14.2.2. Вибриондар (Vіbrіоnасеае түқымдастығы)

УіЬгіопасеае түқымдастығына Vіbrіо, Аеrоmоnаs, Рlеsіоmоnаs туыстас-тықтары кіреді. Оларды барлығы иілген, қозгалғыш таяқшалар. Хемоорганотрофтар. Температуралық оптимумы - 37 °С, теңізде түрлері үшін - 25 °С. Оксидазасы оң. Қүрамында 2-3% №СІ ертіндісі бар ортада осуі мүмкін. Барль жерлерде: теңізде, түшы суда және гидробионттарда кең таралған.

14.2.2.1.Тырысқақ қоздыргышы

Тырысқақ - өте қауіпті карантинді жүқпалы ауру, ащы ішектің зақымдалуымен, су-түз алмасуының бүзылуымен және жалпы интоксикациямен сипатталады. Тырысқақ вибрионын 1883 жылы неміс ғалымы Р.Кох осы ауруга шалдыққан науқастан бөлді. Індетті УіЬгіо сһоіегае түрінің 01 және 0139 «Бенгал» серологиялықтоптарының өкілдері тудырады. 1906 жылы Мысырдағы Эль-Тор карантинді станциясында. қажылыққа барғандардың нәжісін зертгеу кезінде Ф. және У. Готшлихтер Эль-Тор вибрионын бөліп алды.

Таксономиясы.

Тщымдастыгы: Vіbrіоnасеае.

Туыстастыгы: Vіbrіо .

Турі: Vіbrіо сhоlеrае.

Биоварианттары: V. сhоlеrае сlаssіс, V. сhоlеrае еltоr.

Морфологиясы және тинкториалдық қасиеттері. Тырысқақ вибрионы полиморфты - үсақтау, грам теріс, иілген немесе тік таяқша, спора түзбейді, капсуласы жоқ, монотрих, өте қозғалғыш. ;

Дақылдандыру. V. сhоlеrае - факультативті анаэроб, бірақ аэробты қасиеті басым болғандықтан сүйық қоректік орта бетінде үлбір түзеді. Оптимальды өсу температурасы 37°С, басқа микроорганизмдердені ерекшелігі - олар ортаның рН - 8,5-9,0 жағдайда жақсы өседі. Тырысқақ вибрионы - талғамсыз микроорганизм: қарапайым қоректік орталарда өседі, мысалы 1% сілтілі пептонды суда, сілтілі агарда. Бүл қоректік орталар тырысқақ вибрионына элективті болып келеді. Vibrio. сhоlеrае -ның бір ерекшелігі сол олар өте жылдам өседі - сұйық қоректік орта бетінде 6-8 сағатта үлбір пайда болады. Тығыз қоректік орталарда ұсақ, аспан көк түсті колониялар түзеді. Тұрып қалған дақылдарының колониялары сарғаяды, құрғап қатпарланып қалады. ТСВS агарында сары түсті колониялар түзеді, желатин бағанасын шұңқыр тәрізді сүйылтады. Түссіз емес К-колониялары бактериофагтар, антибиотиктер әсеріне тұрақты болып келеді және О-сарысуымен агглютинацияланбайды.

_____________________________________________________________________________________321

Ферменттік белсенділігі. Тырысқақ вибрионының биохимиялық белсенділігі өте жоғары, оның еген ферменттері бар. Идентификациялау барысында ең маңыздысы, вибрионның манноза, арабиноза, арозаға қатынасы болып саналады. Осы көмірсуларды ферменттеу қасиетіне байланысты Хейберг пық Vіbrіоnасеае тұқымдастығына жататын вибриондарды 8 топқа бөлді: тырысқақ вибрионы 1-ші іжатады (манноза - оң, арабиноза - теріс, сахароза- оң). Қалған топТары тырысқақ емес вибриондарды ікггіреді.

