13. Хх ғ. Қазақстандағы физикалық-географиялық зерттелу тарихына қысқаша шолу жасаңыз.

Физикалық-георафиялық жіктеу табиғи зоналар жайындғы ілімге негізделген. Табиғат компоненттерінің географиялық ендік заңдылығы бойынша дамитын бұл заңдылығы осы ілімнің негізін салушы В.В.Докучаевтың еңбектерінде мейлінше көрініс тапты. В.В.Докучаевтың еңбектері кешендік физикалық географияның одан әрі дамуына түріткі болды. Л.С.Берг табиғи зоналарды құрайтын кешендерді ландшафтар деп, ал осындай жерлерге тән ландшафтар жиынтығын ландшафтар зонасы деп атауды ұсынды. 1913 жылдарда Л.С.Берг Сібір мен Түркістан аумағының алғашқы ландшафтық картрасының пішінін жасады. Л.С.Берг өзінің кейінгі еңбектерінде ландшафтық зоналарды табиғи зоналардың бір бөлігі ретінде көрсетті.

**

А.А.Григорьев пен И.М.Будыко (1956) жылу мен ылғалдың қатынасын табиғи зоналардың дамуының негізгі заңдылығы деп тауып оны - "табиғи зоналардың кезеңдік (периоический) заңы" деп атауды ұсынды. Ф.М.Мильков табиғи зона деп "географиялық белдеудегі белгілі бір ландшафтардың зоналдық түрлерінің басым болатын салыстырмалы түрде үлкен бөлігін" атайды және әр зонаға белгілі бір ландшафтар типінің басымдылығын айтады. А.Г.Исаченконың есептеуінше "ландшафтар белгілі бір заңдылықпен бірігіп ландшафтық зоналар жүйесін құрайды,олардағы әрбірі өзінен жоғары деңгейдегі жеке дара географиялық кешендер құрайды.

Қазақстан Республикасы аумағының климаттық жағдай мен геологиялық-жер бедерлік ерекшеліктері және топырақ жамылғысының әртүрлілігіі мұндағы көптеген ландшафтардаң белгелі бір заңдылықпен бірігіп табиғи зоналар құрайды. Топырақ, өсімдік жамылығыс мен климаттық көрсеткіштерді бөлшенде олардың шекаралары әр уақытта ландшафттық зоналар шекараларымен сай келе бермейді. Мысалы !Естественно-историческое районирование СССР" (1947), деген еңбекте дала зонасының оңтүстік шекарасы ерекше бір құрғақ дала зонасы деп көрсетілген. А.А.Григорьев Қазақстан Республикасының дала зонасын екіге емес, үш зонашықтарға бөледі.

***

Жалпыға бірдей мәлім табиғат зоналарын жіктеуі бойынша (Ф.Н.Мимльков 1964), А.Г.Исаченко 1965), В.М.Чупахин 1970 және т.б.) қазақстан Республикасы аумағында төрт табиғат зонасы кездеседі: 1-орманды дала зонасы; 2-дала зонасы солтүстік разнотравно-злакты және типчак-ковылды оңтүстік зонашықтармен; 3 - шөлейт; 4 - шөл зонасы солтүстік жусанды-солянкалы және оңтүстік эфемерлі-жусанды шөлдер.

***

Ландшафтты белгілі бір заңдылықтармен ұйымдасқан географиялық жүйелер (неожүйелердің) болып табылады және ол вертикалды және горизонталды түрде қарауды қажет ететін белгілі бір құрылымы болувы шарт. Оың вериткалды құрылымы қабаттар түрінде кездесіп ондағы компоненттер қатты фундементтен бастап ауа қабатына дейін белгілі бір тәртіппен орналасқан, мұнда сұйық заттардың шоғырлануы сұйық және ауа түрлі заттардың түйіскен жерінде шоғырланған. Горизонталдық немесе морфологиялық құрылымдар жергілікті геожүйелердің бір бірімен қатар орналасуы және қосылуы мен біргуі оларды тек қана ағыспен ғана емес, сонымен қатар беткейлік ығысулермен жергілікті ауа массаларының айналымымен (мысалы суық ауа массаларының төменге қарай ығысуы), құмдардың, тұдар мен ұсақ балшық бөлшектерінің желмен көшуі және тірі организмдердің миграциясы.

**

Ғылыми басылымдардан жарық көрген кешенді физикалық-географиялық аудандастыру еңбектерінің ішінде мына жұмыстарды ерекше атап өтуге болады: В.АФедарович "Природное районирование Средней Азии и Казахстана" (1963), В.М.Чупахин "Природное районирование Казахстана" (1970), А.В.Чигаркин "Основные проблемы ландшафтоведения и охраны природы Казахстана" (1974). Кешендік негізде Мәскеу мемлекеттік университетінің қызметкерлері Н.А.Гвоздецкий, В.К.Жучкова, Г.В.Звонкова және В.А.Николаевтар (1967) "Физико-географическое районирование Казахстана" атты еңбек жазды. Қазақстанның барлық аумағын аудандастыру сонымен қатар "Қазақстан" серия "Природные условия и естественные ресурсы СССР" (1969) атты кітапта толық қамтылған.

Осы оқулықтағы физикалық-географиялық аудандарды сипаттауда авторлар бұғанға дейінгі шыққан Қазақ ССР Атласының (1 том) Г.В.гельдыева мен Л.К.Веселова (1982) жылғы жасаған картасындағы физиклық-географиялық аудандасытру қолданылды.

***

Үлкен тауаралық шұңқырларда орналасқан ландшафтар типологиялық түрдде жазықтық ландшафтарға жатқанымен де, олар аудандастыру кезінде арнайы физикалық-географиялық аудан ретінде таулы аймақтарға жатуы керек. Себебі бұл жерлер қоршаған таулардың пайда болуы және дамуымен тығыз байланысты және олар осы жерлердің тектоникалық біркелкі тектоникалық жіктелуінің нәтижесінен пайда болған. Сонымен қатар олардың физикалық-географиялық ерекшеліктері тау шатқалдарының ықпалы нәтижесінде пайда болған. Мұндай ландшафтар жел немесе жел соқпайтын беткейлер түбінде барьерлік эффект нәтижесінде дамиды.

***