14. Түсті металлургия. Саланың дүниежүзі шаруашылығындағы ролі.

Түсті металлургия ауыр өнеркәсіптің аса маңызды салаларының бірі. Ол түсті металдарды өндіру, байыту, металдың құймалары мен қоспаларын және қалдықтарын өңдеумен, олардан әр түрлі бұйымдар жасайтын кәсіпорындарды біріктіретін өнеркәсіп саласы.

Түсті металдардың көп бөлігі аз уақыттан бері ғана пайдаланыла бастады. Ғылыми - техникалық революцияның нәтижесінде кеңінен қолданысқа түсті. Реактивті ұшақтар, ғарыш кемелерін, атом реакторларын жасау үшін ерекше қасиеттері бар, мүлдем жаңа конструкциялық материалдар қажет. Ондай қасиеттер тек түсті металдарда ғана бар. Түсті металдарды ортақ қасиеттеріне және пайдалануына қарайбасты 5 топқа бөледі:

Ауыр түсті металдар – Cu, Ni, Zn, Pb, Sn, Hg, V, As,Cd т.б.

 Жеңіл металдар – Al, Mg, Ti

 Сирек кездесетін металдар – Sr, Ga, Ge, B, In т.б.

 Қара металлургияда қолданылатын металдар – W, Va, Mo, Cr

 Бағалы металдар – Au, Pt, Ag, Os т.б.

Түсті Металлургия Өнеркәсібі – темірден басқа барлық металдарды кентастық шикізатты байытудан дайын өнім алуға дейінгі өндіріс сатысын қамтитын кешен. Азияның, Африка, Латын Америкасының бірқатар елдерінде түсті металлургияның отарлау кезеңінде-ақ пайда болған. Африкада отарлау саясаты жүргізілу кезінде онда дүние жүзіндегі аса ірі мыс кенінің бірі қалыптасты. Бұл Заир мен Замбияның аумағындағы ежелгі теңіздің жағалау сызығын бойлай 500 шақырымға созылып жатқан Мыс белдеуі. Мұндағы мыс кен орны бұдан 600 млн. жыл бұрын п.б. бұл белдеуде мыс өндіріліп, қара ж/е тазаланған мыс дайындалады.

Д.ж. бокситті өндіретін аса ірі аудан Солтүстік Австралиядағы Йорк түбегінде орналасқан. Мұнда арзан ашық әдіспен өндірілетін боксит глиноземге айналдырылып, өңделеді де басқа елдерге шығарылады. Соңғы 20-30 жылда АҚШ-та, Батыс Еуропа, Жапонияда қара металлургия сияқты, түсті металлургияның дамуы да күрт баяулайды. Дамушы елдерде бұл сала, керісінше, айтарлықтай тез өсе бастады. Бұл жаңадан игерілген бірқатар аудандардың пайда болуына байланысты. Бұл – осы елдерді индустрияландыру белгілерінің бірі.

Азия құрлығының таулы қыратты аймақтарында түсті металдардың, алмастың ірі кен орындары бар. Австралияда Тусті Металлургия Өнеркәсібі қорғасын, мырыш, мыс, алтын, күміс кен орындары аясында дамыған. Африка құрлығы бойынша кобальт пен мыстың аса ірі қоры Замбия мен Конгода, алмас, платина, алтын кендері Оңт. Африка Республикасында, уран Нигерия мен Намибия жерінде орналасқан. Америка құрлығында түсті металдардың бай қоры түсті металлургияның дамуына айтарлықтай септігін тигізді. Мұнда Чили мыс белдеуі (Анд мыс белдеуі) Чили, Перу, Мексика аумағынан өтіп, Солт. Америка кордильерасымен жалғасып жатыр, осыған орай ірі монополистік компаниялар (Анаконда, Кеннеконт, Коппер, Нью Верде) жұмыс істейді. Еуропа құрлығында түсті және сирек металдардың бай қоры Орал, Батыс Еуропа, Кавказ және Скандинавия өңірлерінде Тусті Металлургия Өнеркәсібі-нің дамуына жол ашты.

Алюминий алу үшін паидаланылатын негізгі шикізат- боксит. Дүние жүзіндегі боксит өндіретін аса ірі аудан Солтүстік Австралиядағы Йорк түбегіпде орналасқан. Мұндағы арзан ашық әдіспен глинозимге айналдырылып, өңделеді де басқа елге шығарылады. Боксит өндіретін негізгі елдер- Австралия, Гвинея, Ямаика, Ресей, Бразилия, ал глинозем өндіру жөнінен- Австралия, Ресей, АҚШ, Ямайка.

Вольфрамның қоры жөнінен алдыңғы қатардағы елдер- Канада, Оңтүстік Карея, АҚШ. Запастағы қоры жөнініен Қазақстан ТМД елдерінің ішінде алдыңғы қатарда.