Антнгендік қасиеті. Тырысқақ вибрионында О- және Н- антигендері бар; О-антигені бойынша, ^А-ден астам серологиялық топтары анықталған. Тырысқақ қоздырғышын 01 және 0139 серологиялық тарға жатқызады (оның белгіленуі - V. сhоlеrае 01 және V.сhоlеrае 0139), қалған V. сhоlеrае түріне татындар тырысқақ қоздырғышына жатпайды, дегенмен олар мысалы, гастроэнтериттерді тудыруы іікін. О-антиген 3 компоненттен түрады: А, В және С. Олардың сәйкестігі бойынша тырысқақ здырғышының 3 серологиялық варианттарын ажыратады - Огава (АВ), Инаба (АС) және Гикошима ВС). V. сhоlеrае -ның Н-антигенінің бейспецификалық қасиеті бар, сондықтан ол барлық Vіbrіо лстыгына жалпы ортақ болып келеді.

Патогенділік факторлары. Тырысқақ вибрионы эндотоксин түзеді, сонымен қатар ол бірнеше ракциядан қүралған экзотоксин бөледі. Олардың арасында ең маңыздысы термолабильді ақуызды эксин - холероген. Холероген ішек қуысына судың және хлоридтердің гиперсекрециясын тудырады, атрийдің кері сіңіруін бүзады, нәтижесінде диарея ағзаның сусыздануына әкеледі. Сонымен қатар, эксин цитотоксикалық әсерге ие және ащы ішек эпителиясы жасушаларының зақымдануын тудырады. ырысқақ қоздырғышы эндотоксин түзеді - жасуша қабырғасы қүрамына кіретін термолабильді посахарид. Эндотоксин вибрионды фагоцитоздан қорғайды, иммуногенді қасиетке ие, вибриоцидты ценелер синтезін индуциялайды. Микроб жасушасы ыдырағанда интоксикация туындайды. Тырысқақ Гздырғышында агрессиялық ферменттер бар - фибринолизин, гиалуронидаза, лецитиназа, нейраминидаза. вибрионның патогендігі адгезия қасиеттерімен де (сыртқы мембрана ақуыздары) және вибрионның рзғалғыштығымен байланысты.

Сhоlеrае және еltоr биоварлардың дифференциациясы жоғарыда аталған белгілері бойынша ргізіледі; солардың ішінде ең маңыздысы - арнайы бактериофагтарға және полимиксинге сезімталдығы, тауық эритроцитгерін агглютинациялауы.

Резистенттілігі. Тырысқақ вибриондарының резистенттілігі айтарлықтай жоғары емес, 60°С .температурада 5 минуттан кейін өледі, бірақ Eltor биовары жоғары температураға, күн сәулесінің әсеріне, дезинфекциялық ертінділерге әлдеқайда төзімді. Тырысқақ вибрионы қышқылдарға өте сезімтал. Төменгі температурада жақсы сақталады. Мүзда бірнеше ай, теңіз және өзен суларынды бірнеше апта сақталады Эпидемиологиясы. Тырысқақ қоздырғышынажануарлар сезімтал емес. Тырысқақ- көне заманнан белгілі ауру, дегенмен XIX ғасырдың басына дейін, ол тек Үндістанда кездескен, онда инфекцияныңтүрақгы ошағы болып қазіргі уақытқа дейін сақталады. 1817 жылы тырысқақ эпидемиясы алғашқы рет Үндістан шекарасынан шығып, басқа көптеген мемлекеттерге тарап кетті. 1817-1926 жылдар аралығында тьірысқақтың 6 пандемиясы болды; 1961 жылдан бастап 7-ші пандемия басталды, оның себепшісі болып Eltor биовары саналады. Қазіргі уақытга сегізінші пандемия тіркелген, оның себепшісі - V. сhоlеrае 0139 bіоvаr еltоr. Тырысқақ ауруы Антарктидадан басқа, барлық континенттердің 90-нан астам мемлекеттерінде кездеседі. Бүл антропонозды инфекция, аурудың жүқтыру көзі ауру адамдар мен тасымалдаушылар (eltor биоварының тасымалдаушылары, сhоlеrае биоварымен салыстырғанда көбірек кездеседі). Инфекцияның таралу механизмдері: фекалды-оралды, түрмыстық қатынаста су және тамақ арқылы таралады.

