Мутагенездің экогенетикалық аспектілері
Барлық тірі затқа тұқым қуалайтын өзгергіштік қасиет тән. Оның екі негізгі формасы бар: рекомбинациялы, шағыстыру нәтижесінде болады және мутациялы, гибридизациямен байланыспаған, тірі ағзаның қоршаған орта факторларымен байланыс нәтижесі болып табылады.
«Мутация» термині өткен ғасырдың соңында голланд ботанигі және эволюционисті Г. де Фриз ұсынған, өсімдіктің жаңа түрлерін еңгізген. Рекомбинациялық және мутациялық процесс басты фактор болып табылады, олар эволюцияның барлық негізінде популяцияның тұқым қуалау полиморфизмін құрайды.
Өткен уақытта және осы уақытта адамзат нағыз мутогенді әсерге түседі - әсердің ионды сәулеленуі, космосты сәулелену, вирусты орта. Зиянданған орта эрасы жасанды мутогендермен зияндануы 500 мың жыл бұрын басталған, алғашқы қауым өт тапқан кезде – тағам пиролизі бірінші жасанды мутогендердің пайда болуына әкеледі. Бүгінгі уақытта қоршаған ортада жаңа химиялық байланыстардың өсуін қадағалау керек; адам тұрғылықты жеріне 4,5 млн-ға жуық жасанды синтезделген химиялық байланыстар еңген. Табиғи сәулелену цивилизация сәулеленуі көрінісінде жаңа сәулелену көзі табылған, медицинада қолданылады, ядерлі технологияда қолданылады және т.б. Осы айтылған компоненттердің мутогенді әсері бар, олардың қысымы адамдарға, тіршілікке катастрофиялық жоғарылаған.
Мутационды қысымның адамзаттық популяцияға жоғарылау қаупін шыныменде түсіне отырып, және де ол тұқым қуалаушылыққа, туа пайда болған даму ақауларының, ісіктік аурулардың жиілігінің динамикасында көрсетуі мүмкін бола тұра, тәжірибеде мутационды процестерді зерттеу барысында, сонымен қатар клиникалық бақылаулардың талдамалары кезінде анықталған кейбір маңызды факторлардың маңынан өтпей кетпеу мүмкін емес. Ең алдымен бөлек гендердің мутациясының төменгі жиіліктері анықталған; бір ағзадағы әртүрлі гендердің мутацияларының жиіліктерінің айырмашылығы; ісікті немесе тұқым қуалаушылық аурумен туылған балаларда пайда болған бірдей жағдайда әртүрлі индивидтер мутацияның түрлі жиілігін береді; Бұл бақылаулар мына гипотезаны жақтайды: соңғы патологиялық эффект тек қана мутогенді әсердің арнайылығына ғана байланысты емес, сонымен қатар ағзаның метаболизмінің генотипті ерекшелігіне де байланысты болып келеді (бөлек жасушалардың). Бөлек мутогендерге түрлі индивидуалды сезімталдылықтың механизмдерін түсіну жолында ғана мутогенездің экогенетикалық аспектілерден тұратындаға анық болған секілді.
Шындығында, мутациондық процестің нәтижесін анықтайтын көптеген факторлық ХХ ғасырдың басында зерттеу тақырыбы болып табылатын. Мутогенезд сыртқы орта факторларының ролі үш түрлі: олардың кейбіреулері мутаген болып қызмет атқара алады, сөйтіп дискретті генетикалық өзгергіштікті тудырады; ал басқалары физиологиялық және биохимиялық процестердің тұрақтылығына әсер етуі мүмкін, дисбаланс тудырып, эндогенді мутогенді фонды жоғарылатады; ортаға жағдай жасауы мүмкін, сөйтіп жасушаның функционалды жағдайын анықтайды, бір гендерді белсендіріп және басқа гендерді бәсеңдетеді, олардың табиғаты әртүрлі мутагендердің әсерінің сезімталдылығын анықтайды. Сонымен қатар біріншілікті зақымдалған ДНҚ – ны қалпына келтіретін ДНҚ репарациясының ферменттерінің бар екенін ұмытпауымыз керек. Тек қана ДНҚ репарация жүйесінің жұмысы бұзылған жағдайда ғана нағыз мутацияға айналады.
Мутационды процесті қараудың экогенетикалық ресурсы маңызды болып табылады, өйткені кейбір мутагенді ортаға жоғары сезімталдығы бар адамдарды анықтаған кезінде маңызды, зиянды өндірістік факторлардағы іс-әрекетпен байланысты индивидтердің қауіпсіздігінің биологиялық көрінісін анықтау үшін мүмкіндік береді.