14.10. Микоплазмалар. Микоплазмоздар

Микоплазмоз тобы адамдарда микоплазмалармен тудыратын ауру. Олар антропонозды бактериялық инфекция. Алғашқы рет 1898ж. микоплазмаларды Э.Нокар, Э.Ру, А.Боррель байқаған. 1910ж. Ж. мен А.Боррель қоздырғыштың толық морфологиялық сипаттамасын берген. 1929ж. К.Новак «микоплазмалар» деген атауды ұсынған. 1931ж. бактериялық сүзгіштердің көмегімен Эльфорд микоплазм көлемін анықтаған. 1937ж. алғашқы рет Дианес пен Эдзалл бартолин бездерінің абцесінен бөлінген іріңнен^: адамдарға патогенді микоплазмаларды бөліп алған. 1944ж. М.Итон атипті пневмониямен ауырған науқастан микоплазмаларды бөліп алған. 1954ж. уретритпен ауырған науқастан Шепард патогенді Ureaplazma urealyticum бөліп алған. 1962ж. В.Д.Тимаков пен А.С.Прозоровский респираторлы микоплазмо қоздырғышы Мусорlаsmа рnеumоnіае екендігін дәлелдеген.

Қоздырғыштың түріне байланысты олар тыныс ағзаларын немесе несеп-жыныс жолдарын, өте сирек жағдайда басқа ағзаларды да зақымдайды (14.24- кесте).

Таксономиясы.

Класы: Моllісutеs. (жүмсақ терілік деген мағына береді).

Тщымдастыгы: Мусорlаsmаtасеае.

Туыстастыгы: 1 .Мусорlаsmа. 2.Ureplasma

Түрі: М.рnеуmоnіае, М.һоmіnіs, М.gеnіtаlіum,.

Түрі: Іігеаріазта urеаlуtісum.

№	Түрлері	Орналасуы	Тудыратын аурулары
1	М.рnеumоnіае	Тыныс жолдары	Жогарғы тыныс алу жодцарының қабынулары,
			трахеобронхит, атипті пневмония,респираторлы емес көрінютер
2	М.һоmіnіs	Несеп-жыныс және	Пиелонефрит, жанбас агзаларының қабыну
		тыныс алу жолдары	аурулары, туғаннан кейінгі қызба, даму ақаулары
3	М.genitalium	Несеп-жыныс және	Гонококты емес уретрит (урогениталды
		тыныс алу жолдары	микоплазмоз)
4	М.оrаlе	Тьшыс алу жолдары	Белгісіз
5	М.sаlіvаrіum	Ауыз куысы	Гингивит, периодонтит
6	М.рrіmаіum	Тыныс жолдары,	Маймылдарда- уретрит
		маимылдардың несеп-	Тыныс алу жодцарының қабыну аурулары, ревматоидты артрит
		жыныс жолдары (адамда сирек) Несеп-жыныс және тыныс алу жолдары
7	М.fermеntаns
8	Urеарlаsmа	Несеп-жыныс	Гонококты емес уретрит, нәрестелердің салмаш
	Urealyticum	жолдары	жетіспей туу, өкпенің созылмалы аурулары, туа
			пайда болган пневмония, бедеулік

«Микоплазма» термині Мусорlаsmаtасеае және Асһоlерlаsmаtасеае тұқымдастықтарына барлық микробтар үшін қолданылады. Микоплазмалардың негізгі таксономиялық белгісі мочев гидролиздеу қабілеті болып табылады

Кесте 14

Медициналық маңызы бар Мусорlаsmа және Urеарlаsmа туыстастықтарының түрлері

___________________________________________________________________________________413

соңғы жылдардағы зерттеулер барысында М. fеrmеntаns және М.реnеtrаns ЖИТС дамуына белсенді қатысатындыктары анықталған. М.рпешпопіае -респнраторлық инфекциялар қоздырғышы, M. hominis, М.genitalium, U.urеаlуtісum - уроғениталдық инфекциялар қоздырғыштары болып табылады. Морфологиясы. Микоплазмалар өте ұсақ, бос күйінде тіршілік ететін бактериялар. Олар екі ерекшелікке ие: 1) микоплазмаларға ғана тән құрылымы бар, 2) өте жиі жасуша дақылдарын контаминациялайды өсімдіктер, жануарлар және адамдарда ауру тудырады. Бірқатар вирустардың (соның ішінде онкогенді, АИВ), көбеюіне әсер етеді, және де өздері де иммунды тапшылық тудыруға қабілетті.

