Заңның басымдықтары
Кадрларды іріктеу және жоғарылату кезінде меритократия қағидатын күшейту;
«А» басқарушылық корпусын құру;
Барлық мемлекеттік органдарда арнайы басқару құрылымдары мен тетіктерін жетілдіру;
Тәртіптік және этикалық бақылауды күшейтіп, корпоративті мәдениетті жетілдіру;
Осының барлығын ескере отырып, бірінші басымдылыққа сәйкес меритократия қағидатын күшейтуге мән берілген.
Қазіргі таңда әлемде меритократия ағылшын тілінен аударғанда, еңбегі сіңгендердің билігі қағидатымен қоғамды басқарудың жаңа тәсілі кең қолданыла бастады.
Қоғамды басқарудың бұл түрі мемлекеттік ұйымның басында ең ақылдылар, ең іскерлер, қабілетіне, сіңірген еңбегіне қарай іріктелген игі-жақсылардың отырғанын білдіреді. Бұл жолды таңдаған қоғам «Әркімге-еңбегіне қарай» қағидатына сүйенеді.
Сонымен қатар, меритократия қоғамның негізгі саласының бірі мемлекеттік қызметті кәсібилендірудің де негізгі құралы болып табылады. Себебі - сіңірген еңбегіне сәйкес іріктелген кадр әлеуеті мемлекеттік органдарда сапалы шешім қабылдай отырып, қоғамның даму процессіне үлес қосады.
Мемлекеттік қызметте меритократия қағидаты кадрларды іріктеу және жылжыту үшін ашық конкурс жүйесі негізінде жүзеге асырылады (20-сурет). Өйткені, конкурстық жүйе ғана азаматтарға сіңірген еңбегіне,біліктілігі мен қабілетіне сай мемлекеттік қызметке түсудің тең құқығын қамтамасыз ете алады.
Біріншіден, мемлекеттік қызметке түсетін әрбір талапкер өзінің қызметіндегі мансаптық өсу жолы тек өзінің біліктілігі мен қабілетінің деңгейіне, яғни өзіне байланысты екенін білуі шарт, сонымен қатар, азаматтардың құқығымен бостандықтарын сақтау өзінің негізгі міндеті екенін ұғынуы қажет. Әрине бұл тұрғыда тәрбиеленген мемлекеттік қызметші қоғамға пайда әкелетін заңды және негізді шешімдер қабылдайды.
Екіншіден, мемлекеттік қызметшілердің өз еңбегінің әділ бағаланатынына, мемлекеттік аппаратқа деген сенімін ұялату меритократия қағидатының ажырамас бөлігі.
Бұдан тыс кадр іріктеудегі конкурстың әділдігі мен ашықтығын қамтамасыз ету қоғамның мемлекеттке деген сенімін қалыптастырады. Бұл өз кезегінде мемлекеттік қызметті қоғамға, халыққа қызмет ету тұжырымын айқындайды.
«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік қызмет мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңда меритократия қағидатын қалыртастыру мақсатында мемлекеттік қызметте конкурстық іріктеудің мөлдірлігін, жариялылығын және әділдігін орнатуға бағытталған шаралар қарастырылған.
Конкурс байқаушы және сарапшылар институты
Конкурстан тыс тағайындауды минимализациялау
“Е- қызмет”-ті құру
Мерократия
Мемлекеттік қызметшілердің қызметін бағалау
Персоналды басқару қызметін құру.(аймақтарда- бірыңғай қызмет құру.)
Заңсыз кадрлық шешімдер үшін жауапкершілік
Мансапты жоспарлау институты
Кадр резер рөлінің күшеюі
Сурет 20 – Іріктеудің ашықтығын қамтамасыз ету және меритократия қағидаттарын күшейту [19]
Тестілеу нақты мемлекеттік органдағы конкурстан тыс, тәуелсіз өткізілетін болады. Мемлекеттік органдар мемлекеттік қызметшілер жұмысының тиімділігін бағалауды жыл сайын жүргізеді.
Бағалау нәтижелері оларды сыйақы беру, көтермелеу, оқыту, мансаптық жоспарлау, ротация жөнінде шешімдер қабылдауға және олардың қызметін үш жыл бойы бағалау оларды аттестаттау жөнінде шешімдер қабылдауға негіз болады.
Мемлекеттік қызметте меритократияны сыбайлас жемқорлықпен күрестің құралы ретінде қарастыру керек.
