Сандық көрсеткіштердің өзара байланысын зерттеу.
Сандық көрсеткіштердің байланысының тығыздығын бағалау үшін түрлі көрсеткіштер қолданылады. Негізгілері болып келесілері табылады.
Корреляцияның сызықтық коэффициенті rxy екі кездейсоқ көрсеткіштер Х пен Y арасындағы сызықтық байланыстың тығыздық деңгейін көрсетеді.
Таңдап алынған мәліметтер бойынша корреляцияның сызықтық коэффициенті келесі формуламен анықталады:
Мұндағы n-көлем;
-
таңдап алынған орташалар.
Корреляция коэффициентінің қасиеттері:
.
.Егер
онда Y пен Х нақты сызықтық құрылымдық
тәуелділікпен байланысты.Егер
болса, онда Y пен Х арасында сызықтық
корреляциялық тәуелділік жоқ, бірақ
теңдігі корреляциялық тәуелділіктің
басқа түрі – қисық сызықты (мысалы,
параболды, көрсеткішті және т.б.) болу
ықтималдығын жоққа шығармайды.
көп
болған сайын, Y пен Х арасындағы байланыс
тығызырақ болады.
Сонымен
қатар егер
болса, байланыс қатты; егер
болса, байланыс орташа;
болса, байланыс төмен;
болғанда, байланыс мүлдем болмайды.
Егер
болса, онда тік корреляциялық байланыс
болады; егер
болса, онда кері корреляция болады
(егер Х мәнінің артуы нәтижесінде Y мәні
де артса, онда Х пен Y арасында түзу
байланыс болады; нышандар мәнінің кері
бағытта ауысуы олардың арасындағы
байланыстың кері екендігін дәлелдейді).
Корреляция коэффициенті айнымалылардың сызықтық өзгерісінде ауыспайды. Егер регрессия теңдігі келесі түрде болса:
;
,
онда корреляция коэффициенті регрессия коэффициенті арқылы келесі қатынаста өрнектеледі:
.
Мұндағы
-
кезіндегі
Y
көрсеткішінің
орташа мәні;
-
кезіндегі
Х көрсеткішінің орташа мәні.
Гипотеза
корреляциясының таңдап алынған жұптық
сызықтық коэффициенті
маңыздылығын
тексеру Стьюденттің Т-критерийі арқылы
жүзеге асырылады:
.
Эмпирикалық корреляция қатынасы
топтастырылған статистикалық мәліметтер
ретінде берілген Х және Y кездейсоқ
шамалары арасындағы сызықтық емес
байланыстың тығыздығын бағалау үшін
қолданылады.
Әдетте, бастапқы мәліметтер екі кездейсоқ (Х, Y) шамалардың мәндері келесі кестеде жинақталуы мүмкін:
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Мұндағы
-
жұптық мәндер
неше рет қайталанатынын көрсететін
жиілік.
.
Берілген кесте бойынша келесі көрсеткіштерді есептеп табуға болады:
Х және Y шамаларының орташа мәні:
Х және Y шамаларының дисперсиясы:
тұрақты болған кездегі Y шамасының орташа мәні, яғни жолдар бойынша орташасы:
тұрақты болған кездегі Х шамасының орташа мәні:
топаралық дисперсия:
қалдық дисперсия:
жалпы дисперсия:
Мұндағы:
-
шамасының
кездескен саны;
-
шамасының кездескен саны.
Статистикалық корреляциялық қатынас келесі формуламен анықталады:
Ол жалпы өзгерістің қандай бөлігін топаралық өзгеріс алатынын көрсетеді.
Эмпирикалық корреляциялық байланыстың қасиеттері:
;Егер
болса, онда Х пен Y арасында құрылымдық
байланыс болады; ал егер
болса, онда Х пен Y тәуелсіз шамалар
болып табылады;
;
Егер
,
онда Х пен Y
арасындағы байланыс сызықтық болады.
пен
арасындағы айырылу деңгейі Х
пен Y шамалары арасындағы сызықтық
байланыс туралы гипотезаны қабылдауға
негіз бола алады. Ол кезде критерий
қолданылады
,
мұндағы n-зерттеулер саны; m- Y көрсеткіші үшін топтастырылған интервалдар саны.
Тәжірибеде
регрессия теңдеуінің формасы сызықтық
функцияны қолдану мүмкіндігін тексерген
кезде
айырмасын анықтайды. Егер айырма 0,1-ден
кем болса, онда корреляциялық тәуелділікті
анықтау үшін сызықтық теңдеулерді
пайдалануға болады.
Айта кететін жайт корреляциялық қатынасты тек қана бастапқы мәлімет немесе корреляциялық кесте формасында берілген көлемді мәлімет болғанда ғана есептеуге болады. Корреляциялық қатынасты көп мөлшердегі топтар мен аз мөлшердегі бақылаулар кезінде есептеудің нәтижесінде әр топта мағынасын жоғалтады.
