9.Транспирация (жоғарғы қозғаушы күш)

Өсiмдiк өз тiршiлiгiнде суды өте көп мөлшерде қажет етедi. 0,2-0,3%-i ғана өсiмдiк денесiн кұрайтын органикалық заттардың құрамынп eнeдi. Қалrан 99,8-99,7%­i өciмдiк денесi (негiзiнен жапырағы) арк;ылы буланып кетедi. Судың өciмдiк дeнeciнeн булануын mраnспuрацuя деп атайды. Өсiмдiктердi ауа ылғалы мол жерлерде, немесе жылыжайларда (оранжерея немесе теплица) өсiргенде судың булануы азаяды. Бiрқатар өсiмдiктерде судың булануын азайтатын, бейiмдiлiктерi және анатомиялық ерекше - кутикула, балауыз, жамылғы тукшелерi қалыптасқан. Бiрақ транспирацияның тоқтауы фотосинтез процесiне зиянды әсер етедi. Себебi, судың қоршаған атмосфераға ipiryi және булануы жузеге асатын усmьuцалар арқылы eciмдiккe кемiркышқыл газы енеді. Су жапырақ, бетiнен және устьица арқылы буланады. Буланудың нәтижесiнде жапырақ клеткаларындағы су азайып, олардың су по­тенциалы төмендеп, сорғышmық кушi жоғарылайды. Сондықтан, жа­пырақ жуйкелерiнiң ксилемасынан клеткалардың суды соруы кушейiп, тамырдан тутіктер жуйесi арқылы судың өрлеу ағыны күшейедi. Жапырақ, паренхимасының клеткала­рында сорғыштық куштің улғаюына байланысты судың жоғары жылжуын қамтамасыз eтетін жоғарғы қозғаушы кушi пайда боладыI. Сон­дықтан, транспирация қарқындаған сайын, томенгі қозғаушы куш тугел тоқтап қалса да жоғарғы қозғаушы куш жумыс iстей бередi және oған метаболиттiк энергия емес, сыртқы орта энергиясы - температура жане ауа қозға­лысы пайдаланылады. Жапырақ мезофилi палисадтық, жане кeyeктіi паренхималардан құуралган. Палисадтык, улпа тыгыздау болғанымен, оның клеткалары­ның төменгі ұштары кеyeкті паренхиманың клетка аралықтарындары ауамен жалғасады. Клетка аралықтарында су мезофилл клеткаларының барлык, ашык, бөлiктерi арқылы буланады. Транспирацияны сипаттайтын көрсеткіштер.Транспираияның физиологиялық маңызын бейнелейтін көрсеткіштерге транспирацияның қарқындалығы, өнімділігі, транспирациялық коэффицент, салыстырмалы транспирация және су қорының пайдалану жылдамдығы жатады.Жапырақтың белгілі ауданынан белгілі уақыттың ішінде буланған судың мөлшерін транспирацияның қарқындылығы деп атайды. Бір кг су буланғанда пайда болған құрғақ заттың мөлшерін транспирацияның өнімділігі деп атайды. Транспирация коэффиценті құрғақ заттың белгілі мөлшеріне жұмсалған судың мөлшерін бейнелейді. Бұл шама транспирацияның өнімділігіне кері көрсеткіш. Өсім-гі транспирациялық коэффицент-125-1000, орташа 300. Жапырақтың белгілі ауданынан белгілі уақыттың ішінде буланған су мөлшерінің сондай ауданы ашық су бетінен, сондай уақыттың ішінде буланған су мөлшеріне қатынасын салыстырмалы транспирация деп атаймыз. Негізінен су устьицаларарқылы буланатындығы анықталды. Устьицалық транспирация 3 сатыдан тұрады:а)судың жапырақ жүйкелерінен мезофилл клеткаларының қабықтарына ірігуі,б)судың клетка қабықтарынан клетка аралықтарына және устьицалар астындағы қуыстарға булануы, в)одан устьицалар арқылы қоршаған атмосфераға ірігу. Устьицалар арқылы жапырақ пен атмосфера арасындағы газ алмасу процесі жүзеге асады.