Мемлекеттік қызметкер арасында сыбайлас-жемқорлық көрінісі қарапайым этикалық нормаларды бұзудан басталады. Сондықтан, заңда аталған нормаларды қарастыратын қызметтік этика туралы тарау енгізілді, яғни этикалық нормалар заң деңгейіне көтерілді. Сонымен қатар, этикалық нормалар сыбайлас жемқорлық көрінісінің алдын алуға бағытталған шара ретінде қарастыру қажет.
Мемлекеттік қызмет персоналының кәсібилігін арттырудың мақсатты шарасы дамудың жеке жоспарын енгізу болып табылады, оның негізінде мансапты жоспарлау, мемлекеттік қызметшілердің кәсіби қажеттіліктерін ескере отырып, оқу бағдарламасын жасақтау мен жұмыстан күтілетін нәтижелерді анықтау мүмкін болады.
Маңызды шара ретінде кадрлардың кәсіби дамуы бойынша кешенді шараларды, сонымен қатар мемлекеттік қызметшілердің тиімді жұмыс жасауын уәждеуді және әрдайым оқытуды, мансаптық жоспарлауды туындатуға мүмкіндік беретін мемлекеттік қызметшілер жұмысының сапасын бағалау жүйесін жасақтау болып табылады [46].
Мемлекеттік қызмет персоналын басқару жүйесінде ерекше рөл мемлекеттік органдардың кадрлық қызметтеріне беріледі. Қазіргі уақытта кадрлық қызметтер мемлекеттік органмен қабылданатын кадрлық шешімдерді тек құжатпен қамтамасыз етеді. Бұл міндетті шешу үшін кадр қызметкерлерін әрдайым оқытуды енгізу, олардың жұмысының бірыңғай стандарты мен әдістемелік нұсқауларын жасақтау, мемлекеттік орган аппарат басшылары мен жауапты хатшылары, агенттік пен кадрлық қызметтер арасында өзара ықпалдасу мәселесін реттеу жоспарлануда.
Мемлекеттік қызметтің персоналын басқару жүйесін енгізу кадрлық саясатты тұрақтандыру мен мемлекеттік қызметтегі кадрлардың ауысуын төмендетуге мүмкіндік береді.
Жоғарыдағы көтерілген мәселелер негізінде келесідей қорытындылар жасауға болады.
1. Мемлекеттік қызметшілерді оқыту жүйесін одан әрі дамыту.
Қазіргі уақытта мемлекеттік қызметшілерді оқыту бойынша оқытудың түрлері мен кезеңдері, оқытуға жіберудің жүйесі анықталып, Қазақстан Республикасындағы орталық және аймақтық деңгейдегі оқытудың біртұтас стандарты енгізілді. Бұл жерде атап өту керек, ТМД мен Шығыс Еуропа елдерінде белсенді түрде зерттеліп жүрген мемлекеттік қызметшілерді оқытудың жаңа моделі қолданылып отыр.
Сонымен қатар, бюджетті жоспарлауда орталық мемлекеттік органдардың мемлекеттік қызметшілерін оқытуды қаржыландырудың 2002 жылдан бері келе жатқан механизіміне Агенттіктің ұсынысы бойынша Республикалық бюджеттік комиссиясының шешімімен мемлекеттік қызметшілерді оқытуға бөлінетін қаржыландыру көлемі едәуір артты.
Дей тұрғанның өзінде, бүгінде еліміздегі мемлекеттік қызметшілерді оқыту жүйесінде бірқатар кемшіліктер бар. Соған байланысты еліміздегі оқыту жүйесіне төмендегідей ұсыныстар жасауға болады.
Әлемдік практикада кәсіби дамыту және оқыту мәселелері мемлекеттік қызметтің адами капиталын басқару жүйесінде басымдықты мәселе болып табылады.
Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарының ережелері ескеріле отырып, біліктілігі жоғары мемлекеттік қызметшілерді даярлау жөніндегі базалық білім беру орталығы ретінде Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының мәртебесі едәуір күшейтілу керек.
Мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру бағдарламаларының мазмұндық бөлігін сапалық тұрғыдан жаңғырту, оның ішінде, қазіргі заманғы білім беру технологияларының және нәтижеге бағдарланған мемлекеттік басқару жүйесі қағидаттарының негізінде оқыту бағдарламаларын жаңарту маңызды шара болмақ.
Мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру бағдарламалары анағұрлым икемді болады және мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет жүйесі жұмыс істеуінің озық әлемдік практикасын енгізілу керек.
Мемлекеттік әкімшілік қызметшілердің басқарушылық және атқарушылық корпустарға бөлінуі ескеріле отырып, оларды оқыту процестерін құруға қойылатын саралау тәсілдері көзделуі тиіс.
