38. Қанықпаған май қышқылдарының β-тотығуында түзілетін өнімдер мен энергия мөлшерін нақты мысалдар келтіре отырып жазыңыз.

Май қышқ.ры тотығып ыдырағанда энергия бөлініп шығады. Осы энергия АТФ молек.да сақталады. Қанықпаған май қышқ.ң тотығуы βтотығу процесі арқылы жүреді, но қанықпаған май қышқ.ң құрамындағы ерекшелігіне байланысты айырмашылық бар. Қанықпаған май қышқ.ң ерекшелігі:табиғи қанықпаған май қышқ.ң (олеин, линол, арахидон)қос байланыстары цис-конфигурацмяда болады. Қаныққан май қышқ.тотыққанда 1-ші реакцияда транс-қанықпаған ацил-КоА түзіледі; қаныққан май қышқ.ры тотыққанда аралық зат ретінде ∆2,3 –ацил-КоА түзіледі. Түзілген қос байланыс 3 ж.е 4 көміртек атомдарының арасында орналасқан қанықпаған май қышқ.ң цис изомері, яғни β тотығу процесіне ұшырамайды. Май қышқ.ры молекуласында көміртек атомыны ң саны жұп болса, β тотығу процесі арқылы ацетил-КоА ғана түзіледі. Ал егер көміртек саны тақ болса, βтотығу процесінің нәтижесінде ацетил-КоА ж.е пропионил-КоА түзіледі. Май қышқ.β тотығуының нәтижесінде түзілген ацетил-КоА лимон қышқ.циклі арқылы СО2 ж.е Н2О дейін тотығады. Клеткаға қажетті болғанда май қышқ.ры, стеролдар түзілу үшін ацетил-КоА алғы зат ретінде пайд.

Қанықпаған май қышқ.ң ерекшелігі:табиғи қанықпаған май қышқ.ң (олеин, линол, арахидон)қос байланыстары цис-конфигурацмяда болады. Қаныққан май қышқ.тотыққанда 1-ші реакцияда транс-қанықпаған ацил-КоА түзіледі; қаныққан май қышқ.ры тотыққанда аралық зат ретінде ∆2,3 –ацил-КоА түзіледі. Түзілген қос байланыс 3 ж.е 4 көміртек атомдарының арасында орналасқан қанықпаған май қышқ.ң цис изомері, яғни β тотығу процесіне ұшырамайды. Май қышқ.ры молекуласында көміртек атомыны ң саны жұп болса, β тотығу процесі арқылы ацетил-КоА ғана түзіледі. Ал егер көміртек саны тақ болса, βтотығу процесінің нәтижесінде ацетил-КоА ж.е пропионил-КоА түзіледі. Май қышқ.β тотығуының нәтижесінде түзілген ацетил-КоА лимон қышқ.циклі арқылы СО2 ж.е Н2О дейін тотығады. Клеткаға қажетті болғанда май қышқ.ры, стеролдар түзілу үшін ацетил-КоА алғы зат ретінде пайд.

Жануарлардың ұлпасында моноқанықпаған екі қышқыл - пальмитоолеин қышқылы (C16:1) мен олеин қышқылы (С18:1) әсіресе көбірек таралған. Осы аталған бірінші қышқылдың алғы заты пальмитин қышқылы, екіншісінікі стеарин қышқылы. Май қышқылы молекуласында қос байланыс тотығу нәтижесінде сутегі атомдарының бөлініп шығуынан болады. Бұл реакцияны ацил- КоА- оксигеназа ферменті катализдейді. Мұнда сутегі қабылдаушы (акцептор) оттегінің молекуласы, реакцияға НАДФ-Н қатысады.

П альмитоил- КоА+О2+НАДФН+Н+ (С 16:1)Пальмитоолеоил- КоА+2Н2О+НАДФ+

С теариоил -КоА+О2+НАДФН+Н+ (С18:1) Олеоил- КоА+2Н2О+НАДФ+

Сүтқоректі жануарларда олеин қышқылын линол қышқылына және линоен қышқылына айналдыра алатын ферменттер болмайды.

