673	6669			2760	1200	780	780
Жалағаш	29888	17851			251			17600		237	100	137	8400		3800	4600			3400	1200	1000	1200
Қармақшы	21060	12305			40			12265		370		370	6071		1779	4292			2314	1097	630	687
Қазалы	18780	8880			280	850		7800	150	80	80		6445	750	2175	3520			3375	1140	1010	1225
Арал	188	0											44			44			144	24	20	100
Қызылорда қ.	6089	2855						2855					849		264	585			2385	935	900	550
Барлығы	162526	85754	5175	100	1336	850	650	76983	660	2784	336	2448	52039	830	17591	33446	97	75	21949	7770	8120	8059

Қызылорда облысы бойынша 2015 жылы егілетін ауыл шаруашылығы дақылдары және өндірілетін өнімнің межесі

Аудандар	Күріш			Күздік бидай			Жаздық бидай
	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн
Жаңақорған	10050	39,1	39296	3325	13,9	4622	100	8,2	82,0
Шиелі	8400	39,1	32844	1650	13,9	2294			0,0
Сырдария	18213	39,1	71213	200	13,9	278	665	8,2	545,3
Жалағаш	17600	39,1	68816				251	8,2	205,8
Қармақшы	12265	39,1	47956				40	8,2	32,8
Қазалы	7600	39,1	29716				280	8,2	229,6
Арал			0
Қызылорда қ.	2855	39,1	11163
Барлығы	76983	39,1	301004	5175	13,9	7193	1336	8,2	1095,5

Аудандар	Арпа			Тары			Дән жүгері
	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн
Жаңақорған	100	4,7	47	410	15,5	636	490	32,6	1597
Шиелі				100	15,5	155	160	32,6	522
Сырдария
Жалағаш
Қармақшы
Қазалы	850	4,7	400	150	15,5	233
Арал
Қызылорда қ.
Барлығы	950	4,7	447	660	15,5	1023	650	32,6	2119

Аудандар	Картоп			Көкөніс			Бақша
	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн	Меже, га	Орта өнім, ц\га	Жалпы өнім, тн
Жаңақорған	750	132,0	9900	800	162,5	13000	1660	160,8	26693
Шиелі	1424	132,0	18797	1080	162,5	17550	1857	160,8	29861
Сырдария	1200	132,0	15840	780	162,5	12675	780	160,8	12542
Жалағаш	1200	132,0	15840	1000	162,5	16250	1200	160,8	19296
Қармақшы	1097	132,0	14480	530	162,5	8613	687	160,8	11047
Қазалы	1140	132,0	15048	1010	162,5	16413	1225	160,8	19698
Арал	24	132,0	317	20	162,5	325	100	160,8	1608
Қызылорда қ.	935	132,0	12342	900	162,5	14625	550	160,8	8844
Барлығы	7770	132,0	102564	6120	162,5	99450	8059	160,8	129589

Жалпы, 2-кестедегі келтірілген мәліметтерге жүгінетін болсақ, Қызылорда облысының барлық әкімшілік аудандарында суармалы егістік жердің даму қарқынының 1965–1990 жылдар аралығында жоғары екендігін көруге болады, ал 1995 жылдан бастап оның ауданы біртіндеп кеми бастаған.

Қызылорда облысы бойынша 2014 жылғы ауыл шаруашылығы дақылдарын жинаудың қорытынды есебі

3-кесте

Аудандар
	Жиналғаны, га	Орта өнім, ц/га	Жалпы өнім, тн
Жаңақорған	10039	40.8	40959
Шиелі	8336	42.5	35428
Сырдария	18135	53.0	96116
Жалағаш	18049	52.2	94216
Қармақшы	11765	54.2	63766
Қазалы	8165	41.4	33803
Қызылорда	2900	41.0	11890
Барлығы:	77389	48.6	376178

Облыстың күріш шаруашылығы. Дүние жүзінде күріштің 20-дан астам түрі негізінен Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка, Америка, Австралия құрлықтарының тропиктік және субтропиктік аймақтарында өсіріледі.

