14.3.5. Псевдомонадалар (Рsеudоmоnаs туыстастығы)

Таксономнясы.

Түцымдастыгы: Рsеudоmоnаdасеае

Туыстастыгы: Рsеudоmоnаs

Түрі:. Р.аеrugіnоsа, Р.рutіdа, Р.fluоrеsсеns, Р.серасіа, Р. mаllеі.

Псевдомонадалардың қазіргі кездегі жіктелуі молекулалық гибридизация әдісіне және микроорганизмдердің дақылдық ерекшелігіне негізделген. туыстастығының кейін бактериялары қазіргі кезде жаңа атқа ие болды - Вurkholdеrіа.

Кейбір түрлері топырақ пен судың табиғи өкілдері, сондықтан табиғаттағы заттар айналымы маңызды рөл атқарады. Басқа түрлері адамдарда (сап, мелиодиоз қоздырғыштары), жануарлар мен өсімдіктерде ауру тудырады

Рзеисіошопаз аеги§іпоза (көкіріңді таяқшасы). 1862 жылы А.Люкке алғаш рет іріңдеген жара маталық таңбасы көк-жасыл түске ерекше бойялуы жағдайын байқаған. Псевдомонаданың таза дақылын С.Жессар 1882 жылы бөліп алған.

Морфологиясы және тинкториялық қасиеттері. Рsеudоmоnаs аеrugіnоsа белгілері: грам теріс тік немесе сәл иілген таяқша, шеттері жүмырланған, анилин бояуларымен жақсы боялады. Жағынды бір-біреуден, жүптасып немесе қысқа тізбек түрінде орналасады. Қозғалады (монотрих немесе лофотрих Пили немесе фимбриялары бар. Спорасы мен капсуласы жоқ, бірақ микроб жасушасын қаптайтын капсула тәрізді кілегей түзеді (31 -сурет).

Олардың арасында жоғары деңгейде кілегей түзетін мукоидты штамдары кездеседі.

Дақылды өсіру. Барлық псевдомонадалар - облигатгы аэробтар, тыныс алуға қатысатын фермент бар (цитохром, дегидраза, цитохромоксидаза). Хемоорганотроф, өсу температура диапазоны 6°-45° (қолайлысы 37°С). Қоректік ортаға талғамды емес, ет-пептонды агарда және ет-пептонды сорпада жақ" өседі. Бір тәуліктен кейін сүйық қоректік орта лайланады түбінде түңба және бетінде сүр түсті қабык пайда болады. Ет-пептонды агарда сүр түсті және жылтырайтын үлкен (3-5 мм), жартылай мөл колониялар түзеді. Колонияның ортасы қоныр, шеттері бір тегіс. Қиғаш агарда көкірің таяқшасы нәз^: жылтыр қыбықша тәрізді өседі. Дақылдың өзіне тән хош ақгүл (жасмин) иісі бар. Бактерияның ең маңь ерекшелігі - бір тәулікте қоректік ортаны көгілдір-жасыл түске өзгертетін пиоцианин пигментін бөле. Олар бактерицидтік қасиетке ие протеиндер. Эпидемиологиялық таңбалау және түрішілік иден фикацияны жүргізу үшін аурудан, қоршаған ортадан бөлінген бактерия штамдарын пиоцианиндік тип қолданады.

Көкірің таяқшасының қантты ыдырататын белсенділігі әлсіз: глюкозаны ыдыратады. протеолитикалық белсенділігі басым: желатинді және үйыған қан сары суын ыдыратады, казеин гидролиздейді. Лакмустық суттіірітеді, нитратты нитритке айналдырады. Индол, күкіртті сутектүзбейді, Фогес-Проскауэр реакциясы - теріс. Оксидазаны бөледі.