«А» корпусының лауазымына тағайындалған мемлекеттік қызметшілер үшін лауазымдық міндеттерін тікелей орындауға кірісу алдында менеджмент, стратегиялық жоспарлау, тиімді басқару шешімдерін қабылдау саласында білім алуға бағытталған қысқа мерзімді оқытудан өту мүмкіндігі көзделуі тиіс.
«А» басқарушылық корпусының қызметшілері және оның кадр резервіне қосылған қызметшілер үшін кәсіби және жеке құзыреттерін бағалау негізінде белгілі бір күнтізбелік кезеңге арналған кәсіби дамыту мен оқытудың дара жоспарлары жасалуы керек.
«Б» корпусының мемлекеттік қызметшілерін оқыту саяси шешімдерді тиімді орындау және стратегиялық бағдарламаларды іске асыру үшін білім мен дағдылар алуға бағытталған білім беру бағдарламаларына негізделуі тиіс.
Мемлекеттік қызметшілерді өңірлік деңгейде оқыту тиімділігін арттыру үшін Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы қайта даярлау мен біліктілікті арттырудың өңірлік орталықтары қызметін үйлестіріп, білім беру бағдарламаларының мазмұнды бөлігінің сапасына мониторинг жүргізілуі керек.
Қайта даярлау мен біліктілікті арттырудың өңірлік орталықтары қызметін үйлестіру мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет саласында сапалы білім жинақтау мен алмасудың бірыңғай жүйесін қалыптастыруға және өңірлік деңгейде сапалы білім беру қызметтерімен қамтамасыз етуге бағытталған.
Өңірлік деңгейде кадрлардың кәсіби деңгейін арттыру мақсатында жергілікті атқарушы органдардың мемлекеттік қызметшілері үшін Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының магистратурасында оқуға квота бөлінуі керек. Осылайша, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы мемлекеттік қызметшілерді оқытудың бірыңғай оқу, әдістемелік, ғылыми және кадр орталығы болады.
Мемлекеттік қызметшілерді оқыту жүйесінде Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» Халықаралық стипендиясының және «Назарбаев Университеттің» әлеуетін тиімді пайдалануға бағытталған жүйелі шаралар көзделетін болады.
Атап айтқанда, мемлекеттік қызметшілерді шетелде даярлау және қайта даярлау, сондай-ақ тиісті квота шеңберінде кәсіби тағылымдамадан өту олардың кәсіби дамуының жаңа сапалы деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді және ынталандырудың қосымша тетігі болып табылады.
Мемлекеттік қызметшілерді кәсіби даярлау жүйесінде жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының шеңберінде оқытудың тәртібі регламенттелетін болады.
Атап айтқанда, басымдықты мамандықтар бойынша магистратура және докторантура бағдарламалары бойынша оқитын мемлекеттік қызметшілер лауазымдарының сақталу міндеттілігі нормативтік тұрғыдан бекітілетін болады.
Сондай-ақ, мемлекеттік қызметші оқуды аяқтағаннан кейін өзі бұрын атқарған лауазымға не басқа – біліктілік және кәсіби талаптары бойынша теңдей не функционалдық міндеттері жаңа алған кәсіби білімі мен дағдыларына сәйкес келетін жоғары тұрған лауазымға тағайындалуы мүмкін болатын құқықтық норма көзделетін болады.
Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін және бюджет қаражатын тиімді пайдалану үшін мемлекеттік органдарда оқу және еңбек процестерін ұйымдастыру мәселелері регламенттелетін болады.
Бюджет қаражатын үнемдеу және оқытуға тындаушыларды кеңінен тарту үшін жетекші шетелдік мамандарды шақыра отырып, біліктілікті арттыру курстарын өткізу қамтамасыз етілетін болады. Болашақта осы бағдарламаны кеңейту және мемлекеттік қызметшілерді шетелдік мамандар әзірлеген білім беру бағдарламаларына сәйкес қашықтықтан оқытуды қамтамасыз ету көзделетін болады. Мемлекеттік органдар қызметінің ерекшелігін және қызметшілердің кәсіби қажеттіктерін ескеретін салалық бағдарламаларға сәйкес оқытуды ұйымдастыру мәселелері нормативтік тұрғыдан регламенттелетін болады. Мемлекеттік қызметшілерді қашықтықтан оқыту жүйесі кеңейтілетін болады.
Мемлекеттік қызметшілерді кәсіби дамыту жүйесін жетілдіруге бағытталған ұсынылып отырған шараларды іске асыру тиісті нормативтік құқықтық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізуді қажет етеді.