Микоплазма - ұсақ сфера пішінді және жіпше тәрізді жасушалар. Спора түзбейді. Оларда жасушалық қабырғасы жоқ, сондықтан үш қабатты жүқа липопротеинді мембранамен қоршалған. Осының арқасында микоплазма пішіндері түрақты емес, бактериалық сүзғіштерден өтіп кетеді, Грамша боялмайды, ал :Романовский-Гимзе әдісімен жақсы боялады. Жасуша қүрылымы өте қарапайым, үш қабатты цитоплазмалық мемранамен қатар қүрылымы прокариоттық нуклеоидтан және рибосомалардан түрады. тазмалар мембраналық паразиттер. Олар эукариоттардың жасушаларында жақсы паразиттік тіршілік ете алады, осы қасиеті оларды хламидиялардан ерекшелендіреді және қоздыратын патологиялық үрдістерінің патогенезіне тікелей әсер етеді. Қозғалатын және қозгалмайтын түрлері кездеседі. Минималды яланатын бірлігі - элементарлық денешіктері. Сонымен қатар микоплазмалар бүршіктену, алған және тізбектелген түрлерінің сегментациялануы арқылы, бинарлық боліну жолымен, терінің кокк тәріздес ыдырап кетуі арқылы да репродукцияланады. Олар сопақша немесе шар пішінді . Біртіндеп үзарып жіпшелер қүрастыруы мүмкін. Прокариотгар ішінде геномының көлемі бойынша ісі - микоплазмалар (риккетсия геномының 1/16 бөлігіндей). Микоплазма пенициллинге түрақты. Дегенмен, тетрациклин мен эритромицин олардың өсуін тежейді.

Дақылдандыру. Бірқатар ферменттік жүйелерінің болмауына байланысты микоплазмаларды дақылдандыратын қоректік орталар міндетті түрде күрделі болуы керек. Олардың қүрамына аминқышқылдары, нуклеин қышқьшдарының алғашқы қүраушы заттары, холестерин және т.б. заттар кіреді. 1,3% агары бар табақшаларда микоплазмалар тек қана микроскоппен өтпелі жарық арқылы қараған кезде көрінетін колониялар түзеді. Колониялардың түрі «қуырылған жүмыртқаға» үқсас болады. Уреаплазма- I колониялары одан да үсақ, түйреуіш үшы сияқты болады. Мимкоплазмаларды сорпада өсіргенде 'Сәл лайланады, уреаплазманы өсіргенде орта өзгермейді. Жартылай сүйық агарда (0,3%) түтікше енген жолында ғана сәл «шаңдану» байқалады. Глюкозаны ферменттейтін микоплазмаларға (M. Genitalium, М. fermentans) осіру үшін қоректік ортаға глюкоза қосады, аргининді қорытатындарға (M.hominis) - аргинин, уреаплазмаларға- мочевина қосады. Микоплазма немесе уреаплазманың өскендігін ау үшін қоректік ортаға индикатор қосады. Глюкозаны ферментациялаған жағдайда қышқыл бөлініп ің рН қышқыл жағына қарай өзгереді, L-аргинин мен мочевинаны ферменттеген жағдайда аммиак іп ортаның рН-шы сілтіліге өзгереді.

Микоплазмалардың таза дақылын бөліп алу үшін Хайфликтің модификацияланған ортасын, SР-4 сын, в-глобулинді фракциясының гидролизатының негізінде жасалған қоректік орталарға себеді. Уреаплазмалардың таза дақылын бөліп алу үшін қүрамында мочевина мен индикаторы бар сорпа, стандартты агарландырылған А5К орта т.б. қолданылады. Ферментгік белсенділігі төмен. Негізгі қасиеттері 5.- кестеде қарастырылған. Уреаплазмалар қанттарға инертті, диазабояуларын өзгертпейді, каталазасы жоқ; орқоян мен теңіз қаларының эритроциттеріне бетта-гемолитикалық белсенділік танытады, гипоксантин түзеді. іазмалар фосфолипаза, А иммундыглобулинді ыдырататын арнайы протеаза бөледі.

Антигендік қасиеті мен патогенділік факторлары. Күрделі, жасуша мембранасында спецификалық антигені бар. Жоғарғы жиілікке ие мутация нәтижесінде антигендік полиморфизмі айқын байқалуымен ерекшеленеді. Химимялық қүрамында полисахаридтер, ақуыздар, гликопептидтер болады. Ақуыздардың басым көпшілігі мен липидтер мембрана қүрамына кіреді.