Антигендік қүрылымы. Кокірің таяқшасында соматикалық О-антигені және талшықгы Н-антигеиі бар. Кілегей және капсула тәрізді қабықша синтездейтін штамдарда М-антиген анықталған.____________________________________________________________________________________343

Патогенділік факторлары. Көкірің таяқшасы тудыратын аурулардың патогенезіне қатысатын ген патогенділік фактолар бар: пилн (фимбриялар), экстрацеллюлярлы кілегей, осының құрамына кіретін гликопротеид, эндотоксин, экзотоксин А, экоэнзим 8 (экзотоксин 8 -жоғары вирулентті штамдарда п.еседі), лейкоцидин, энтеротоксин және өткізуші факторлар, агрессия ферменттері (гемолизин, фолипаза, нейраминидаза, протеаза, эластаза). Олардың түзілуі плазмидалармен қадағаланады.

Экзотоксиндер арасында маңыздылығы ерекшесі - экзотоксин А, әсері дифтерия экзотоксиніне үқсас ипсинге, жоғары температураға, ортаның қышқыл рН сезімтал. Экзотоксин А өлімге әкелетін әсері - хросомадагы ақуыздардың түзілуін бүзатын ЕҒ-2 ақуыздың элонгациясымен байланысты. Көкірің таяқшасының патогенді қасиеттерін күшейтетін ферменттері бар: коллагеназа - дәнекер тіндерді бүзады және қоздырғыштың ағзада таралуын қамтамасыз етеді; протеаза - комплемент жүйесін тежейді; гиназа, нейраминидаза т.б.

Резнстентгілігі. Көкірің таяқшасының ерекшелігі қоректік заттарға қажеттілігі шеКтелген, сондықтан : қоректік заттар көзі жоқ жағдайда өмір сүре алады. Көкірің таяқшасы ультракүлгін сәулесіне және ургияда қолданатын антисептиктерге төзімді (фурацилин, риванол т.б.). Аурухананың палата шаңда- 12 аптаға дейін, ал күйікке шалдыққанда пайда болған қабықшада - 8 аптаға дейін сақталады. 60°С ырғанда 15 мин аралықта, 55°С қыздырғанда - 1 сағат ішінде өледі. 2% фенол ертіндісінде жылдам жойылады.

Антибиотиктерге түрақтылығы бактерияның сыртқы мембрана өткізгіштігіне және пенициллиназа ілуімен байланысты.

Эпидемилогиясы. Табиғи ортасы - топырақ, әртүрлі су қоймалары. Сау адамның 5-10% көкірің таяқшасының тасымалдаушысы (қалыпты жағдайда ішекті мекендейді) және аурухана ішінде пациенттердің 70% тасымалдаушы болып келеді. Аурухананың ішінде медициналық қүрал-жабдықтарда, ца, ауада, тамақта таралған. Псевдомонадалар дестилденген және стерилді суларда өсіп-көбейеді, сондықтан антисептиктер, детергентгер т.б ертінділер қүрамында кездеседі.

Ауру эндогенді - қалыпты микрофлора белсенген кезде, яғни дисбактериоз байқалғанда және экзогенді - псевдомонадалар топырақпен, сумен, ауамен, инфицирленген инструменттермен, таңба материалдары- мен, тағамдармен жүққанда жолмен тарайды.. Дисбактериоз жиі жас балаларда және ағзаның жалпы зистенттілігі томендеген кісілерде дамиды. Инфекция көзі - ауру адам, бактерия тасымалдаушылар ие табиғи резервуарлар. Сондықган көкіріңтаяқшасы тудыратын инфекцияны сапроантропоноз деп атайды. Таралу механизмдері мен жолдары: ауа-тамшылы, қарым-қатынас арқылы, парентералді, фекалды- ды.

Патогенезі және клиникасы. Көкірің таяқшасы адамда түрлі ауру қоздыруы мүмкін: сепсис, менингит, остеомиелит, артрит, отит, пневмония, плеврит, бауыр, ми да абсцестер, зәр шығару жолдарында қабыну үрдістерін тудырады т.б. Маңызды рөлі - операциялық жаралардың және қүйіктердің ірінді-қабыну «сқынулары сияқты қауіпті жағдайлар тудыруы мүмкін. Көкірің таяқшасы тағы тағамдық токсикоинфекция Іқоздырғышы бола алады. Кокіріңді таяқша тудырған аурулар өте ауыр түрде дамиды, емдеуі қиын, үзаққа созылу жағдайында жүреді. Бүның себебі: біріншіден - түрлі патогенді факторларының болуы, екіншіден ■ 6-10 және одан көп антибиотиктерге бір уақытта К-плазмидалық түрақтылық болу.