2. Мемлекеттік қызметшілерді тестілеуден өткізу жүйесін жетілдіру.
Қазіргі кезде еліміздегі қолданылып жатқан мемлекеттік қызметкерлерді тестілеу жүйесінде бірқатар кемшіліктер бар.
Біріншіден, ашықтық мен бірыңғайлық қағидасымен жүргізілетін конкурстық іріктеу болса да, азаматтардың көбісі тестілеу мен әңгімелесудің шынайылылығына сенбейді. Әлеуметтік сауалнаманың қорытындысы бойынша сұралушылардың 33%-ы тестілеу мен әңгімелесудің ашықтығы төмен дәрежеде және ол көбінесе суъективтілік пен сыбайластыққа қарй орын алады деп санайды.
Екіншіден, мемлекеттік қызметке кіру жалпы алғанда үміткерлердің 33-34 күнін алады. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметке тағайындалмастан бұрын арнайы тестілеуден өту міндетті болып табылады. Тестілеуден сәтті өткен үміткерлер мемлекеттік қызметке алынбаса да, мемлекеттік қызметкерлердің кадрлық қорына кірістіріледі.
Үшіншіден, конкурстық комиссия төмен дәрежелі мамандарды қабылдағаны үшін жауапқа тартылмайды. Сол үшін Сыртқы бақылау (аудио және видео жазбалар) қызметін күшейту керек. Көптеген шетелдік мемлекеттерде үміткерлер мемлекеттік қызметке қатысты эссе жазады.
Жоғарыда көрсетілген мәселелер негізінде мынадай ұсыныстар жасауға болады:
мемлекеттік қызметшілерді іріктеу кезіндегі уақыт аралығын және кезеңін қысқарту;
мемлкеттік қызметшілердің іріктеуден өту кезінде құқықтық жауапкершілікті күшейту;
іріктеу жүйесіне шетелдік тәжірибелерді кірістіру;
мемлекеттік қызметке іріктеудің ашықтығын арттыру;
қызметкерлер жұмысын бағалаудың сапалы әдісін енгізу;
білім жетілдіруі мен мотивациясы жүйесін дамыту;
Әлемдік практикада мемлекеттік қызметшілердің қойылған мақсаттар мен міндеттерді, лауазымдық нұсқаулықты, орындалатын жұмыс пен қол жеткізілген нәтижелерді салыстыруға негізделген жұмысының түпкілікті нәтижелерін бағалау қолданылады. Бағалау нәтижелері қызметкерлерді ынталандыру, оларды қызметтік саты бойынша жоғарылату, қосымша оқыту қажеттігі туралы кадрлық шешімдер қабылдау үшін негіз болып табылады.
Мемлекеттік қызметшілер жұмысының тиімділігін бағалау түпкілікті нәтижеге бағдарланатын болады және мемлекеттік қызметшілерге сыйақы беру мен оларды көтермелеу, қайта даярлау мен біліктілігін арттыру қажеттігін айқындау, қызмет бойынша жоғарылату үшін негіз болады.
Жаңа модельде мемлекеттік қызметшілердің аттестациядан өту тетігі де жетілдірілетін болады, ол бағалау нәтижелері бойынша қызметі тиімсіз болып табылған мемлекеттік қызметшілерге ғана қолданылатын болады.
Мемлекеттік қызметшілердің бағалау және аттестациядан өту тәртібі мен шарттары мемлекеттік қызмет істері жөніндегі уәкілетті органның ұсынуы бойынша тиісті нормативтік құқықтық актімен айқындалатын болады.
Мемлекеттік қызметші мансабының белгіленген әлеуметтік және лауазымдық мәртебеге жоғарылатуды сипаттайтын және мемлекеттік қызметшінің біліктілік деңгейі мен жұмыс тәжірибесіне сәйкес оның кәсіби және әлеуметтік тұрғыдан өзін өзі көрсетуі қамтамасыз етілетін ынталандыру жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылатындығы ескеріле отырып, «мансаптық жоспарлау» ұғымы нормативтік тұрғыдан бекітілетін болады.
Мемлекеттік қызметшілерді мансаптық жоғарылату мемлекеттік қызметшінің атқаратын лауазымындағы қызметінің тиімділігін бағалау нәтижелеріне негізделетін болады.
Мемлекеттік қызметтің жаңа моделінде мансаптық жоспарлау жүйесі заңнамалық тұрғыдан көзделіп, мансаптық жоғарылату критерийлері нормативтік тұрғыдан айқындалатын болады.
