10.Өсімдіктің минералды қоректенуі

Өсімдіктер немен қоректенеді? Бұл бағытта алғашқы болып, 1629ж Я.Б.Ван-Гельмонт сумен қоректену теориясына негіз болды Ос ыкезден бастап өсім-к үшін қоректенуіне маңызды орта-топырақ деген деректер пайда болды. Батыс Еуропада 18 ғасыр соңы мен 19 ғасырдың алғашқы кезеңдерінде қоректенудің «гумустық (қарашірік) теориясы» кең орын алды.Осы теорияны жақтаушылардың бірі А.Тэер топырақ құралылығы қарашірікке байланысты, себебі ол су мен қатар өсімдік үшін негізгі қорек деді.Буссенго, Шпренгель, Либих сияқты ғалымдар гумустық теорияға қарсы болды.Буссенго «азоттық» теориясын дамытты. 1836 жылдан бастап, ауыспалы егістік тәжірибелерін жүргізіп, егілген дақылдардың түсімін есептеп, құрамындаы көміртегінің, азот, күлдің мөлшерін анықтады. Ю.Либих өсімдік азотты ауадан аммиак күйінде қабылдайды деп ұйғарды. Өсімдіктердің минералдық қоректенуі туралы ілімнің Ресейде даму тарихын шартты түрде 3 кезеңге бөлді.И.Комов, А.Болотов, А.Пошман, М.Павлов Батыс Еуропалық деректерге байланыстыра жүргзіп, өсімдіктер қорек ретінде топырақтың органикалық және минералдық заттарынбірдей пайдаланатындығын дәлелдеді.Сабинин минералдық қоректенуге және өсімдік физиологиясының басқа да тарауларына байланысты өте терең теориялық маңызды ғылыми зерттеулер жүргізді.

Өсімдік тіршілігіне қажетті негізгі қорек элементтері.Орташа есеппен өсімдіктің сусыз құрғақ затының құрамында көміртек -46%, оттегі – 42% ,сутегі -6.5% азот – 1.5% минералдық элементтер – 5% шамасында болды. Органогендер леп аталатын элементтердің (С, О, H, N.) үлесіне өсімдіңтердің құрғақ салмағының 95% тиеді.Қалған 5% ғана минералды элементтер құрайды.Осы элементтердің сапалық құрамы және олардың процентпен есептегендегі мөлшері сыртқы орта жағдайларына байланысты өзгеріп тұрады.Өсімдік денесіңдегі мөлшеріне байланысты минералдық элементтер мыңандай топтарға бөлінеді:Макроэлементтерге мөлшері 0.01 ден ондаған процентке дейін жзететін элемеенттер жатқызылады. Бұл топқа органогендерден (С, О, H, N) басқа – Si, Ca, K, Mg, P, S, Al, S енеді.Мөлшері 0.001 – 0.00001% арасында кездесетін микроэлементтерге Mn. B, Cu, Zn. Ba, Ti, Li, Br, Mo, Co, және тағы басқа жатады.Мөлешері одан да аз ультрамироэлементтерге Cs, Se. Cd.Hg, Ag, Au, Ra т.б жатады. Жеке элементтердің өсімдіктегі мөлшері көптеген жағдайларға байланысты өте өзгергіш келеді.Мысалы , фосфордың мөлшері – 0.14тен 2.5 %ке дейін бордың мөлшері 0.001 – 0.00001% т.с.с Бір түрлі өсімдіктің әртүрлі мүшелерінде минералдылық күл элементтердің мөлшері бір келкі келеді.Мысалы шөптесін өсімдіетердің тұқымдарында жалпы күлдің мөлшері – 3% сабағында 4% , тамырында 5% жапырағында15% ке дейін жетеді. Одан ыстық дақылдастардың тұқымында фосфордың сабағында кремнийдің көп болатыны байқалған. Бұндай ерешелік тек өсімдіктерге ғана тән . мысалы беденің сабағында күлдің мөлшері басқа өсімдіктермен шамалас болғанымен кремнийдің күлмен есептегенде мөлшері 2 -3 аспайды.Керісінше беденің есе күлінде кальцийдің мқлшері басқаларға қарағанда 5-6 артық.Картоп түйініңде қант қызылшасының тамыр жемістілердің тамырыңда калий көп болады. Күнбағыстың күлінде де калий мөлшері басқа елементтерге қарағанда көбірек болады. Күлдің құрамында калиийдің көп болуы тек түрге тән белгі болмастан өсімдіктің жасына да байланысты. Әдетте бұл элементтің мөлшері өсімдіктің жасына да байланысты. Әдетте бұл элементтің мөлшері қартайып ескерген сайын көбейе түседі.Мысалы: қартайған еменнің тамрының күлінде оның мөлшері 90% жетеді.р