4. Динамикалық зерттеуді анықтайтын механикалық қасиеттер.
Дипамикалық сынаулар, металдардың морт сынғыштыкка бейімділігін анықтау ушин аныкталады. Созылымды күйден морт сынгыштық күйге оту температурасы. калыпты темературасынан жогары жататын, металдар мен қорытпаларды суықта сынгыш деп атайды. Морт сынгыш бузылудын негизгі қауіпі салыстырмалы төмен кернеулердіц асерінен пайда болатындыгының практикалык мани зор. Кертпеси бар үлгілерді иілуге сынау стандартталған жане кен таралган. Статикалык сынауларга караганда динамикалық сынау деформациясының жылдамдыгы ондаган есе үлкен келеди. Динамикалык күш түсіру шарттарында, дислокацияларга. үлкен кернеулер дереу асер ете бастайды: натижесинде дислокация козгалысынын жылдамдығы оседи. Деформациянын оскен бериктик сипаты. асиресе аз деформацияланғанда, статикалық деформациямен салыстыганда оседи. Созылымдылык сипаты томендей түседі.
Бузылудын турлери (кесу жане узилу), деформация жылдымдыгы жогарлаган сайын, созылымдылык пен туткырлыктын озгеруине асер етеди. Егер бузылу, узилу жолымен болса, онда статикалык деформация удеген сайын, бузылу кедергиси айтарлыктай оседи, ал созылымдылык озгермеуиде, осуи де мумкин.
Созылымды бузылудан морт сынгыштыкка оту температурасы материалдын туткырлык олшеми болады-суыкта сынгыштык акауы жай болаг сайын, согурлым созылымдылык коры арта түседі. Бұл температура түйиршиктин молшерине дислокацияларды устап туру беріктігіне, дислокациялардың қозғалысына кедергі болатын тор түріне байланысты. Температура азауган сайын? Созылымды бұзылудан морт сынгыштыгына оту процеси бир уакытта асер ететин факторлармен байланысты курдели физикалык кубылыс болып саналады.
Сонымен накты металдар мен корытпалардын дал суыкта сынгыштык температурасы аныкталмайды. Ар уакытта бузылыдын бир туринен екинши отетин суыкта сынгыштын температуралык интервалы болады. Бул температуралык облыста биртиндеп сынудын тури озгереди. Осыган байланысты морт сынгыштык бейимдилигин сипаттайтын, суыкта сынгыштык температурасын аныктау ушин бирнеше критерийлер бар.
Өту температурасы мына жағдайларда қолданылады: 1-соққы тұтқырлық шамасы бойынша: а-минималды соққы тұтқырлыққа жету температуасы (әдетте бұл мәнді 200 кДж/м2): б-Ттүтк үстіңгі суықта сынғыштық температурасы: в-Тморт төменгі суықта сынғыштықтың температурасы: г-үстіңгі және төменгі суықта сынғыштық арасындағы орташа температура: 2-сынау түрі бойынша: а-морт сынғыш бұзылудың алғашқы кристалдық учаскелердің пайда болу температурасы: б-сынаудың 50% ауданы кристалдық учаскелермен толған температурасы: в-сынау толғымен кристалды болатын температура.
5. Айналуды бақылау
6. Кесілген және тез бүлінген үлгілердің бақылау.
7. Серпімді және қалдық деформациялар.
Сыртқы күштің әсері токтатылғаннан кейін дененің пішініне деформацияның эсер етуі жойылатын болса, онда ондай деформацияны серпімді деформация - деп атайды. Серпімді деформация металдың қурылымында және қасиетінде көрінетін қалдықты өзгерісті болдырмайды. Түсіретін күштің ықпалымен салыстырмалы шамалы ғана жэне қайтатын атомдардың жылжуы пайда болады. Монокристалды созғанда атомдардың арасындағы ара қашықтық үлкейіп, ал қысқанда атомдар жақындайды. Сыртқы күштің эсері тоқтағанда, атомаралық кулондық байланьіс күштері атомдарды өз орындарына, кристалдық тордың түйіндеріне қайтарады. Кристалдық тордың серпімді деформациясы жайылады.
Егер сыртқы әсер етуші күш Р, үлгінің көлденең қимасының ауданы Ғ0, оның бастапқьі үзындығы ал өзгермелі үзындығы l0 болса, онда күштің эсерінен пайда болатын кернеу l1 мынаған тең болады: σ= Р/Ғ0.
Металл
серпімді деформацияланғанда үлгінің
салыстырмалы үзаруы немесе деформациясы
сыртқы күш кернеуіне тура пропорционал
болады σ = Eε, мүндағы Е (Н/мм2) -Юнг
(серпімділік) модулі, металдық серпімді
деформацияға қарсьшасу қабілетін
сипаттайды. Ол металдың атомаралық
байланыс күштерімен жэне оның атомдық
кристалдық қүрлысымен анықталатын
түрақтьі шама. Юнг модуліне металл
қүрылысының әсері аз.
Сонымен қатты денеге механикалық күпгті түсірген кезде алдымен серпімді деформация жүреді. Серпімді деформация деп күшті ашған кезде жоқ болып кететін және дененің өлшемі мен пішінін қайтьімдьі өзгертетін деформацияны айтады. Осьіндайда қайтпайтьш деформация мөлшері бойынша өте кішкентай болуы мүмкін. Бірақта қайтаайтъш деформацияның бар болуы серпімді гистерезис - деп аталатын қүбылыспен байқаладьі. Изотроптьі дене үшін элементарлы Гук заңына сэйкесті, сыртқы күш түсетін бағыттағы серпімді деформация кернеумен былай сызыкты байланысқан:
σ = Eε (3.8)
Жанасу кернеуі эсер еткен кезде пайда болатъщ ығысу деформациясы үшін (3.2-сурет) элементарлы Гук заңьш жоғарыда жазьшған (3.8) теңдеуі сияқтьі қарапайым түрде былай бейнелеуге болады:
(3.9)