3. Мемлекеттік қызмет персоналын басқару процесін жетілдіру
Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметі жүйесін дамыту мемлекеттің тәуелсіздік жылдарындағы рөлінің өзгеруі, саяси жүйенің, экономиканың, қоғамдық қатынастардың қалыптасу, мемлекеттік басқару жүйесін оңтайландыру процестерімен тығыз байланысты.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының мақсаттары мен басымдықтарын іске асыру үшін кадрларды іріктеу мен жоғарылатудың тиімді жүйесін құру, мемлекеттік аппарат қызметінің кәсібилігі мен ашықтығын қамтамасыз ету қажет болды.
«Қазақстан – 2030» стратегиясында айқындалған мемлекеттік қызметті дамытудың басымдықтары: «кадрларды жалдау, даярлау және жоғарылату жүйесін жақсарту»; «мемлекеттік қызмет – ұлтқа қызмет ету»; «мемлекеттік қызметтің жоғары абыройын қалыптастыру және қолдау» осы тұжырымдамамен Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметінің жаңа моделін қалыптастыру негізіне алынған.
Мемлекеттік қызметтің жаңа моделі бірінші кезекте «мемлекеттік қызмет» ұғымын жаңғыртуды көздейді. Мемлекеттік қызмет «ұлтқа (қоғамға) қызмет ету» ұғымының синонимі болуға және мемлекеттік қызметтерді тұтынушы болып табылатын халыққа бағытталуға тиіс.
Мемлекеттік қызметтің жаңа моделі оны кәсібилендірудің басты факторы болып табылатын адами фактордың маңыздылығын тануға және тиімді кадр жұмысын жүргізуге бағдарланған.
Мемлекеттік қызметтің жаңа моделі тиімді кадр тетіктерін – мемлекеттік қызметке кірудің тиімді әрі айқын тәртібін, үздіксіз кәсіби даму мүмкіндігін, жұмыс нәтижелері мен ынталандыру жүйесінің өзара байланысын қалыптастыруға бағытталған.
Мемлекеттік қызметтің жаңа моделінде мемлекеттік саясаттың тиімді іске асырылуын кәсіби тұрғыдан қамтамасыз ететін жоғары мемлекеттік әкімшілік қызметшілер корпусы қалыптастырылып, мемлекеттік қызметке кіру және оны атқару тетіктері түбегейлі жетілдірілетін болады.
Алыңғы бөлімде талданған мәселелерге байланысты төмендегідей ұсыныстар жасауға болады.
Біріншіден, Мемлекеттік органдардың кадр қызметтері мен мемлекеттік қызмет істері жөніндегі уәкілетті органның өзара әдістемелік іс-қимылы қамтамасыз етілуі тиіс.
Жаңа кадр саясатын іске асыру және мемлекеттік қызмет персоналын басқарудың тиімді жүйесін қалыптастыру үшін мемлекеттік органдардың кадр қызметтерінің жұмысы мемлекеттік органдағы кадр қызметінің құрылымы, саны, функциялары мен міндеттері айқындалатын үлгілік ереженің және тиісті әдістемелік ұсынымдардың негізінде жүзеге асырылуы керек.
Мемлекеттік органдардың кадр қызметтері жұмысының бір бағыты Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында белгіленген еңбек режимінің сақталуын қамтамасыз етуі тиіс.
Мемлекеттік органдардың кадр қызметтері жұмысында «электрондық үкіметтің» мүмкіндіктерін кеңінен пайдалану кадрлық шешімдерді қабылдау тиімділігін арттыруға бағытталатын болады, өз кезегінде электрондық құжат айналымы жүйесін және мемлекеттік органдардың интранет-порталын пайдалану мемлекеттік органдар қызметінің ішкі және сыртқы рәсімдерін барынша оңайлату мен оңтайландыруға мүмкіндік береді.
Озық әлемдік практикаға сәйкес (Ұлыбритания, АҚШ, Германия, Сингапур, Малайзия және т.б.), мемлекеттік қызмет саласындағы кадр саясатын тиімді іске асыру, оның ішінде жоғары мемлекеттік әкімшілік қызметшілер корпусына қатысты іске асыру мемлекеттік қызмет персоналын басқарудың біртұтас жүйесіне және оны автоматтандыруға негізделген. Осыған орай елімізге шетелдік тәжірибелерді енгізу қажет болып табылады.
«Е-қызмет» жүйесінің жұмыс істеуі мемлекеттік органдардың кадр қызметтеріне персоналды басқаруды озық әлемдік практикаға сәйкес жүзеге асыруға, мемлекеттік органдардың кадр қызметтері жұмысының өнімділігін жоғарылатуға және ақпаратты алу мен өзекті етуге кететін уақыт және еңбек шығындарын қысқартуға мүмкіндік береді.