Бүкіл әлемде өсірілетін дәнді дақылдардың ішінде күріштің алатын орыны ерекше. Ол өнімділігі жағынан да, өсірілетін жер аумағы жағынан да екінші орын алады. Күріш жер шарындағы халықтың жартысынан астамының негізгі тамағы болып есептеледі. Күріштен жасалған тағамдар Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия халықтары жейтін тағамдардың негізгі түрі болып табылады. Бұл елдерде орташа есептегенде жылына адам басына сайғанда 100 кг шамасында күріш келеді, тіпті кей елдерде бұл сан 180 кг шамасына жетіп қалады. Күріш санскрит тілінде "дгананга" деп аталады, ал оның аудармасы " адам тағамының негізі" болады. Бұның өзі бұл елдердегі күріш дақылына қандай аса көңіл бөлінетіндігін көрсетеді.

Күрішті Қолдан б.з.б. 2000 – 3000 жылдары егіле бастады. Ал Орта Азияда ертеде Күріш өсірілгендігі жөнінде алғашқы жазба деректер ежелгі грек географы Страбон мен тарихшы Геродот еңбектерінде айтылған. Б.з.б. 1-ғасырда қалыптасқан Қытайдан басталатын атақты Ұлы Жібек жолы Қазақстандағы Сырдарияның жағасындағы ірі мәдениет және сауда орталығы – Отырар қаласы маңындағы халық егіншілікпен, мал шаруашылығымен айналысқаны белгілі. Бұл деректер Күріштің Сыр бойында өте ертеде келгеніне дәлел бола алды. 1990 жылы Республикада күріш егісінің көлемі 124,0 мың гектар, ал әр гектардан алынған орташа өнім 52,5 центнер. Жалпы түсім – 653,0 мың тонна болды. Күтіп-баптай білсе күріштен мол өнім алуға болатынын тәжірибе көрсетіп тұр. Қызылорда обл. Шиелі ауданындағы Қызылту (қазіргі Ы, Жақаев атындағы) ұжымшарының негізгі звено жетекшісі екі мәрте Социалисттік Еңбек Ері (1949, 1971) Ы. Жақаев 1947 ж күріштің әр гектарынан 171 ц өнім алып, дүниежүзілік Рекорд жасады.

Қызылорда облысында — Қазақстанның негізгі күріш шаруашылығымен айналысатын аймағында 2011 жылы 77,3 мың га жерге күріш егілген. Жалпы түсім 365 мың тоннаны құрады. 2012 жылы шамамен 70 мың га жерге күріш егу жоспарланып отыр. Ауыл шаруашылығы өндірісіндегі салалардың ішінде күріш шаруашы­лығы Қазақстанның азық-түлік қажетті­лігі толық қамтамасыз етілген сала (Еліміздегі халықтың өзін күрішпен қамтамасыз ету деңгейі 116-120%-ға жет­кен). Қазақстан күрішті 400-500 мың тонна көлемде өндіре алады (240-300 мың тонна күріш жармасы). Кейбір аймақтарда күріш өндірісі ішкі қажет­тілікті қамтамасыз ете алмайтын бол­ғандықтан (Ресейде талғампаздардың бағалауынша күріш жармасына қажет­тілік 610 мың тонна көлемінде болса, ал өндірілетіні небәрі 250 мың тонна), жақын және алыс шет елдерге күріш импортына мүмкіндік бар.

Қазақстанның күріш жармасын өндіруде 80 пайызын қамтамасыз ететін Қызылорда облысында күріш шаруа­шылығын дамытуға соңғы жылдары көптеген миллион қаржылық ресурстар көктемгі егіс жұмыстарын жүргізуге несие түрінде, тура инвестициялар түрінде, тұқым өндірісіне демеу қаржы беру арқылы, минералдық тыңайт­қыштарды алуға және басқаларға жұм­салуда.

Қабылданған шаралар мен ішкі рыноктағы күрішке де­ген бағаның тұрақты өсуі өзі­міздің күріш ша­руашы­лы­ғының бәсе­кеге қабі­лет­тілігіне оң әсерін тигіз­ді. Мысалы, 1 гектар күріш егісіне орташа 50,0-55,0 мың теңге шы­ғын жұмсап, өңделген түрінде гекта­рынан 30-32 центнер таза күріш ала­тын бол­сақ, онда күріш өнді­рісінің тұрақты рен­табельділігін қамта­масыз етуге болады. Қа­зірге кез­де 1 кг күріш жарма­сының бағасы ішкі ры­нокта 30-35 теңгеден 55-60 теңгеге дейін көтеріліп, осы деңгейде сақталуда. Ішкі рынокта қазақстандық күріш тұрақты сұранысқа ие болуда, ал 1 кг күріш салысының бағасы 28-30 теңге деңгейінде ұсталуда. Қазіргі кезде ірі шаруашылықтарда 1 тонна күріштің өзіндік құны 12900-13850 теңгені құрайды.