Патогенезі. Ауыз арқылы асқазанға түскен вибриондар, түз қышқылының әсерінен жойылып қалуы мүмкін. Бірақ қоздырғыш көп мөлшерде түскен жағдайда және асқазан сөлі қүрамының қышқылдығы төмендегенде (тамақпен, сумен араласуы, төмен қышқылды гастрит) вибриондар аш ішекке өтіп кетеді, оныңэпителиіне жабысып, көбейеді жэне экзотоксин бөледі. Ал экзотоксин су-түз алмасуының бүзылуынан ағзаның күрт сусыздануына және ацидоз дамуына әкеледі. Сүйықтықтардан және шырышты қабаттың

___________________________________________________________________________________322

жойылған жасушаларынан тұратын нәжіс қайнатылған күріш суына ұқсас. Жойылған вибрион жасушаларынан бөлінғен эндотоксин ағзаны интоксикациялайды (жалпы уландырады).

Клиникалық көріністері. Инкубациялық кезеңі 1-6 күнғе дейін созылады. Ауру жедел дамиды дене қызуы көтеріледі, құсу, нәжістің бұзылуы байқалады (нәжіс пен күсықтың түсі қайнатылған күріштің суына ұқсас, иісі - тәтгі балыққа ұқсас). Бүл кезең 1 -3 тәул ік созылып, ауру аяқталуы мүмкін (тырысқа жеңіл түрі) немесе келесі кезеңғе өтеді - гастроэнтерит кезеңі (ағымы орташа ауырлау). Осы кезенде қү мен нәжістің бөлінуі ұлғаяды, ауру адам тәулігіне ағзаның 10-30 литрге дейін сұйықтығын жоғалтад Күрт сусыздану жүрек-тамыр, тыныс алу жүйелерінің бұзылыстарына, сіңір тартылуына әкеледі. Содан кейін ауру келесі үшінші кезеңіне өтеді (тырысқақтың ауыр ағымы) - тырысқақтық алгид (латын сөзіне аlgidus - салқын). Оған тән белгі - дене температурасының 34°С дейін төмендеуі, ауыр демікпе (55-60 де минутына), жалпы терінің цианозы, қол-аяқ, бет, іш еттерінің тартылуы, афония дамиды. Тері жайыі төмен, қатпарланып «кір жуушы қолы» белгісі корінеді. Тырысқақтық алгид нәтижесінен емделме" науқас адамдардың 60% қайтыс болады. Еltor биовары сһоіегае биоварымен салыстырғанда, көбінесе же түрде дамитын ауру тудырады.

Иммунитеті тұрақсыз және ұзаққа созылмайды, антимикробты және антитоксикалық сипатгы боль келеді, агглютинин, вибриолизин, антитоксин және басқа антиденелермен байланысты.

Микробиологиялықдиагноз қою. Зерттелінетін материал: құсық, нәжіс, тағамдар, су, өт, секцияль материал. Тасымалдау ортасы ретінде 1% пептонды су, рН 8,2-8,4 қолданады. Алғашқы болжам ретінде бактериоскопиялық әдісті қолдануға болады. Негізінде бактериологиялық әдіс қолданылады, о қоздырғышты идентификациялауға(У.сһо1егае 01 немесе 0139 анықтайды), антибиотиктерге сезімталдығь анықтау, түрішілік идентификацияны жүргізу, биовар және серологиялық варианттарын анықтауға мүмкіншілік береді. Тырысқақ кезінде экспресс-диагноз қою иммундыфлюоресценция, иммундыферментгі талдау, полимеразды тізбекті реакциялар, вибриондарды иммобилизациялау реакциясы көмегімен жүргізіледі.

1. кезең. Материалдың 0,5-1 мл мөлшерін 50 - 100 мл 1% пептонды суға, сілтілі агарға және бір элективті-дифференциальды орталарға (СЭДХ, ТСВS) себеді. Себілген пептонды суды 37°С температурада 6-8 сағат, сілтілі агарды 14-16 сағат, СЭДХ 18-20 сағат инкубациялайды.

Тырысқақ ауруына күмәнданған жағдайда науқастың нативті материалымен экспресс және жедел әдістерін қолданылады: антиденелерді флюоресценттеу әдісі, полимеразды тіркеу әдісі, вибриондарды иммобилизациялау реакциясы, жанама гемагглютинациялық реакциясы.

