18. Күрделі липидтердің түрлерін атаңыз. Фосфолипидтер, молекулаларының құрылысымен түрлерін, биологиялық маңызын көрсетіңіз.

Күрделі липидтер – май тәріздес заттар. Олар 4 топқа бөлінеді. 1. Фосфолипидтер (фосфатидтер) 2. балауыз 3. Сфинголипидтер 4. Стеролдар мен стеридтер.

Липоидтардың ішінде әсіресе көп тараған фосфолипидтер. Олар майға жақын, глицириннің екі гидроксильдік тобы май қышқылдары мен этерленген. Үшінші гидроксильдік топ фосфор қышқылының күрделі эфирін түзеді, оған азоттық негіз қосылады. Липоидтердің азоттық негіздеріне холин, этаноламин (коламин), серин жатады.

коламин

серин

Фосфолипидтер құрамына кіретін азоттық негіздерге байланысты мынадай топтарға жіктеледі: фосфотидилхолин немесе лецетин (құрамында холин бар), фосфотидилэтаноламин немесе кефалин (құрамында этаноламин бар), фосфотидилсерин (құрамында серин бар). Бұлардың ішінде әсіресе маңыздысы және жиі кездесетіні α лецитин мен α кефалин.

Фосфолипидтер құрамында әрқашан полиқанықпаған май қышқылдары болады. Жоғарыда формуласы келтірілген лецитин мен кефалин құрамында линол қышқылы бар.

Фосфолипидтер мен сфинголипидтер басқа липидтерден бір құрылымдық ерекшелігі бойынша ажыратылады. Олардың молекуласында әр түрлі екі топ бар: полярсыз гидрофоб «құйрық», полярлы гидрофиль «бас». Лецитиннің полярлы «басы» холиннің қалдығы болады, кефалиндікі коламин қалдығы, ал фосфотидилсериндікі серин қалдығы. Серин қалдығы жоғарыда цвиттер ион түрінде берілген. Фосфолипидтердің басқа қалдықтары полярсыз гидрофобты «құйрық». Екі түрлі табиғаты бар мұндай қосылыстар амфипатиялық деп аталады.

Амфипатиялық қасиеттерінің арқасында фосфолипидтер клетка мембранасының негізін құрайды. Фосфолипидтер денедегі барлық тканьдердің және клеткалардың құрамына кіреді. Олар нерв тканінің және мидың құрғақ массасының негізгі бөлігін құрайды. Фосфолипидтер жүрек, бауыр құрамында кездеседі. Белоктармен бірге фосфолипидтер клетка мембранасын құрайды, клеткалардың жұмысы, тұтас организм қызметі мембрананың зақымданбауын және оның құрылымына байланысты . мембрананың липидтік бөлігінің 90% фосфолипидтерден тұруы мүмкін. Триглициридтермен салыстырғанда, фосфолипидтер құрамында қанықпаған қышқылдар көп.

Барлық фосфолипидтердің негізін құрайтын фосфатид қышқылының құрылымдық формуласы.

Фосфолипидтер ішінде ең маңыздысы және көбірек кездесетіні фосфотидилхолин. Оның мөлшері барлық фосфолипидтер санының 50% шамасындай. Ол жануарлармен өсімдіктер клеткасында көп таралған.

Фосфотидилсерин барлық прокариоттар және эукариоттар клеткалар құрамына кіреді және плазматикалық мембрананың монорлық құрамы болып табылады. Ол мембранада орналасқан көптеген фермнттердің активтілігін реттейді.

Фосфотидилэтаноламин фосфолипидтердің 15-30% құрайды. Ол бас және жұлын миында, бұлшық етте және қөсімдік кеткасында кездеседі.

Фосфотидилнозитол барлық жануарларұлпасында және өсімдіктерде, микроорганизмдерде аз мөлшерде табылған. Сүт қоректі жануарларда көбірек болады.

Кардиолипин митохондрияларда орналасқан, жүрек бұлшық етінде, өсімдікер, кейбір бактерия клеткаларында табы