Күріш өндірісінде қолданылып жүрген технологияда Қызылорда облысында жазғы уақыттары судың жетіспеуінен жұ­мыс қолы жеткілікті майда шаруа субъек­тілері қаржы ресурстарының аздығынан барлық технологиялық процестерді толық жүргізе алмаған жағдайда Қытай, Корея, Жапония және басқа Азия елдерінде тара­ған күрішті көшеттеп отырғызу техноло­гиясын қолдану мүмкіндігін зерттеу мен әзірлеу қажет. Күріш өсіруде көшеттеп отырғызу әдісін пайдаланудың облыс жағдайында өзіндік артықшылығы бар. Арал өңірі АЭ және АШ ҒЗИ стациона­рын­да жүргізілген зерттеулердің нәтижесі көрсеткендей, күрішті көшеттеп егу әдісін қолдану кәдімгі әдіске қара­ғанда 230-240 кг тұқым және 8 мың текше метр суды үнемдеген. Бұл жағдайда вегетациялық өсу дәуірі 20-25 күнге қыс­қарып, күріштің өнімділігі 2,0-3,0 т/га артып, күріш өндірісінің өзіндік құны кеміген. Кәдуілгі әдіске қарағанда күрішті себу және жинау мерзімін 2-3 аптаға ерте аяқтау мүмкіндігі туып, осының салда­рынан күзде сүдігер жырту мен күздік дақылдарды оңтайлы мерзімде егу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік туады. Сонымен бірге күріш өсіруде көшеттеп егу әдісі көптеген қол жұмысы шығынын (200-250 адам-күн/га дейін) қажет етеді де күрішті көшеттеп егу­дің тиімді мерзімдері облыс жағдайын­да суық мамыр айына келеді де, қол жұ­мысын пайдалануда проблема туғызады, ал өзі жүретін құрал­дарды пайдалану кү­ріш өндірісінің өзіндік құнын қымбат­татады. Шаруашылық­тардағы бар техни­калар көшеттеп егу әдісіне жарамайды. Сондықтан көшетті өсіретін егісті дайындап, отырғызатын құрал-жабдықты толығымен сатып алу қажет.

Біздің жағдайымызға тиімдірек болып Оңтүстік Корея мен басқа елдерде пайда­ланылатын өндірілген тұқымды себетін арнаулы сепкіштерді қолданатын көшет­теп егудің түрлерінің бірі – тұ­қымды өндіріп егу. Күріштің тұқымын суға немесе минералды тыңайтқыш­тар­дың ерітіндісіне салып қояды да, 2-3 күннен кейін суға бастырылған чектарға қолмен шашып себеді. Бұдан тұқым мате­риалы үнем­деледі. Өндірілген тұқымды пайда­лан­ған жағдайда 150 кг/га, тұқым 4-6 мың текше метр су үнемделіп, күріштің өсу дәуірі 7-10 күнге қысқартылады, күріштің өнім­ділігі 1,5 т/га көбейеді. Өндіріліп егілген жағдайда қол еңбегі шығыны бір­неше есе азаяды және оны оңай механи­калан­ды­руға болады. Күрішті өндіріп егу 2003 жылы “Шаған” ЖШС агрофирма­сында 300 га жерге қолданыл­ды, бұл жағдайда күріш өнімінің өсімі 5 ц/га болып, өзіндік құны 13.4 % тө­мендеді. Бірақ, демонс­трациялық егісте күріш өндірісінің қазіргі технологиясы­ның тек кейбір элементтері ғана қолда­нылды, сондықтан оның тиімділігі жө­нінде толық қорытынды айтуға болмайды. Қызылорда облысында күрішті көшеттеп отырғызу әдісін енгізген кезде оның басты элемент­терінің бірі шығарылып тасталды. Ты­ғыздалған топырақ асты ше­гінің болуы, маманданды­рылған техникаларды тиімді пайдалану мен көшеттеп отырғызу әдісін қолда­нудың артықшылығын толық бағалауға мүмкіндік бермеді.