«Е-қызмет» жүйесі онлайн режимінде орталық және өңірлік деңгейдегі мемлекеттік қызметшілерге қатысты толық кадрлық ақпаратты: дербес деректерді, ұйымдастырушылық мәліметтерді (кадрлық есеп), кәсіби және жеке құзыреттері, білімі, біліктілігі, жұмыс өтілі, кәсіби тәжірибесі, бағалау және аттестаттау нәтижелері туралы мәліметтерді; ротациялаудың жедел мониторингін жүргізуді, оқытудан өтудің жедел есебін, курстардың мерзімдері мен тақырыптарын, ынталандыру туралы және әкімшілік және тәртіптік жазалау туралы мәліметтерді, мемлекеттік қызметшілердің сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары туралы құқық қорғау және сот органдарының деректерін алуға мүмкіндік береді.
Қорытынды
«Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қызмет персоналын басқару» тақырыбы бойынша жүргізілген зерттеулерге сүйене отырып келесідей қорытындыға келсе болады:
1.Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қызметтің жүргізілуінің басты мақсаты – халыққа қызмет көрсетудің қолжетімді, әділ, тиімді, қажеттілікті қамтамасыз ету жүйесін қалыптастыру, мемлекеттің әлеуметтік- экономикалық дамуына ықпал ететін саясат жасау, халықтың алдындағы жауапкершілікті күшейту, халықтың мемлекеттік қызметке деген сенімін арттыру болып табылады.
Елдің бәсекелестік қабілеттілігін арттыруда мемлекеттік қызметтің ролі зор.
2. Бүгінгі таңда ҚР мемлекеттік қызметінің заманауи моделі меритократия – мемлекеттік қызметшінің жеке еңбектеріне негізделген жүйе қағидасына негізделген. Ол міндетті конкурстық іріктеу, мемлекеттік қызметшілерді құқықтық және әлеуметік қорғау, тең еңбекке тең төлемақы, мемлекеттік қызметшілерді ынталандыру, қызмет нәтижесін жақсарту мақсатында үнемі оқыту сияқты элементтерден тұрады. Елдегі жүргізіліп жатқан жаңарулардың мәні - өзіндік ұлттық үлгісіне ие әлемдік өркениеттің керемет жетістіктерін үйлестіруші қоғам дамуының жаңа, аса тиімді моделіне өту.
3. Халықаралық сарапшылардың пайымдауынша, Қазақстан ТМД елдеріндегі мемлекеттік қызметті реформалаудың моделі бола алатын, мемлекеттік қызмет туралы дамыған заңнамаға ие.
Қазақстанның мемлекеттік қызмет саласындағы жетістігіне келесі факторларды жатқызуға болады:
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың саяси еркі;
Мемлекет басшысына тікелей бағынысты және есеп беретін уәкілетті орган – Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс- қимыл агенттігі тұрғысындағы бірыңғай жүйенің құрылуы;
ТМД елдерінің ішінде бірінші болып «Мемлекеттік қызмет туралы» заң қабылданды;
Достастық мемлекеттер арасында бірінші болып «Сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы» заң қабылданды;
Мемлекеттік қызметшілер элитасын қалыптасты;
Менеджмент пен персоналды басқарудың заманауи әдістерін де, ұлттық дәстүрі мен басқару мәдениетін пайдалануышы Агенттік тобының, ұлттық кеңесшілер және жоба менеджерлерінің жоғары кәсібилігі.
Мемлекеттік органдарда мемлекеттік қызмет персоналын басқару тиімділігін арттыру үшін келесілерді ұсынуға болады:
барлық мемлекеттік органдарда мемлекеттік қызмет көрсетудің салалық стандарттары әзірленуге және енгізілуге тиіс.
әрбір мемлекеттік органның өз даму стратегиялық жоспары болуға тиіс, онда нақты мақсаттар мен міндеттер, соларға қол жеткізудің жолдары, сондай-ақ даму мүмкіндіктері көрсетіледі.
барлық жерде “электронды үкіметті” енгізу азаматтар мен ұйымдарға сапалы мемлекеттік қызметке жедел қол жеткізуге мүмкіндік береді.
кадрлық қамтамасыз ету жүйесін жетілдіру;
сыбайлас жемқорлық көріністерін алдын алу.
