56. Дебиторлық және несиелік берешекті басқару дегеніміз не?

Нарықтық экономика жағдайында қызмет атқаратын кәсіпорын үшін дебиторлық және несиелік берешекті талдаудың, басқарудың маңызы зор, себебі бұл үдеріс пайдалылық деңгейін, сонымен қатар төлем қабілеттілігін керекті дәрежеде ұстап отыруға мүмкіндік береді. Дебиторлық және кредиторлық берешекті басқару сенімді қарыз алушының имиджін қалыптастырумен қатар, кәсіпорынның ағымдағы іс-әрекетінің тиімділігін камтамасыз ету үшін қажетті.

Дебиторлық берешек – бұл фирманың өзінің немесе қарыз берушілердің қаражатының есебінен өз уақытында төленбеген тауардың немесе қызметтің өндірісіне кеткен шығындарды төлеу міндеттемелері. Іс-әрекеттің бағытына байланысты бір кәсіпорындар көбінесе қолма-қол есептесу негізінде қызмет атқарса, басқа кәсіпорындар өз қызметтерін сатып алушыларға белгіленген несиелік қатынастарға негіздеп ұсынады. Несие, әсіресе, оны бәсекелестер ұсынса, кәсіпорынның тиімді әрекет етуі үшін маңызды болуы мүмкін.

Егер төленбеген борыш мөлшері кәсіпорынның несиелік және қаржылық жағдайының мүмкіндіктерінен асып кетсе, онда ол - жабдықтаушылардың қаржысын төлей алмай банкротқа ұшырау мүмкін. Дебиторлық берешекті өтеу үдерісі оның айналым мерзімі мен жылдамдығына байланысты анықталады. Дебиторлық берешек сапасы төлем шартарының берешек мерзіміне сәйкес болу дәрежесімен анықталады. Дебиторлық берешек деңгейі көптеген факторлармен анықталады: өнім (қызмет) түрі, нарық сыйымдылығы, берілген өнімге (қызметке) байланысты нарықтың толықтық деңгейі, кәсіпорында қабылданған есептеу жүйесі.

Дебиторлық берешекті талдаудың ақпараттық базасы ретінде ресми қаржылық есептілік қолданылады: бухгалтерлік есеп («Айналым активтері» бөлімі), «Бухгалтерлік баланс қосымшалары № 5 формасы (2 бөлім «Дебиторлық және кредиторлық берешектер» және олардың анықтамалары). Дебиторлық берешек сапасын жете талдау үшін мәліметтердің ордер-журналдары немесе сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің, жауапты адамдардың және т.б. есеп-қисап мәліметтер тізімі пайдаланылады.

Қонақ үй кәсіпорынның дебиторлық берешекті талдауда және басқаруда сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің өткен мерзімі бойынша есебін бақылау маңызды орын алады. Дебиторлық берешек жағдайы туралы мәліметтер №5 бухгалтерлік есеп формасындағы бухгалтерлік баланста келтіріледі. Бұл жағдайда қаржы менеджерінің міндеті - қандай қарыздардың мерзімі өтіп кеткен, кай уақытқа және кім қарыздар болып табылатыны жайлы ақпараттарды үнемі бақылау, тұтынушылар тобы мен өнімнің кеңейтілген номенклатурасы саласында төлемді жүзеге асыру тенденциялары туралы мәліметтерді талдау және жинақтау. Бұл мәліметтердің болуы есептеудегі қаражат айналымы кезеңнің қысқартылуына бағытталған шешімді қабылдауға мүмкіндік береді.

Дебиторлық борышты тиімді басқарудың мынадай оңай әдісі ұсынылу мүмкін. Бұл әдістің негізінде дебиторлық берешектін нақты және нормативтік мерзімдегі қозғалысын салыстыру жатыр.

Алдымен, дебиторлық берешекті тексеру мерзімі анықталады, яғни, оның жағдайын жете талдаудың кезеңдік циклі орнатылады. Ең дұрысы бір айлық мерзім болып табылады.

Кәсіпорын қызметін немесе өнімін өткізу саясатының аясында дебиторлық берешектің нормативті мерзімі, яғни, дебитордың өз қарызын төлеуге кететін күндер саны белгіленеді. Нормативті мерзім келісімшарт құжаттарында көрсетілген тауарлық несиені беру күнінің стандартты санын, сонымен бірге кәсіпорын келісім бойынша есептесу мерзімі жүзеге асқанша «күте алатын» қосымша күндер санын қарастырады. Одан соң дебиторлық берешектің нақты мерзімі анықталады. Бұл үшін алдымен сатудан түскен бір күндік орташа түсімді тауып алу керек, ол қандай да бір кезеңде түскен түсімнің жалпы көлемін кезеңдегі күнтізбелік күн санына бөлу арқылы табылады: (7.25),

мұнда - орташа күндік сатылым көлемі, С_ем – есепті мерзімдегі сатылымдар, t_с – күндер саны.

Орта есеппен алғанда дебиторлық берешек бойынша міндеттеме жабылатын нақты күндер саны нақты берешек көлемін орташа күндік сатылымды талдау күніне бөлу арқылы анықталады:

(7.26),

мұнда - есептеу кезеңінің орташа ұзақтығы, ДБ_н – нақты дебиторлық берешек, - орташа сатылым көлемі.