Жаңа технологияға өтудің кезіндегі негізгі даулы сұрақтардың бірі ауыспалы егіске негізделген және топырақты 25-27 см тереңдетіп өңдеуге әзірленген және мақұлданған егіншілік жүйесінен бас тарту қажеттілігі туады. Тығыздалған топырақ асты шегін жасау көп жағдайда ресурстардың үнемді пайдаланылуы мен суландырылатын жерлердің қайтадан тұздануы сияқты көптеген проблемаларды шешеді. Тығыздалған топырақ асты шегі кезіндегі болатын топырақ өңдеуді шағындандыру кейбір технологиялық операцияларды суға толтырылған чектарға ауыстыру күріш өндірісіндегі барлық шығындардың құрамындағы 25-28%-ға дейін үлесті алатын жанар-жағар май шығынын 1,5-2 есеге дейін қысқартады. Алдын ала жүргізілген зерттеулер көрсет­кендей, чектің бетін тегістеуді қолдану мен күріш себудегі кәдімгі технологияда суару нор­масы 14-18 мың текше метр бол­са, қазіргі кездегі нормасы – 26-30 мың текше метр. Алайда, бұл жағдайда ауыр тракторлар мен комбайндарды пайдалануға болмай­ды, себебі олар тығыздалған топы­рақ асты шегін бұзады, сондықтан саланы қайтадан техникамен қамтамасыз ету қажет болады. Топырақ құнарлылығын ұдайы толықтыру мен сақтау үшін көп­жылдық шөптерді пайдалану, арамшөп­термен күресу мүмкін болмайды және күріштің дара дақылына (гербицид қолда­ну мен аударылған көп­жылдық шөпке қарағанда минералдық тыңайтқыштар енгізуге 20-25% арттыруды қажет ететін) немесе тамыр жүйесі терең емес дақылдарды пайдаланатын жаңа күріш ауыспалы егісіне ауысу қажет. Қазіргі ауыспалы егіс жүйесі күріштің дара дақылына ауысуға кедергі жасайды, себебі суландыру жүйесі ауыспалы егістің барлық алқаптарын бір мезгілде суға бастыруға арналмаған. Бірақ тығыздалған топырақ асты шегін жасауда минералдық тыңайтқыштар мен пестицидтерді пайда­лану тиімділігі артады, сүзілген судың ысырабын азайтудың арқасында күріш өндірісінің экологиялық қауіпсіздігі ар­тады және күріш өндірісін интенсив­тендіру мүмкіндігі пайда болып, оның өнімділігін 55-60 ц/га көтереді.

Қызылорда облысында суармалы жерлерді пайдалануға талдау көрсет­кеніндей, жерлер қазуда топырақтың тұздануы мен батпақтануының әсерінен облыстағы 277675 мың га суармалы жер­лердің 62775 гектары ауыл шаруашылығы айналымынан шыққан. Ауыспалы егіс жүйесі жиі бұзылады, мысалы, 2004 жылы 343 ауыспалы егістің 102-сінде дақылдар­дың алмасуы бұзылып, оларда негізінен көкө­ніс, бақша және аймаққа дәстүрлі емес дақылдар өсіріле бастаған. Күріш егісіне арналған топы­рақты дайын­дауда ұсынылған 12-13 операциялардың орнына жанар-жағар майдың жетіспеуінен және техникалардың уақытында жаңар­тыл­мауы­нан қазір агротехникалық талап­тарға сапасы сай келмейтін небәрі 6-7 операция ғана жүргізіледі. Өсімдіктерді қорғауға қол­данылатын (фунгицидтер, инсек­тицид­­тер, гербицидтер) және енгі­зілетін минералдық тыңайтқыштардың көлемі агротехникалық нормативтерге сай келмейді.

Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, күріштің өнімділігін жалпы арттыруда әр түрлі елдерде сорттың үлесіне 50%-дан 70%-ға дейін келеді. Дегенмен де, әрбір өндіріс құрал жабдығы сияқты сорттар да “сапалық” және “физикалық” ескіреді, тұқым шаруашылығының жеткілікті тиім­ділігі жүйесі жағдайында да өзінің бастапқы биологиялық және шаруа­шылық қасиеттерін тез жоғалтады. Қазақ­станда өндірілетін күріштің негізгі сорты – Маржан Арал өңірі АЭ және АШ ҒЗИ селекциясыныкі, егістік жерлердің 70%-ын алады, бірақ өндірістің, өңдеуші және тамақ өнеркәсібінің өсіп бара жатқан сұранысына жағдай жасай алмайды.

Қазақстанның Арал өңірі өсімдік шаруашылығының даму тенденциясына талдау көрсеткендей, келешекте ол аймақ­тағы халықтың өсуі мен су ресурста­ры өте тапшы жағдайда қалады. Сондықтан күріш өндірісінің техно­логиясын жасау қажет. Күріштің орташа пісетін сорттары (111-115 күн), яғни ау­дандастырылған Маржан сорты үшін суару нормасы 22-24 мың текше метр /га. Су ресурс­тарын үнемдеудің жолы кү­ріштің тез пісетін (95-100 күн) сорт­тарын енгізумен оның егіс көлемін кеңей­ту болып табы­лады. Осы шара­ның өзі ғана қосымша технологиялық шығындар жұмсамай-ақ гектарына орташа 20-25% суды үнемдейді. Сон­дықтан соңғы кездері МСС-ға сорт­тарды өткізгенде, олардың өнімділігі мен сапасына деген бәсекеге қабілет­тілігімен қоса өнім құрауда суға деген шығыны да есепке алынады. Сондық­тан күріш өндірісін 2010 жылға дейін дамы­туда басым бағыттардың бірі ресурс үнемдейтін технологияны енгізу болып табылады.

Күріштің ресурс үнемдейтін селек­циясы мен тұқым шаруашылығы жүйе­сінің тиімді жұмыс істеуі үшін элита­лық-тұқым шаруашылығы шаруашы­лық­тары мен ғылыми-зерттеу мекеме­лерін қайта­дан техникамен жарақтан­дыру қажет. Соңғы кездері нарық талаптарына бейім­делетін күріштің жаңа сорттарын шығару мен өндіріске енгізу жұмыстары жан­дандырылуда. 2003-2004 жылдары кү­ріш­тің жаңа сорттары Арал 318, Арал 202, Ару, Арал 4 шы­ғарылды. Со­ның ішінде Арал 202 мен Арал 4 сорттары Мар­жан, Кубань 3, Авангард және басқа сорт­тардан күріш салы­сының жал­пы өнімі жөнінен 2,0 және 4,0-6,0 ц/га тиісін­ше артық қана емес, сонымен бірге күріш өндірісінің соңғы өнімі – күріш жар­масының жоғары сапа­лық көр­сеткіш­терінің 5,2 және 6,7 ц/га артықтығымен сипат­талады.

Қазіргі дүниежүзілік барлық жақсы аналогтар сияқты Арал 202 мен Арал 4 сорттарының артықшылығы олардың тегіс қауыздылығы мен қылтықсыз­дығы. Дәннің жақсы төгілуі, олардың жоғары көлемдік салмағы күрішті себетін, жинай­тын техникалардың және күріш өңдейтін кәсіпорындардың механизмдерінің тиімдірек жұмыс істеуін қамтамасыз етеді және отандық күріш өндірісінің бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Алдағы жыл­дарда күріш шаруашылығын күріштің жаңа өнім­дірек сорттарына ауыстыру жоспарла­нып отыр. Қызылорда облысы­ның кү­ріш өсіруші аймағында 5-7 жыл интер­вал­мен сорт ауыстыруды ырғақ­тылық­пен енгізуді және қазақстандық Арал өңірінде шағын аудандасты­рылған тә­жі­рибеге өту қажет. Қолайлы эколо­гиялық жағдайда да әр шаруашы­лықта 25-30% тез пісетін сорттың үлесі бар кем дегенде 2 сорт өсіру ғылыми негіз­делген болып саналады. Арал өңі­рінде эко­логиялық қолайсыз жағдайда бұл көрсет­кіш 40-45%-ға дейін өседі. Шаруашы­лықтарда өсірілетін сорттың бірнеше болуы бірден піскен күріштің көп егісін жинауда көп шығын әкеледі, себебі күріш өнімінің био­логиялық пісіп жетілуі 12-15 күнге ғана сақталады.