5. Мемлекеттің және мемлекеттік қызметшілердің қызметінің тиімділігін арттыру – бұл Қазақстанның болашағын айқындайтын тұтас факторлардың бірі болып табылады. Осыған байланысты, тұтас мемлекеттік органдардың және мемлекеттік қызметшілердің жұмыс тиімділігін арттыру және мемлекеттік ресурстарды барынша тиімді пайдалану қажеттілігі бүгінгі таңда басты мәселелердің бірі болып табылады. Сондықтан мемлекеттік қызметшілердің мәртебесін жоғарылатуға бағытталған іс-шаралармен қатар (еңбек ақы төлеудің жаңа жүйесін енгізу, әлеуметтік пакетті ұлғайту) – мемлекеттік органдардың кадр қызметі мемлекеттік қызметшілермен жұмыс істеуді ұйымдастырудың түрлі нысандарын қолдану қажет.
6. Тәлімгерлік институттарды енгізу мемлекеттік қызметшілердің қызметінің тиімділігін арттыруда өз ролін атқаруы мүмкін. Сонымен қатар, мемлекеттік органдардың қызметінің тиімділігін арттыруда тиісті дәрежедегі ұйымдастыру-бақылау жұмысы негіз болады. Мемлекеттік органдардың сапалы қорытындалары және талдаулары мемлекеттік қызметшілердің қызметін ұйымдастыруда оң қорытынды береді.
7. Халыққа мемлекеттік қызмет көрсету сапасын жоғарылату халыққа қызмет көрсететін уәкілетті органдардың міндеті болу қажет. Қызмет көрсету механизмін жетілдіру, құжаттарға қатысты іс-қимылдарда айқындылықты қамтамасыз ету, құжаттарды тапсыру барысындағы талаптарды барынша азайту, сондай-ақ мемлекеттік қызмет көрсететін қызметші үшін әлеуметтік және құқықтық кепілдіктерді қамтамасыз ету бойынша шаралар қолдану, метериалдық-техникалық қамтамасыз ету деңгейін жоғарылату, кадрларды қабылдау жүйесін жетілдіру - мемлекеттік қызмет көрсету барысында сыбайлас жемқорлыққа қарсы құқық бұзушылықтардың алдын алудың басты шаралары болуы шарт.
8. Бүгінде еліміздегі кәсіби кадрлар дайындау және оларды орналастыру үдерістері жаңа әлемдегі болып жатқан жаңа өзгерістерге байланысты қайта қарауды қажетсінеді. Бұл мәселеден ұзақ мерзімді жаңа мемлекеттік кадр саясаты тұжырымдамасының жобасын әзірлеу қажеттілігі туындайды. Тәуелсіз еліміздің тұғыры нығайды, енді орнықты дамудың ізімен қуатты елдердің қатарына қосылудың сара жолына шығып, бәсекеге қабілеттілігін шыңдайтын кезең өтіп жатыр. Бұл жауапты кезеңде еліміздің бақуатты болуына еңбек-үлестерін қосып жүрген кәсіби мамандардың иығына салмақтың көбірек түсетіні анық.Сонымен қорытындылай келе, мемлекеттік қызмет персоналын тиімді басқару үшін келесі шаралар жүзеге асырылуы тиіс деп санаймыз:
халықтың кадрларды іріктеу жүйесіне сенім деңгейін арттыру;
меритократия қағидатының сақталуына мемлекеттік қызметшілердің сенім деңгейін арттыру;
мемлекеттік қызметшілердің кәсібилігін арттыру;
мемлекеттік қызмет көрсетудің сапасын арттыру;
қызметтік этиканың сақталуына бақылаудың тиімділігін арттыру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы, 2012, 28 қаңтар
Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы // Егемен Қазақстан. – 2012. – 14 желтоқсан.
Нұрсейтова Г.Б. Персоналды басқару // «Қазақ университеті».-2011.-5 - б .
карлыгаш
Жұмамбаев С.К. Адам ресурстарын басқару // «Қазақ университеті».-2011.-11б.
Управление персоналом. Правила управления персоналом и концепции менеджмента персонала http://www.mikosoft.kz/pages.html?id=143.
Рaхметов Б. А. Персоналды басқару //– Алматы, 2005. - Б. 14.
Управление персоналом: учебник / Под ред. Т.Ю. Базарова, Б.Л. Еремина.- 2-е изд., перераб. и доп.- М.: ЮНИТИ, 2010. – 560 с.
Мемлекеттік қызмет http://kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/238-sayasattanu/2754-memlekettk-izmet.html
Мемлекеттік қызметтің түсінігі мен ерекшелігі туралы http://bigox.kz/memlekettik-kyzmettin-tusinigi-men-ereksheligi/
Глазунова Н.И. Система государственного управления - М.: ЮНИТА-ДАНА, 2002.