39.Белоктар, көмірсулар және липидтер алмасуындағы байланыстылықтарды көрсетіңіз.Тірі ағзалар мен қоршаған орта арасында тұрақты түрде заттар мен энергияның алмасуы жүріп отырады. Заттар мен энергияның алмасуы -тірі ағзаларға тән касиеттердің бірі. Ағза мен сыртқы орта арасында жүретін барлық химиялық реакциялардың жиынтығы зат алмасу деп аталады. Мұны ғылыми тілде метаболизм (гр.metabole - өзгеру, алмасу) дейді. Заттар мен энергия алмасу арқылы ағзаның ішкі ортасының (қан, ұлпа сұйықтығы, лимфа) тұрақтылығы сақталады.Ағза заттар мен энергия алмасу арқылы өседі, дамиды және тіршілігін жалғастырады. Заттар мен энергияның алмасуы 2 үдерістен тұрады. Біріншісі пластикалық алмасу (ассимиляция), екіншісі - энергетикалық алмасу (диссимиляция). Алмасудың бұл екі жолы өзара тығыз байланысты, әрі біріне-бірі тәуелді, біртұтас үдерістер.

Белок алмасу.Адамның дене салмағының 25%-ын нәруыздар құрайды. Нәруыздар көптеген аминқышқылдарынан құралған. Ағзадағы аминқышкылдардың маңызына байланысты алмастыруға болатын және алмастыруға болмайтын деп 2 топқа бөледі. Алмастыруға болатын аминқышқылдар ағзаның өзінде түзіледі. Алмастыруға болмайтын аминқышқылдар ағзаға тағаммен бірге қабылдамады. Адам ағзасына қажетті барлық аминқышқылдары бар нәруыздық тағамдарды бағалы нәруыздар деп атайды. Бағалы нәруыздар сүт, жұмыртқа, ет және балық тағамдарының құрамында көптеп кездеседі. Нәруыздар цитоплазманың, гормондардың, ферменттердің, жасушаядросының және т.б. заттардың құрамына кіреді. Нәруыз адам ағзасында қор заты ретінде жинақталмайды. Өсіп келе жатқан ағза үшін нәруыздың маңызы ерекше. Нәруыздың жетіспеушілігі балалардың өсуін баяулатып, жалпы дамуына әсер етеді. Ағзаға қажетті нәруыздар көмірсулардан, майлардан түзілмейді. Нәруыздар асқорыту мүшелерінде аминқышқылдарына ыдырап, қан арқылы жасушаларға таралады. Нәруыздар ағзада үнемі түзіліп, әрі бір мезгілде ыдырап отырады. Нәруыздардың ыдырауынан пайда болған су, көмір қышқыл газы, аммиак, зәр қышқылы бүйрек арқылы зәрмен сыртқа шығарылады. Нәруыз алмасуының қарқындылығы оның құрамындағы ағзаға түскен, ағзадан шығарылған азоттың мөлшерімен өлшенеді. Өсіп келе жатқан ағза үшін ағзаға түскен азот мөлшері ағзадан шығарылатыназоттан көбірек болуы тиіс.

Көмірсу алмасу.Адамның дене салмағының 1%-ы көмірсулар. Табиғи тағамның құрамында көмірсулар көбіне моно және полисахаридтер күйінде кездеседі. Көмірсулар асқорытумүшелерінде қантқа (глюкозаға) дейін ыдырап, ұлпаларға таралады. Көмірсулардың ыдырауы кезінде соңғы өнімдер ретінде су мен көмір қышқыл газы бөлінеді. Көмірсулар қанның құрамындағы қант мөлшерінің тұрақты болуын реттеуге катысады. Қанның құрамында қанттың мөлшері үнемі 0,12% қалпында тұрақты болады. Ағзаға түскен артық қант гликоген түрінде бұлшықеттерде және бауырда қор ретінде жиналады. Гликоген ағзаның қарқынды іс- әрекеті кезінде қажетті жұмыстарға жұмсалады. Көмірсулар тамақ құрамында аз болса, ол ағзадағы нәруыздардан, майлардан да түзіледі. Егер көмірсулар тағаммен ағзаға көп түссе, майға айналады. Май алмасу.Адамның дене салмағының 10-20%-ын май құрайды. Майдың құрамында қаныққан және қанықпаған май қышқылдары болады. Қанықпаған май қышкылдары ағзаға тек тамақпен бірге түседі. Мұндай май қышқылдары өсімдіктен алынатын майлардың құрамында көбірек кездеседі. Май цитоплазманың, жасуша ядросы жарғақшасының, витаминдердің және т.б. құрамында болады. Май ыдыраған кезде басқа ағзалық заттардан екі есе көп энергия бөлінеді. Ағзада артық май тері астында, іште және т.б. жерлерде қор ретінде жиналады.