Патогенділік факторлары әртүрлі және қүбылмалы. Негізгі патогенділік факторлары: адгезиндер, индер, агрессия ферменттері және метаболизмнің өнімдері. Мембраналық ақуыздардың кейбіреулері индер рөлін атқарады.____________________________________________________________________________________414

Кесте 1

Адамға патогенді микоплазмалардың негізгі биохимиялық қасиеттері

Түрі	Аргининді гидролиздеуі	Глюкозаны кышкылға дейін ыдыратуы	Маннозаны қышқылға дейін ыдыратуы	Тетразолий тұздарын қалпына келтіруі (а.ж.* /ан.ж.**)
М. рnеumоnіае	-	+	+	+/+
М. һоmіnіs	+	-	-	-/-
М, fеrmеntаns	+	+	-	-/+
М. gеnіtаlіum	-	+	+/-	+/-

* а.ж. - аэробты жағдай; ** ан.ж.- анаэробты жағдай.

Резистенттілігі. Қоршаған ортада тұрақсыз. Жоғарғы температураға, ылғалдылыққа, ультракүлгін сәулелерге шыдамайды. Ортаның рН-шы- 7,5-8,0, уреаплазмалар сілтілі ортаға өте сезімтал, оптимал рН 6,0+/-0,2. Мнкоплазмалар және уреаплазмалар фторхинолондарға, цефалоспориндерге, азалидте тетрациклиндерге сезімтал. Кең қолданылатын антисептиктер мен дезинфектанттарға сезімтал.

Эпидемиологиясы. Табиғатта микоплазмалар кең таралған. Инфекция козі - ауру адам тасымалдаушы. Таралу механизмі - аэрогенді, негізгі таралу жолдары - ауа-тамшылы, жыныстық қатынас арқылы. Ауруға адамның сезімталдығы жоғары. Ауру оқиғаларының жиілеу мезгілі - жаз айларының аяғы мен күз айлары.

Уреаплазманың жүқтыру көзі - ауру адам. Жыныстық жолмен жүғатын ауруларға (ЖЖЖА) жатады. сезімталдығы жоғары. Негізгі қауіпті топтары - гомосексуалистер мен жезөкшелер. Ерекшелігі -жиі соз трихоманоз, кандидоз ауруларымен бірлесіп ауру тудырады.

Патогенезі мен клиникалық көрінісі. Микоплазмалар қоздыратын инфекцияларға ғана сипаттамалары жоқ. Клиникалық-морфологиялық белгілері бойынша микоплазмалық инфекциялар бас бактериялық қоздырғыштар, хламидиялар, вирустар, саңырауқүлақтар т.б. тудыратын патологияларм үқсас болып келеді. Сондықтан дер кезінде анықгап, клиникалық диагноз қою қиын. Микоплазм инфекциялар жедел түрде өтуі мүмкін, бірақ созылмалы күйге жиі ауысып кетіп отырады.

Олар жоғарғы тыныс алу жолдарының эпителтоциттерінің мембраналық паразиттері болғанды фагоциттер мен эпителиоциттерде персистенцияланады. Бронхтар мен альвеолардың эпителиялық жасушаларына супероксиданттардың токсикалық әсер етуінің салдарынан бронхтар мен өкпеде қабыну дамуын, бауыр, ми басқа да ағзаларға гематогендік диссеминациялануын, уретраның цилиндрл эпителиялық жасушалар мембраналының зақымдануын тудырады.

Патологиялық үрдіс сипаттамасы қоздырғыштың ену қақпасына байланысты. Мысалы: М. һоminis фарингитпен қатар урогениталдық жолдар инфекциясын қоздыра алады. Қүрсақішілік ұрықтың микоплазмозы кезінде инфекция жоғарғы тыныс алу жолдарында, урогениталдық жолдарда, ОЖЖ-де дамиды.

Микоплазмалық инфекциялар әртүрлі иммундық патологиялық реакциялармен қатар жүретіндіктен инфекция ағымы күрделіленіп, науқастың жағдайы нашарлауы мүмкін. Олар түрлі аурулардың кофакторлары бола алады: ЖИТС, ісіктік үрдістер, артриттер және этиологиясы белгісіз түрлі синдромдардың (созылмалы шаршағыштық, Крон ауруы т.б.) себепшісі екндігі анықталған.

М.рnеumоnіае -респираторлық микоплазмоз қоздырғышы. Респираторлық микоплазмоз өте кең таралған. Инфекция ауа тамшылы жолмен беріледі. Инфекция көзі - жедел түрдегі науқастар немесе ауруынан толық жазылмаған тасымалдаушылар. Инкубациялық кезеңі -3-11 күн, кейде 3 аптаға созылады.