Мнкробнологиялық диагноз қою. Негізгі зертханалық әдіс - бактериологиялық. Тексерілетін материал әртүрлі болады, дегенмен ірің, экссудат, мүшелерден пунктат, зәр жиі алынады. Көкірің таяқшасының ерекшелігі: пиоцианин пигменті бөлінуі нәтижесінде қоректік ортаның көгілдір-жасыл түске боялуы. Pseudomonas туыстастығының идентификациясы биохимиялык және дақылдық қасиеттері бойынша жүргізіледі.

Серологияльіқ диагностикасы көкірің таяқшасының антигендеріне соның ішінде А экзотоксині және ЛПС кешеніне қарсы антиденелерді анықтау жүргізіледі (КБР, РГАР т.б.).

Емдеуі. Антибиотиктермен емдеу, тек оларға сезімталдығын анықтаған жағдайда ғана жүргізіледі. Тағамдық токсикоинфекцияда және ішек дисбактериозында белсенді терапия ретінде интестибактериофаг тағайындалады. Созылмалы әлсіз өтетін ауруларда аутовакцина қолдануға болады.

______________________________________________________________________________344

Алдын алуы. Жоспарлы арнайы сақтандыруы қарастырылмаган. Жалпы сақтандыруы қоздыргышты жараға, құйік жара бетіне түсірмеу, яғни қатал санитарлы-гигиеналық ережелерді сақт; Қазіргі кезде қолданылатын вакциналар: қүрамында ЛПС бар вакцина, субкорпускулярлы полисахарщ вакцина, рибосомалық вакцина, қүрамында талшықтық антигені және жасушадан тыс бөлінген кілегейд бөлшектері бар вакцина, сонымен қатар, қүрамында А экзотоксині бар және т.б.

Иммунды тапшылыққа ие адамдарға вакцина қолданылады.

14.3.6. Буркхольдериялар (Burkhоldеrіа туыстастығы) Маңқа (сап) қоздыргышы - Burkhоldеrіа (Рsеudоmоnаs) mаllеі Маңқа (malleus) - Burkhоldеrіа (Рsеudоmоnаs) mаllеі

туғызатын зоонозды жүқпалы ауру септикопиемиямен, тері, шырышты қабатгың және ішкі ағзалардың зақымдануымен сиатгалады. Қазіріі уақытта бұл сырқат адамдар арасында сирек кездеседі.

Маңқа қоздырғышын 1882 жылы Ф.Леффлер мен Х.Шютц ашқан.

Биологиялық қасиеттері. Полиморфты, грам теріс таяқша, спора мен капсула түзбейді. Аэроб Қарапайым қоректік орталарда өседі. Штамдары антигендік қүрылымы бойынша ажыратылады. Негізг патогенді факторы - эндотоксин «маллеин», әртүрлі ағзалардың жазық бүлшық еттеріне әсер етеді, қызба пайда болады. Дененің салмағы азаяды.

Резистенттілігі. ВигкһоШегіа (Рзеисіотопаз) таііеі сыртқы орталарда тез жойылады, ауру кезінді жануарларда, суда және топырақта бір айға дейін сақталады.

Эпидемиологиясы. Маңқа - зооантропонозды аса қауіпті инфекция. Негізгі инфекция көзі - ауру үй жануарлары - жылқылар, есектер, түйелер. Ауру мүрынның шырышты қабатында шіріген жараныв түзілуімен өтеді. Мұрынныңбөліндісінде қоздырғыштаржинақгалады. Ауруға шалдығу ауру жануарлардық терісінен, ауыз бен мұрынның шырышты қабатына қоздырғыш түсуі арқылы болуы да мүмкін. Аур> адамнан сау адамға жұғу мүмкіншілігі өте төмен. Маңқаның патогенезі жеткіліксіз зертгелген.

