43. Қызметтің өзiндiк құнының калькуляциясы дегеніміз не?

Калькуляциялау (лат. сөзінен calculatio – есеп, есептеу) – тауарлық өнімнің немесе қызметтің, оның бөлшектерінің, нақты бұйымдар түрлерінің, кәсіпорын бөлімшелерінің шығын сомасының өзіндік құнын анықтауға арналған есептеу жүйесі.

Өнiмдердiң немесе қызметтердің өзiндiк құны - кәсiпорынның өнiмдердi немесе қызметтерді өндiруге және сатуға кеткен шығындардың ақшалай нысанда бейнеленуі.

Өнiмдер немесе қызметтер бiрлiгiнiң өзiндiк құнының калькуляциялау шығындары пайда болған орыны және тағайындалу қасиеттері бойынша біріктірілген шығын баптары бойынша жіктеледі.

Өнімдердің немесе қызметтердің өзiндiк құнын калькуляциялау үдерісі құрамына мыналарді жатқызады:

• өнiмдер мен қызметтердің негiзгi және қосалқы өндiрiсінің шығындарын айыру;

• шығындарды өнiмдер мен қызметтер түрлерiнiң арасында бөлу;

• дайын өнiмге және аяқталмаған өндiрiске жататын шығындар сомасын анықтау;

• өндiрiс қалдықтарын бағалау;

• өнiм бiрлiгiнiң өзiндiк құнын есептеп шығару.

Өзiндiк құнның калькуляциясы өнiм бiрлiгiнiң бағасын анықтау, кәсiпорын шығынын өндiрiстiк-шаруашылық қызметі нәтижелерiмен салыстыру, кәсiпорын жұмысының тиiмдiлiк деңгейiн анықтау және тағы басқа мақсаттарды анықтау үшін қажет.

Қонақ үйдегi калькуляциялық үдерістің нысандары келесілер бола алады: тұрғын бөлме; қызмет бірлігі; тағам және сусын; іскерлік кездесулерге, банкеттерге, көрмелерге ғимараттарды беру және т.б.

Калькуляциялық бірлік салалық стандартта қабылданған өлшем бiрлiгіне және кәсiпорынның өндiрiстiк қызметіне сәйкес келуi тиіс.

Тағайындалуына байланысты калькуляция жоспарлы, сметалық, нормативтiк, жобалық, есептік және шаруашылық болып бөлінеді.

Жоспарлы калькуляция жоспарланатын мерзiмдегi өнімдер немесе қызметтерді жасауға кететін шығындардың барынша мүмкiн өлшемін ескередi және жоспарға қосылған өнімдер мен қызметтердің барлық түрлеріне жасалады.

Сметалық калькуляция жоспарлы калькуляция сияқты жасалады, айырмашылығы – бiр реттік жұмыстар мен қызметтердi ғана ескереді. Көп жағдайда ол жабдықтаушылармен есептесу бағаларының негiзi ретінде қарастырылады.^

Нормативтiк калькуляция – шығындар сметасымен бекітілген шикізат және материалдарды қолдану көлемі, еңбек ақы мөлшерінің нормалары негізінде өнімнің немесе қызметтің өзіндік құнын есептеу. Жоспарлы калькуляцияға қарағанда нормативтік калькуляция өзіндік құн деңгейін нақты қызмет атқару мерзімінде көрсетеді.

Жобалық калькуляция өнімдер немесе қызметтер өндiрiсiн дайындау барысында анықталады және жобаланған жаңа кәсiпорындар тиiмдiлiгін дәйектеуге арналады. Оны iрiлендiрiлген шығын нормативтері негізінде есептейді.

Есептік калькуляция өнімдер мен қызметтер бiрлiгiнiң нақты өзiндiк құнын көрсетеді, оны жоспарлы калькуляция сияқты есептейді, бiрақ қосымша кейбiр болжанбаған жоғалтулар мен шығындар көлемі ескерiледі.

Шаруашылық калькуляцияны әдетте бөлімше өніміне ғана есептейді және осы бөлімше құзырына жататын шығын баптары бойынша қалыптастырады.