Клиникалық көрінісі әртүрлі, ол жоғары тыныс алу жолдарының қабынуы (фарингит, назофарингит; трахеит, трахеобронхит, бронхит) түрінде немесе ауырлық дәрежесі әртүрлі пневмония түрінде өтуі мүмкін.

___________________________________________________________________________________415

Көп жағдайларда ауру микоплазмалы-вирусты аралас этиологиялы болады. Респираторлы микоплазмоз кезінде респираторлы емес көріністер де байқалады: полиморфты эритема,гемолитикалық бұзылыстар, миалгия, бауыр зақымдалуы, эндокардитгер, ОЖЖ зақымдалуы және т.б.

M.hominis, M.genitalium, U.urealiticum - урогениталиялық жолдардың микоплазмозының қоздырғыштары болып табылады. Урогениталиялық микоплазмоз халық арасында әр-түрлі топтарда , Ең жиі кездесетін топтар: жыныстық белсенді жастағы адамдар, жеңіл жүрістегілер, ер және т.б.

Ер адамдарда микоплазмалар уретра мен үрпектің шеткі терісінде, аләйелдерде қынап, жатыр мойны .мен уретрада орналасады.

Урогениталиялық микоплазмалық инфекция жыныстық қатынас арқылы жүғады. Сонымен қатар ұрықтың жатырішілік жүғуы мен нәрестенің туу жолдарынан өту кезінде жүғатындығы да дәлелденген. Ұрыққа жатырішілік жұғуы салдарынан жүкті әйелдерде жиі түсік тастауы немесе ұрықтың жатырішілік семіп қалуы кездеседі.

Уреплазмалар гонококтық емес уретрит, простатит,жедел уретралық синдром, әйелдер мен ерлер бедеулігін

қоздырады, сонымен қатар нәрестелердің аз салмақпен және туа пайда болған өкпе патологиясы дамуына себепші болатындығы анықталған. Иммунитеті. Кернеулі емес, жасушалық және гуморальдық болады. Жергілікті - SІgА пинін түзеді. Жеңіл түрінен кейін үзақ емес, ауыр түрінен кейін 5-6 жылдық иммунитет қалыптасады. Микобиологиялық диагноз қою. Респираторлы микоплазмозға күдік туғанда зерттеу материалы ретінде қақырық, мұрын, жұтқыншақ шырышты, бронх шайындысы және түсік кезіндегі ұрьық пен ана құрсағында өлген баланың ішкі ағзаларынан жағынды-препараттар алынады (Д4.26- кесте). Урогениталды инфекцияларда таңғы несептің ортаңғы бөлігі, уретра, қынаптың, цервикалды өзектің шырышты қабаттарынан қырынды алынып зерттеледі. Лапароскопия, амниоцентез жасағанда алынған материалдар да тексеріледі. Простатитте простатаның бөлігі, ер адамдардың бедеулігінде - сперма зерттеледі. Бактериологиялық әдіс - урогениталды микоплазмапарды анықгау көбінесе тығыз орталарға, тыныс алу жолдарыньщ микоплазмозын зерттеу - сұйық немесе жартылай сұйық орталарға себу арқылы жургізіледі.

Кесте 14.26.

Микоплазмалық инфекциялардың зертханалық диагностикасы Әдісі	Зерттеу мақсаты	Қолданылатын тест
Бактериологиялық	Қоздырғышты бөліп алу	Зерттеу материалын элективті қоректік орталарға себу, коздырғыштың таза дақылын бөліп алу және оны идентификациялау
Серологиялық	Қоздырғыштың антигендерін анықтау	ПГАР, ИФР, ИФТ
	Қоздырғыштың антигендеріне антиденелерді анықтау	ПГАР, ИФТ, РИТ және т.б.
Молекулалық- генетикалық	Қоздырғыштың ДНҚ анықтау	ПТТ, ДНҚ-зондтау

Микроскоптың кіші ұлғайтуында М. рпеитопіае (басқа микоплазмалар емес) колониясының бетінде адсорбцияланған эритроциттер жақсы көрінеді.

Адамның урогенитальдық жолынан М. һоmіnіs, M. urеаlіtiсum, М. fеrmеnіаns және сирек жағдайда басқа (патогенді емес) микоплазмалардың түрлері бөлінуі мүмкін. Олардың барлығы биохимиялық