Мерзімі өткен берешек сомасын анықтау үшін теңестіру қолданылады:

(7.27),

мұнда Н_нә - несиелік іс-ірекет нәтижесі, НМ_на - несие алудың нормативтік мерзімі.

Динамикадағы айналым мерзімінің қысқартылуы оң үдеріс ретінде қарастырылады. Басқа жағынан, дебиторлық берешек айналымы кезеңінің ұлғаюы кәсіпорын іс-әрекетінің тиімділігінің төмендеуі, тұтынушылардың қаржылық қиындықтары, келісімшарт бойынша төлеу шартының нашарлауына дәлел болуы мүмкін. Осыған байланысты шарт жасау кезінде үнемі бекітіліп отыратын қызмет пен өнім үшін төлем ақыны беру мерзімі мен шарттары нақты ескерілген болуы керек.

Несиелік берешек экономикалық қатынастағы әр түрлі субъектілер алдындағы кәсіпорынның қаржылық міндеттемесін бағалау құнын көрсетеді.

Белгілі бір шамадағы кәсіпорынның ағымдағы сәттілігі оның өз қаржылық міндеттемелеріне қаншалықты өз уақытында жауап беретініне байланысты. Несиелік берешек ағымдағы активтердің елеулі бөлігін құрайды және оның айналымының қысқаруы кәсіпорынның өтімділік және төлеу қабілеттілігі көрсеткіштерінің динамикасына әсерін тигізеді.^

Несиелік берешек қысқа мерзімдік пассивтер құрамына кіреді және есептік күннен кейін 12 айдан аспайтын мерзімде өтелуі керек (керісінше болған жағдайда берешек «Басқа ұзақ мерзімдік пассивтер» тарауына жатқызылады). Несиелік берешек құрамында төмендегі міндеттер болады:

• қызмет көрсеткен, жұмыс жасаған, материалдық бағалылықтарын жеткізген субъектілер (жабдықтаушылар) алдында;

• өнімнің жеткізілуін қамтамасыз еткен субъектілерге (жеткізушілер, тапсырыс берушілер және басқа несие берушілерге) берілген вексельдер бойынша;

• еңбек ақы (есептелген, бірақ төленбеген жалақы) төлеу кезіндегі жұмысшылар алдында;

• медициналық сақтандыру және зейнетақы және т.б қорлар алдында;

• төлемнің барлық түрі бойынша бюджет алдында;

• келісім мен келісімшартқа байланысты аванс алынған жеке тұлғалар мен ұйымдар алдында.

Несиелік берешекті басқару және талдаудың маңыздылығы кәсіпорынның ағымдық пассивінің белгілі бір бөлігі бола отырып кәсіпорынның өтімділік және төлеу қабілетілігі көрсеткіштерінің динамикасына әсер етуінен білінеді.

Кәсіпорынның несиелік берешегін талдау оның қаржылық есебін пайдалану негізінде жүргізіледі: № 5 формадағы бухгалтерлік баланс.

Несиелік берешек жағдайын талдау үшін іскерлік белсенділік көрсеткіші тобына қатысты, несиелік берешек айналымының коэффициенті (К_кба) қолданылады. Бұл коэффициент мына формула бойынша есептеледі:

(7.28),

мұнда Ш_нө - нақты өнім өндіруге кеткен шығындар, - орташа несиелік берешек. Күндер мөлшерінде несиелік берешек айналымының коэффициенті (К_нба(к)) мынадай түрде анықталады:

(7.29).

Есептеудегі айналым қаражаттарының жылдам өсуі мен динамикадағы айналым мерзімінің қысқаруы оң үдеріс ретінде қарастырылады. Айналым көрсеткіштерін нормативті көрсеткіштермен салыстырған орынды. Негізінен қарастырылып отырған кәсіпорынның айналым көрсеткіштерінің динамикасын талдап қарастырып отырған жөн, немесе сол салада тиімді жұмыс атқарып жатқан басқа кәсіпорындардың көсреткіштерімен салыстыру керек. Бұл көрсеткіштер кредиторлық берешекті зерттеуде негізгі болып саналады. Олардың тәжірибеде кеңінен қолданылуы оларды агрегатталған қаржылық ақпараттар негізінде де есептеуге болатынына негізделген. Мысалы, олар ашық баспада әрдайым жарияланатын акционерлік қоғам әрекеттерінің нәтижесі туралы есептің негізінде табылуы мүмкін.

Кредиторлық берешек сапасы міндеттеме бойынша есептеулердің өз уақытында жүзеге асуын көрсететін көрсеткіштермен сипатталады. Бұл жайлы жалпы көлемдегі мерзімі өткен кредиторлық берешектің үлесі көрсеткіші түсінік береді. Бұндай көрсеткіштерді есептеуге арналған мәліметтер «Дебиторлық және кредиторлық берешек» бухгалтерлік баланс ережесінің 2 –ші тарауында көрсетілген, сонымен қатар бұл тарауда кредиторлық берешектің сәйкес көрсеткіштерінің қозғалысы туралы да мәліметтер келтіріледі.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдауда дебиторлық және кредиторлық берешектер көрсеткіштерін салыстыру маңызды рөл атқарады. Бұл жағдайда өтімділік коэффициентін анықтауды жүзеге асыратын абсолютті шартты белгілер көлемін ғана емес, сонымен қоса айналым кезеңінің ұзақтығын да салыстыру маңызды болып келеді.