Клиникалық көрінісі - қоздырғыштың енген жерінде түйіндердің, басқа ағзаларда ойық жаралардың пайда болуы.

Адамдардың маңқаға сезімталдығы жоғары. Иммунитет зерттелмеген.

Микробиологиялық диагноз қою. Микробиологиялық диагноз мұрынның бөліндісін, қабынуі ошақтарының іріңін, қан қүрамын бактерио-логиялық және бактериоскопиялық зерттеулердің негізінде қойылады. Серологиялық диагностика қолданады: КБР, АР, өлтірілген дақылдың фильтратынан алынған маллеинмен тері-аллергиялық сынамасын қояды.

Емдеу үшін антибиотиктермен (аминогликозидтер, тетрациклин қатары) бірге сульфаниламидты препараттарды қолданады.

Арнайы алдын алуы жасалмаған. Бейспецификалық алдын алу ауру немесе ауруға күдіктенген жануарларды баптап, адамдардың жеке басын қорғаудың ережелерін мұқият сақтауға, ауру жануарларды анықтау мақсатымен ветеринарлық-санитарлық бақылау жүргізуге негізделген.

Мелиоидиоз қоздыргышы - Вигкһоіёегіа (Рзеийошопаз) рзеисіотаііеі, жалған маңқа қоздырғышын 1912 жылы Бирмада ағылшын дәрігері Р.Уайтмор ашқан.

Биологиялық қасиеттері. Вигкһоідегіа рзеисіотаііеі - үсақ, қозғалғыш, полиморфты, грам теріс таяқшалар, спора мен капсулатүзбейді. Аэроб. Қарапайым қоректік орталарда жақсы өседі. Тығыз қоректік ортада ақшыл-сары немесе ақшыл-қызыл түсті тегіс немесе бұдыр колониялар түзеді. Баяу өседі, көкірің таяқшасына үқсас, 42°С температурада осуі мүмкін. Глюкоза және лактозаны қышқылға дейін ыдыратады. О- және Н-антигендерге ие.

Патогенділік факторлары: өлімдік дерматонекроздық токсин, ЛПС, протеазалар, гемолизиндер.

Резистенттілігі. Қоршаған ортада тұрақты: кептіргерде, несеп, нәжіс, жануарлар мәйіттерінде айлап сақталады.

______________________________________________________________________________345

Эпидемиологиясы. Табиғатта кең таралған: топырақта, суда, күріш алқаптарында, көкөніс- ердің бетінде орналасады.

Мелиоидоз - зоонозды жүқпалы ауру, септикопиемия түрінде дамиды. Инфекңияның көзі - ргіштер, әртүрлі ауыл шаруашылықжәне жабайы жануарлар. Адамға қарым-қатынастың, фекалді-оралді, трансмиссиялық жолдар арқылы жүғады. Пятогеиезі мен клиникасы толық зерттелмеген. Жедел түрде өтеді, көбінесе өлімге әкеледі. Иммунитеті зерттелмеген.

Микробиологиялық диагноз қою. Микробиологиялық диагноз мүрынның бөліндісін, қабыну гарының іріңін, қан қүрамын бактериологиялық және бактериоскопиялық зерттеулердің негізінде иады. Серологиялық диагноз үшін КБР, АР, және де өлтірілген дақылдың фильтратынан алынған пеинмен тері-аллергиялық сынамасын қояды. Емдеу үшін антибиотиктермен (аминогликозидтер, тетрациклин қатары) бірге сульфаниламидты :паратгарды қолданады.

Арнайы алдын алуы жасалмаған. Бейспецификалық алдын алуы ауру немесе ауруға күдіктенген уарларды баптап, адамдардың жеке басын қорғаудың ережелерін мүқият сақтауға, ауру жануарларды қгау мақсатымен ветеринарлық-санитарлық бақылау жүргізуге негізделген.