2. кезең - 6 - 8 сағаттан кейін. Жинаушы орта - сілтілі агарға себеді және 5-8 мл екінші жинаушы ортаға себеді.

3. кезең - 12 - 14 сағаттан кейін. Екінші жинаушы ортадан сілтілі агарға себеді. Сілтілі агардағы күмәнді колонияларды зерттейді.

4. кезең - 18 - 24 сағаттан кейін. Тығыз ортадағы тырысқаққа күмәнді колонияларды зерттеп, 1-ші және 2-ші жинаушы орталарға қайта себеді.

Күмәнді колонияларды слайд-агглютинация реакция көмегімен тексереді (1:100 сұйытылған тырысқаққа 01 сары суымен). Оң нәтижелі болса арнайы Инаба және Огава сары суымен (1:50) слайд- агглютинация реакциясын қояды, жағынды дайындап тырысқаққа қарсы флюоресцентті иммундыглобулиндермен оңдейді және Грам әдісімен бояйды. Теріс нәтижеде 0139 және 01 тырысқақ сары суымен слайд-агглютинация реакциясын қояды.

Қалған күмәнді колонияларды (тырысқақтық ОІ және 0139 сары сумен аглютинацияланған және агглютинацияланбаған) таза дақыл алу, оларды идентификациялау және антибиотиктерге сезімталдығын анықгау үшін екі көмірсулы ортаға (лактоза-сахарозалы, глюкоза-сахарозалы, Клиглер) және сілтіл агарға платиналы ілмекпен секторлық әдіспен себеді.

5. кезең - 24 - 36 сағат. Идентификациялау үшін дақылдарды таңдау.

Поликөмірсулы орталарда вибриондарғатән өсуі мен өзгерістері бар дақылдарды алу: екі көмірсулы ортада (лактоза-сахарозалы, глюкоза-сахарозалы және Клиглер) қышқыл ортаға тән түсі өзгерген газ______________________________________________________________________________________323

түзілмеген, күкіртті сутек бар, Клиглер ортасында анықталған. Маннозасахарозалы ортада екі көмірсудың ыдрауынан Рессель ортасының бағаналы жағы боялады, қиғаш болігі күкірт сутегі түзіл-генін көрсетеді Сілтілі агарда өскен дақылдарды индолфенилоксидазаға тексереді. 6кезең 36-48сағаттан кейін. Идентификация нәтижелерін қорытындылайды және альшған тырысқақ вибрионының серотобы мен биоварианты туралы ақырғы нәтижесін береді

Емдеуі. Емдеуі ек. бағытга жүргізіледі: 1. Патогенетикалық - регидратация (жойылған сүйықтар іенэлектрол итерд і изотоникалық апирогенді түз ергінділері және плазма сүйықгарымен қалпына келтіру) 2.Этиотропты кең спекторлы антибиотиктер қолдану (тетрациклиндер, хлорамфеникол, фторхинолондар ципрофлоксацин, офлоксаин, пефлоксацин, ломефлоксацин).

Алдын алуы. Алдын алудың негізгі санитарлық гигиеналық және карантиндық бейспецификалық шаралар жүргізу. Эпидемия аралық алдын алу шараларына кіреді: ашық су қоймаларын тырысқақ ибрионына эпидемио-логиялық мониторинг жүргізу; қадағалайтын аймақта ішек инфекция ауруларына уақтылы талдау жасау транспорттық қатынас пен миграциялық ағындарды талдау; аймақтың және ғамдық кэс.п орындарының санитарлық - гигиеналық жағдайын қадағалау; емдеу-алдын алу мекемелерінің тырысқаққа күмәнді ауруларды анықтай білуін және эпидемияға қарсы алғашқы шаралар жүргізуін қамтамасыз ету. Қосымша маңызы бар арнайы сақтандыру үшін тырысқақтық өлі вакцина және холероген-анатоксин вн тырысқақ вибрионның О-антигенінен түратын екі компоненггі біріктірілген тырысқақтық вакцина қолданылады. Вакцина егу эпидемиялық көрсеткіштер бойынша жүргізіледі. Бірақ оның тиімділігі 60- 70% асапаиды және де аурудан 3-6 ай мерзімінде ғана қорғайды.