Қызылорда облысының Қазалы, Қар­мақшы аудандарында (5-7 мың га) қолайсыз жағдайға төзімді тез пісетін Ару сорты сияқты сорттарды енгізу қажет. Жаңақорған, Шиелі ауданда­рының (7-8 мың га) экологиялық жағ­дайында вегетациялық өсу дәуірі ұза­ғы­рақ, мы­салы, дәннің жақсы сапасын қалыптас­тыратын Арал 202 сортын енгізуге болады. Жаңа сорттар­ды тиімді енгізудің маңызды тізбектерінің бірі тұқым шаруашылы­ғының дамыған жүйесі. Бастапқы және элиталық тұқым шаруашылығы еңбекті көп қажет ететін және көп шығынды процесс болып есептелінеді. Республика Үкіметі бір тонна күріштің түп нұсқасы мен эли­талы тұқымының өндірісі үшін шығын­ның 40%-ын қаржыландыруды қарас­тыр­ған, бұл бұрынғы белгіленген сортқа қосылатын қосымшалардан әлдеқайда төмен және өндірістің шығындарын жаба алмайды.

Қазіргі кезде республикалық бюд­жет­тен бөлінетін қаржы тұқымның түп нұсқасын өндіруге және жаңа сорт­тарды шығарудың селекциясына жетіс­п­ей­ді, сондықтан жергілікті билік орындарынан қаржылық қолдау қажет. Осыған байла­нысты “Арал өңірі агроэкология және ауыл шаруашылығы ҒЗИ” ЕМК-нің 2005-2007 жылдарға арналған “Ауыл шаруашылығы дақыл­дарының элиталық тұқым шаруа­шы­лығын дамыту жөнінде аймақтық бағ­дарла­масы” дайындалған, онда селек­­циялық тұқым шаруашылығы егістеріне қажетті техникалар мен жаб­дықтар алу үшін жергілікті бюджеттен 22320 мың теңге көлемінде қаржы бөліну ұсыныл­ған. Бұл бағдарламаны жергілікті бюд­жеттен қаржыландыру жалпы өсімдік шаруа­шылығының тұрақтылы­ғы мен тиімділі­гін арттыруда қажетті серпіліс берер еді.

Қызылорда облысы күріш өсіретін ең солтүстік аймақтың бірі болған­дықтан, вегетациялық өсу дәуірі ұзағырақ өнімді сорттарды өсіруге облыста күн және жылу ресурстары жетіспейді. Сондықтан облыстағы күріш өндірісін толық жаң­ғыртқанмен Қызылорда күрішінің Азия рыногында (Қытай, Үндістан, Үнді­қытай) бәсекеге қабілетті бола­ды деп күтуге болмай­ды, бірақ ол Қытай және Үндіқытай елде­рінің күріш­теріне қарағанда Ресей және басқа ТМД елдерінің рыногында, соны­мен бірге Шығыс Еуропада бәсекеге түсе алады. 2010 жылдың аяғына Қы­зылорда облысында күріш өндірісін тұрақты дамытуға жету үшін өндірістің қазіргі ресурс үнемдейтін технология­сын енгізу, ішкі және сыртқы рынок­тарда бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін күріш және оның қалдықтарын өңдеу; егіншіліктің экологиялық қауіпсіздігін арттыру негізінде күріш өндірісі мен өткізудің тиімді жүйесін қалыптастыру, облыстың су және жер ресурстарын сақтау және қалпына келтіру; күріш шаруашылық кешенін мемлекеттік басқаруды оңтайландыру жоспарланып отыр.

Қазақстандағы күріш шаруашылығының негізгі мәселелері:

• қазіргі нарықтық талаптарға сай жаңа сорттарды ендірудің баяу жүргізілуі;

• инженерлік дайындалған жерлердің мелиоративтік жағдайының нашарлауы, әсіресе топырақтың тұздануымен дегумификациялануы;

• ауыл шаруашылығы өндірісі мен күрішті өңдеуде ескірген, ресурс шығыны көп технологияларды қолдану;

• өндірістің материалдық-техникалық жарақтануының төмендігінен күріштің өнімділігі мен сапасының төмендеуі [5].