4. Дүниежүзілік мұнай өнеркәсібінің географиясына, жеке елдер мен аймақтар бойынша дамуына сипаттама беріңіз.

Мұнай өнеркәсібінің ерекше маңызы бар. Адам мұнайды өте ертеден білген. Оны жарық, жылыту, дәрі дайындау үшін пайдалануға болатынын Герадот пен Плутарх та айтқан.19 ғасырда алдымен керасин шамның, одан соң іштен жану қозғалтқышының ойлап табылуы оны өндіруді арттыруға түрткі болды. 20 ғасырда бастапқы энергетика байлықтарының басқа бір-бір түрі адамзаттың экономикалық ж/е әлеуметтік дамуына мұнай сияқты үлкен ықпал ете алмады.

Дүниежүзілік шаруашылық жүйесінде мұнай өнеркәсібінің орны ерекше. Мұнайды дүние жүзінің 80 елінде (жылына 3,5 миллиард тонна) өндіреді. Экономикалық дамыған ж\е дамушы елдер арасында дүниежүзілік мұнай өндіру шамамен тең бөлінген. ОПЕК елдеріне оның 40% тиеді, ол басқа ірі аймақтардың арасында ең алдымен, Парсы шығанағы елдерінің үлесімен Шетелдік Азия ерекшелінеді. Дүние жүзіндегі мұнайдың барланған қорының 2/3-сі ж/е дүниежүзілік өндірудің 1/3-і Парсы шығанағы елдерінің үлесіне тиеді. Бұл аймақтың төрт елінің әрқайсысы жылына 100 млн тоннадан астам мұнай өндіреді (Сауд Арабиясы, Иран, БАЭ, Кувейт). Сауд Ара биясы бұл көрсеткіштен дүние жүзінен бірінші (1-ші) орын алады. Мұнай өндіру көлемінен қалған лдер мынадай ретпен орналасадф: Латын ж/е Солтүстік Америка, Африка, ТМД, Шетелдік Еуропа, Австралия ж/е Мұхиттық аралдар. Ал 2000 жылғы дерек бойынша ірі мұнай өндіретін елдер (миллион тонна есебімен): Ресей (385), АҚШ (365), Сауд Арабиясы (325), Мексика (145), Ирак (100), Қытай (140), Біріккен Араб Әмірлігі (90), Иран (115), Канада (95), Ұлыбритания (95), Венесуэла (95).

Қазақстан мұнай өндірудің көлемі жағынан (35 миллион тонна; 2000) дүние жүзінде 18 орында, ал мұнайдың барланған қоры жағынан 5 орында. Дүние жүзіндегі мұнайдың барланған қорының 65%-і ОПЕК-ке (мұнайды экспорттаушы елдер ұйымы), оның ішінде Парсы шығанағы елдерінің үлесіне тиеді. Дүниежүзілік газ өнеркәсібі 20 ғасырдың 2-жартысында айтарлықтай дамыды. 90-жылдардың ортасында дүние жүзінде орта есеппен 2 триллион тонна газ өндірілді. Ол жақын уақытқа дейін, негізінен, экономикасы дамыған елдерге шоғырланған болатын. Бірақ, соңғы 20 жыл ішінде газ өндіру дамушы елдерде де өсе бастады. Бұл елдер газды сұйытылған күйінде, сондай-ақ, құрлықаралық су асты газ құбырларымен экспортқа шығаруды жолға қойған. Ірі газ өндіретін елдер (миллиард/м3): Ресей (640), АҚШ (500), Канада (120), Нидерланд (75), Ұлыбритания (50). Қазақстан газ қорының көлемі (1,4 триллион/м3) жағынан дүние жүзінде алдыңғы орындардың бірінде, ал газ өндіруден (10 миллиард/м3) 40 — 45 орындарда.

Бүкіл өндірілетін мұнайдың 40% халықаралық саудаға түседі. Дүниежүзілік шараушылықта мұнайды өндіру және тұтыну аудандары арасында орассан зор аумақтық алшақтық пайда болды. Оны жою үшін қуатты – ең алдымен, мұхиттық – жүк тасқыны қалыптасты.

5. Автомобиль көлігі, оның жолаушы және жүк тасымалдаудағы рөлін айқындаңыз. Халықаралық тасымалдағы маңызын анықтаңыз.

Автомобиль көлігінің үлес салмағы жыл сайын арта түсуде. Оған дәлел – тас жолдардың ұзындығының күрт өсуі; қазіргі кезде дүние жүзі бойынша олардың жалпы ұзындығы 25 млн км-ге жуықтады.

Бұл көрсеткіш жөнінен әсіресе АҚШ айрықша көзге түседі: мұнда 1000 адамға шаққанда, 600 автомобильден келеді. Автомобиль жолдарының ұзындығы жөнінен де (5 млн км) АҚШ жетекші орын алады. Ал жолдардың жиілігі жөнінен Батыс Еуропа мен Жапония алға шығады. Автомобиль жолдарының ұзындығы АҚШ (5640 мың км), Жапония (1131), Қытай (880), Үндістан (834), Франция (745), Ресей (620), Германия (481). Автомобиль көлігінің өте қарқынды дамуы көліктің жылдамдығына, әрі жүкті шалғай аудандарға жедел жеткізуіне байланысты. Жалпы алғанда, дүниежүзілік жүк айналымының 10%, жолаушы тасымалының 80% автомобиль көлігінің үлесіне тиеді.

Автомобиль көліктерінің олардың зиянды әсері атмосфераны ластайтындығында. Автомобиль көліктерінің жүйесі қазір тығыз әрі орталықтарға, автожол дәліздерінде жиілігі жоғары болады. Бірақ бұл көлік түрі тұтынушыларға қолжетімді әрі жақын арақашықтарда тасымалдауда қолайлы болып бағаланады.

Первые десять стран мира по размерам автомобильного парка

Страна	Автомобили, в млн. шт.	Страна	Автомобили, в млн. шт.
1. США	190	6. Великобритания	24
2. Япония	50	7. Россия	18
3. ФРГ	35	8. Канада	17
4. Италия	31	9. Испания	16
5. Франция	28	10. Бразилия	14