58. Шығынды есепке алудың әдiстерiн атаңыз

Өнiмнің түрi, күрделiлiгi, типі және өндiрiстің ұйымдастырылу сипатына байланысты кәсiпорындарда өнімдердің мен қызметтердің нақты өзіндiк құнынын есептеудің әртүрлi әдiстерi қолданылады. Олардың ішінде кең тараған - нормативтік (жоспарлы) және тапсырыстық әдістер.

Нормативтiк әдіс шығындарды есепке алу және өнімдер мен қызметтердің өзіндiк құнын есептеудің ең кең таралған әдістерінің бірі болып табылады. Шығындарды есептеу жүйесінде оны қолданудың маңызды себебі күнтізбелік мерзімнің басында күші болған нормалар бойынша нормативтік (жоспарлы) калькуляцияны жасақтау және өндірістік үдерістің жүзеге асырылуы барысында қарастырылған нормалардың ауытқу мөлшерін анықтау.

Күші бар нормалар деп кәсіпорынның басқарушы аппараты бекіткен, технологиялық үдеріс сипатына ие нормалар мен нормативтер, яғни, бұл нормалар мен нормативтердің негізінде күнтізбелік мерзімде шікізаттарды және материалдарды өнімдер мен қызмет өндірісіне босату және атқарылған жұмыстардың құнын төлеу үдерістері жүзеге асырылады. Нормалардың ауытқуы деп шикі заттар мен материалдардың, еңбек ақының және тағы басқа өндірістік шығындардың аз немесе көп мөлшерде кетуін айтады.

Бұйымның нақты өзіндік құнын анықтау барысында оның әр бабы бойынша нормативтік өзіндік құнын шығындардың қосынды есеп мәліметтер тізімінде есептелген нормалардаң ауытқу индекстеріне көбейтеді. Осының негізінде сәйкес белгілермен (оң немесе теріс) шығарылған сомаларды әр калькуляцияның бабына сәйкес бұйымның нормативтiк өзiндiк құнына қосады.

Өзіндік құнның нормативтік калькуляциясы және ағымды айдағы нормалардың ауытқулары, шығарылған өнім көлемінің өзгеруі тіркелген құжаттар негізінде бухгалтерия есепті айдағы шығындардың нақты көлемін анықтайды.

Нақты өзіндік құндар (S_нақ) мынадай формула негізінде анықталады:

(8.1),

мұнда S_норм – нормативтік өзіндік құны (теңге), ал А_н – нормалар мен нормативтерден ауытқуы (үнемдеу немесе артық қолдану).

Тапсырыстық әдіс жеке еңбектік әрекетте және шағын бизнесте қолданылады. Бұл әдісті қолданудың негізгі шарты - негізгі элементтердің қолданылуы нормативтік есепке сай болуы. Тапсырыстық әдісте есеп және калькуляцияның нысаны ретінде белгіленген өнім көлеміне берілетін жеке өндірістік тапсырма қарастырылады. Тапсырыс берілген өнім мен қызметтің нақты өзіндік құны оны өндіргеннен кейін ғана анықталады.Тапсырыстық әдісте шығындар жеке тапсырыстар мен калькуляциялық баптар бойынша есепке алынады.

Бұйым бірлігінің нақты өзіндік құны жұмыс орындалғанан кейін тапсырыс берілген өнімнің шығындарын өндірілген өнім немесе қызмет санына бөлу арқылы анықталады. Калькуляциялық баптардағы соманы өндірілген өнім санына бөлу арқылы әр бап бойынша қызмет бірлігіне кеткен шығындар көлемін анықтауға болады. Калькуляциялық өзіндік құнды есептік және жоспарлы көрсеткіштермен салыстыра отырып талдау жүргізуге және ауытқулардың себебін анықтауға болады.

Өнім не қызмет өндіруге және оны iске асыруға кеткен шығындар сметасы кәсiпорынның барлық шығынын (экономикалық элементтер бойынша) анықтауға және бизнес жоспардың белгілі бөлімнің басқа бөлiмдермен өзара байланысын анықтау арқылы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Шығындар сметасына кәсiпорынның өнiмін өндiретін, не қызметiн көрсететін негiзгi және қосалқы бөлiмшелерiнің шығындары кіреді. Сонымен бiрге шығындар сметасына жаңа өнімді игеруге, оның өндірісіне дайындық және жарнама мен өткiзуге кеткен шығындар кіреді.^

Сметаларды жасау кезінде бастапқы мәліметтер ретінде арнайы сметалар мен бизнес жоспардың бөлімдері қарастырылады. Сонымен қоса, калькуляциялық әдіс арқылы өндірістік және өнімді немесе қызметті өткізу шығындар сметасын жасақтауда толық номенклатура бойынша жеке өнім мен қызметтің өзіндік құны, шығарылған мерзімі, көлемі туралы ақпараттар қолданылады.

Әр өнімің жоспарлы калькуляциялық бабын жоспарлы мерзім бағдарламасындағы сәйкес өнім санына көбейту, содан кейін барлық бұйымдардың шығындарын қосу арқылы калькуляциялық парақтың баптары бойынша өнімнің жалпы өзіндік құнын анықтайды.

Жалпы шығындар сметасын жасақтау үдерісі әр бөлімшенің шығындар сметасын әзірлеуінен басталады. Өндірістік бөлімшелердің шығындар сметаларының қосындысынан жалпы кәсіпорындық шығындар сметасы жасақталып өнім мен қызметтің өзіндік құн көрсеткіштері анықталады.

Сметаның элементтеріне мыналар жатады: материалды шығындар, еңбек ақы шығындары, әлеуметтік мұқтаждықтарға аударымдар (бірыңғай әлеуметтік салықты қоса есептегенде), негізгі қорлардың амортизациясы және т.б. шығындар.

Олар сәйкес нұсқаулар, әдістеме және ережелер негізінде дәстүрлі түрде анықталады. Элементтер бойынша шығындардың жиынтығы өнім немесе қызмет өндірілуінің жалпы шығындар көлемін құрайды. Бірақ шығындар сметасында көрсетілген жалпы шығындар жиынтығы тек тауарлық өнімді шығаруға арналған шығындардан тұрмайды, сонымен қоса өз құрамына аяқталмаған өндіріс қалдықтарының өсіміне, болашақ кезеңдегі шығындарға және тауарлық өнімге жатпайтын қызмет көрсету үдерісіне байланысты шығындарды жатқызады.

Өндірістің шығындар сметасы кәсіпорынның қаржылық жоспарын жасағанда, айналмалы құралдарға деген қажеттілікті анықтауда, пайда және шығындар балансын әзірлегенде және кәсіпорын әрекетіндегі басқа қаржылық көрсеткіштерді анықтауда қолданылады.