15. Қарапайым липидтер, молекулалық құрамы мен құрылымы, түрлері. Қарапайым липидтердің биологиялық рөлін сипаттап жазыңыз.
Липидтер дегеніміз табиғи заттар тобы. Олар іс жүзінде суда ерімейді, бірақ органикалық еріткіштерде (хлороформ, эфир, этанол) ериді. Белоктармен, көмірсулармен қатар липидтер организмнің барлық ұлпалары клеткаларының құрамына кіреді.
Липидтер бірнеше кызмет атқарады.
1) энергия қорыныың негізгі түрі және тірі организмдер үшін көміртегі атомдарын беруші,
2)клетка мембранасының қүрлымдык және рецепторлық бөлігі,
3) басқа дамаңызды биологиялық косылыстардың алғы заты бола алады,
4) Қорғаньпп кызметін атқара алады,
5) липидтерде көптеген витаминдер ериді.
Химиялық құрамы мен құрлымы жағынан липидтер 3 класқа бөлінеді.
1) Майлар немесе бейтарап майлар-карапайым липидтер, мүндай лигтидтерге триглициридтер мен балауыздар жатады.
2)Май тәріздес заттар немесе липоидтар-күрделі лташдтер. Мұндай липидтерге фосфолипидтер, сфинголипидтер, стеролдар және стеридтер жатады.
3)Стероидтар
Майлар дегеніміз триглицеридтердін қоспасы. Триглицерид-үш атомды спирт глицерин мен май қышқылдарының үш молекуласынан қүралған күрделі эфир.
Гидролиздеген кезде май глицеринге және май қышқылдарына жіктеледі.
Триглицеридтер химиялық түрғыдан бейтарап, инертті болады. Оларға мынандай реакиялар тән: гидролиз реакцясы, гидрогендену, гидроасқын тотықтардың түзілу реакциясы, майлардың асқын тотығып ашуы, майдың кебуі. Липидтердің гидрофобты (грекше hydor— су және phobos — қорқыныш) қасиет көрсетуінің жасуша тіршілігіндегі маңызы зор. Себебі жасуша мембранасының ортаңғы екі қабаты фосфолипид молекуласынан тұрады. Фосфолипид молекуласы жасушаға сырттан қажетсіз заттарды өткізбейді және сыртқы ортаға жасушадағы заттарды шығармайды. Осының нәтижесінде жасушаның химиялық ортасы тұрақты болып сақталады. Липидтердің ішінде көп таралғаны және ең негізгісі — майлар. Майлардың химиялық құрылымы күрделі болып келеді. Оның молекуласы үш атомды спирт — глицерин мен жоғары молекулалы май қышқылдарынан тұратындығы мынадай формулада бейнеленген:
R1, R2, R3 радикалдарының орнына кез келген пальмитин, стеарин, олеин және т.б. қышқылдары болуы мүмкін.
Балауыз – күрделі эфирлер, ұзын тізбекті қаныққан немесе қанықпаған май қышқылдарынан (16-30 С атомы) және ұзын тізбекті спирттерден құралған. Балауыздың құрамында бос май қышқылдары, спирттер, көмірсулар, бояушы және иісті заттар болады.Оның құрамы күрделі. Іс жүзінде ара балының балауызы, спермацет( кашалот китінің бас қуысынан алынады), ланолин (қойдың тері майынан алынады) құрамының негізін күрднлі эфир пальмитомирицил құрайды:
О
СН 3 – (СН2)3 – С – О – СН2 – (СН2)23 – СН3
Ланолин құрамында холестерол, пальмитин қышқылы, миристин қышқылы, олеин қышқылы, капрон қышқылы көп болады.Балауыз – метаболизмнің соңғы өнімі. Ол жұқа қабық түрінде орналасады және қорғаныштық қызмет атқарады. Балауыз су құстарына, жануарларға қажет, ол құстың қауырсынына , жануарлар терісіне су жұқпайтын қасиет береді. Араның әр 8кг балынан 1кг балауыз жиналады.
Көптеген жасушалардағы майдың мөлшері құрғақ зат массасының 5—-10%-ын құрайды. Алайда құрамының 90%-ға жуығы майдан тұратын жасушалар да болады. Мысалы, жануарлардың тері астындағы май қабаты, май бездері, шарбы (қарынның сыртындағы жұқа май), түйенің өркеші жөне дельфин сүтінің 40%-ы майдан тұрады. Липидтердің гидрофобты қасиет көрсетуінің жасуша тіршілігіндегі рөлі ерекше. Себебі жасуша мембранасының ортаңғы екі қабаты фосфолипид молекуласынан тұрады. Фосфолипид молекуласы жасушаға сырттан қажетсіз заттарды өткізбейді, керісінше іштен сыртқы ортаға жасуша заттарын шығармаудың нөтижесінде, оның химиялық ортасы тұрақты болады. Сол сияқты липидтер жүйке ұлпасында, мида көп мөлшерде бар. Сонымен қатар жүйкенің миелинді қабықшасын зерттеудің нәтижесінде фосфолипидтердің маңызы айқындала түсті. Май төрізді заттарға: холестерин, майда еритін А, D витаминдері және кейбір гормондар жатады.