Эмпирикалық
корреляциялық байланыстың
маңыздылығын тексеру келесі критерий
бойынша анықталады
,
мұндағы n-зерттеулер саны; m-Y көрсеткіші үшін топтастырылған интервалдар саны.
4.1-мысал. Корреляцияның сызықтық коэффициенті мен статистикалық корреляция қатынасы көмегімен 50 бақылау бойынша екі экономикалық көрсеткіш арасындағы байланыстың тығыздығын бағалады.
Параметрлер
келесідей бағаланады:
.
Регрессиялық тәуелділіктің қай түрін
іздеу қажет: сызықтық немесе сызықтық
емес?
Шешуі: Айнымалылар арасындағы сызықтық байланыс туралы гипотезаны тексерейік (тексерілетін гипотеза: статистикалық корреляциялық байланыс пен сызықтық корреляция коэффициенті арасындағы айырмашылық маңызсыз).
Фишер критерийі бойынша
Нәтиже: сызықтық емес регрессияны пайдаланған тиімдірек.
Теоретикалық корреляциялық қатынас (корреляция индексі)
(немесе жай
).
есептеу формуласы
формуласына ұқсас, бірақ топтық орташа
емес, Y шамасының мәні қолданылады. Шын
мәнісінде,
қолда бар мәліметтерге қисық регрессияның
жақындығының деңгейін бағалайды.
мен
үшін
теңсіздігі бар. Қисық регрессия әрдайым
топтық орташа арқылы өте бермейді,
сондықтан ол әділ болып келеді.
Корреляция
индексінің (теоретикалық корреляция
қатынасы
)
маңыздылығын тексеру
келесі критерий бойынша анықталады
Көптік корреляция коэффициенті бір тәуелді және бірнеше тәуелсіз көрсеткіштер арасындағы сызықтық байланыстың тығыздығын көрсетеді.
Егер
m көрсеткіштер
болса, онда
көрсеткішінің таңдалынған көптік
корреляция коэффициенті осы тәуелді
мен басқа тәуелсіз көрсеткіштер
арасындағы сызықтық байланыстың
тығыздығын көрсетеді және келесі формула
бойынша анықталады
Мұндағы
корреляциялық матрицаның анықтаушысы
-
R матрицасының
элементіне алгебралық қосымша.
Нәтижелік
шама екі айнымалыға
тәуелді болған жағдайда көптік корреляция
коэффициенті келесі формуламен анықталады
Жеке корреляция коэффициенті басқа көрсеткіштер әсер етпегендегі екі көрсеткіш арасындағы байланыстың тығыздығын бағалау үшін қажет.
Егер
m көрсеткіштер
болса, онда
көрсеткіштердің жеке корреляция
коэффициенті мына формуламен анықталады
Үш көрсеткіш X, Y, V болсын. X пен Y арасындағы жеке корреляция коэффиценті V жоқ болған жағдайда жұптық корреляция коэффициенті келесі қатынаспен анықталады:
Жеке корреляция коэффициентінің абсолюттік шамасы көптік корреляция коэффицентінің шамасынан үлкен бола алмайды.
Детерминация коэффициенті
корреляция коэффициентінің квадраты,
немесе X пен Y шамасының корреляция
қатынасы коэффициентінің квадраты,
немесе көптік корреляция коэффициентінің
квадраты:
4.2-мысал.
Үш көрсеткіш арасындағы өзара байланыс
зерттелді: еңбек өнімділігі
,
жас мөлшері
,
және өндірістік еңбек өтілі
.
Бір мамандық иелері арасынан 100 жұмысшыны
таңдау нәтижесінде жұптық корреляция
коэффициенттері анықталды:
Көптік және жеке корреляция коэффициентін
есептеу қажет. Осы коэффициенттердің
маңыздылығын бағалау керек.
Шешуі: Бір тәуелді және екі тәуелсіз көрсеткіштер арасындағы байланысты сипаттайтын көптік корреляция коэффициентін есептейміз.
Маңыздылық
деңгейі
болған
кездегі анықталған көптік корреляция
коэффициентінің маңыздылығын бағалайық.
Көптік
корреляция коэффициентінің
маңыздылығы туралы гипотезаны тексеру
F-критерий көмегімен жүзеге асырылады.
Критерийді есептейміз:
мұндағы
n=100- өндіріс көлемі, m=3- көрсеткіштер
саны.
болғандықтан,
гипотезасын жоққа шығарамыз, яғни көптік
корреляция коэффициенті маңызды.
Үшіншісі әсер етпегендегі екі көрсеткіш арасындағы байланысты сипаттайтын жеке корреляция коэффициентін есептейміз.
Маңыздылық деңгейі болған кездегі анықталған жеке корреляция коэффициентінің маңыздылығын бағалайық.
Жеке
корреляция коэффициентінің
маңыздылығы туралы гипотезаны тексеру
T-Стьюдент критерийі көмегімен жүзеге
асырылады.
Критерийді есептейміз:
болғандықтан,
гипотезасын жоққа шығарамыз, яғни жеке
корреляция коэффициенті маңызды.