Мемлекеттік қызмет түсінігі және мемлекеттік қызметшінің түрлері http://bostandyk.almaty.kz/publicservice/postuplenie-na-gosudarstvennuyu-sluzhbu/
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қызмет. Алматы: ЮРИСТ, 2013.-124 б.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 21 шілдедегі №119 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі жаңа моделінің Тұжырымдамасы
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі Төрағасының «Персоналды басқару тиімділігін бағалау әдістемесі» туралы 2014 жылғы 25 ақпандағы № 04-2-4/42 бұйрығы
С.Ғ.Қапаров. Қазақстандағы мемлекеттік қызметті жетілдіру, – Астана, «Алсем – Астана» б., 2010 ж. 184-185 б.б.
Ә.Құланбай. Мемлекеттік қызметтің тиімділігін арттыру - өркениетке апаратын тура жол// Егемен Қазақстан.- 2006.-11ақпан. 00
Н. Сүйінбаев. Қысқарту мақсаты — қаржы үнемдеу емес, оңтайландыру// «Ақтөбе» облыстық саяси- қоғамдық – саяси газет.-2014.- 15 сәуір
Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс- қимыл агенттігінің ресми интернет қоры. http://anticorruption.gov.kz/.
Т. Жомартұлы. Тұрақсыздық толқынына Қазақстан қарсы тұра алады// «Халық» Республикалық қоғамдық- саяси тәуелсіз апталық.- 2012.-12 шілде.
Е. Меңдалиев. Маңғыстау облысында мемлекетік қызметкерлердің жетіспеушілігінің негізгі себебі- жалақыларының төмендігі болып табылады// ҚазТАГ.- 2014.- 22 қазан.
2015-2017 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы заңға енгізілетін үкіметтік түзетулер
Аязбеков. Д. Қазтесттің ролі// Мемлекеттік тілді дамыту институты.- 2014.- 22 қаңтар.
30. Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
31. Қызылорда облысы әкімдігінің ресми- интернет ресурсы http://e-kyzylorda.gov.kz/
32. Қызылорда облысының еңбек саласындағы бақылау басқармасы http://enbek.e-kyzylorda.gov.kz/
33. Есімова Г. Бір бос орынға жеті конкурс жарияланды// «Халық» Республикалық қоғамдық- саяси тәуелсіз апталық.- 2014.-16 қаңтар.
34. Қазалы ауданы әкімдігінің ресми- интернет ресурсы kazaly.gov.kz/
35. К.Рыжкова. Опыт зарубежных стран в вопросе законодательного регулирования государственной службы //Правовая реформа в Казахстане.- 2010.-№2 (50).-C.101
36. С.К.Ахметов, М.К.Мурзалин. Государственная служба в Европейских странах//Вестник КазНУ. Сер.философия. Сер.политология. Сер.культурология. –Алматы, 2009, -№ 2 (33). – С.166-169.
37. М.К.Мурзалин. Особенности реформирования государственной службы: зарубежный опыт и Казахстан:дис.канд.полит.наук –Алматы:[б.и], 2010.-163 c.
38. Г.Гайсина. Мемлекеттік қызметтің шетелдік тәжірибесі //Қазақстан жоғары мектебі.- 2009.-№3.-284-286 б.
39. Ә. Исаев. Канаданың мемлекеттік қызметі // Мәслихат және әкімдік. - 2012. - №5. - 31-43 б
40. А. Орсариев. Госслужба: опыт и перспективы // Казахстанская правда.- Алматы, 2009-23 июля.-С 1,2.
41. «Public Service Training Systems in OECD countries».-Sigma papers, 2010, № 16.
42. Ғ.Бришева. Мемлекеттік қызметті реформалаудың шетелдік тәжірибесі //ҚазҰУ хабаршысы саяси, философия, мәдениеттану сериясы – 2006-№2 (26) -205-206 б. Библиография 4-атау.
43. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2010 жылғы 1 ақпандағы №922 Жарлығымен бекітілген "Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары".
44. Ихданов Ж., Сансызбаева Ғ.Н., Есенжігітова Р.Ғ. Мемлекеттік басқару теориясы: Оқу құралы./-Алматы: Экономика, 2007.-216 б.
45.«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік қызмет мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңы.
46. Тайыров М.К., Мемлекеттік қызметшілердің кәсібилігі мен білігінің жеткіліксіздігі// Айқын.-№2.-2013.-6 б.