Дәріс мазмұны:
Механикалық әдіс –лас судың құрамындағы күрделі минералды заттарды, ерітілмейтін қоспаларды ұстау үшін қолданылады. Жалпы механикалық әдіс сирек қолданылады. Өндірістік лас суды тазартуда жеке қолданылуы мүмкін, ал көбінесе басқа әдістердің алдында қолданылады.
Механикалық әдістерге төмендегідей қондырғылар мен ғимараттар жатады: қабылдау камерасы, кереге, тор, құм ұстағыш, тұндырғыштар.
Су тұндырудың жұмыс істеу қабілетін көтеру үшін төмендегідей әдістер және қондырғылар қолданылады. Олар лас суды жәй аэрациялау, биокоагуляторлар, табиғи аэрациялау бар мөлдірлеткіштер, мөлдірлеткіш-шіріткіш, екі қабатты тұндырғыштар, флотаторлар, мұнай ұстағыштар, май ұстағыштар. Тұндырғыштардың тұндыру эффектісі 60%, органикалық заттарды ұстау эффектісі-10-15%-тен аспайды.
Керегелер. Лас су құрамындағы ерімейтін ірі заттарды үстап қалу үшін керегелер қолданылады. Олар дөңгелек , төртбұрышты және басқа формалы металл стержіндерінен жасалады. Керегенің стержіндерінің арасынан өтетін лас судың жылдамдығы 1 м/с аспауы керек. Керегелер конструкциясына байланысты жылжымалы, жылжымайтын және ұнтақтағышпен біріккен болып бөлінеді. Тік РММВ типті және қиғаш МГ типті жылжымайтын керегелер кеңінен қолданылады. Негізінде керегелер екі түрлі болады:
а) автоматтандырылған керегелер – ұнтақтағыштар;
ә) қалдықтарды ұстайтын қондырғылар мен ұнтақтағыштарға жеткізетін қондырғылар (бөлек ұнтақтағыштары бар керегелер).
Саңылаулардың еніне байланысты керегелер екіге түрге бөлінеді: а) күрделі, ені 30-100 мм. ә) жай керегелер, ені 5-25 мм. Ұсталған қалдықтарды тазалауға байланысты керегелер қолмен тазалайтын және механикаландырылған болып бөлінеді. Керегелер каналдың ішінде орналасады. Егерде керегелер лас су тазартатын ғимараттардың құрамында болса, онда керегенің саңылаулары тұрақты 16 мм болады. Егер қалдықтың жалпы шығыны 0,1 м3/тәу. аспаса керегелерді қолмен тазалайды. 0,1 м3/тәу. асса, онда механикалық әдіс қолданылады. Жалпы қиғаш керегелер бөлмелердің ішінде орналасуы тиіс. Бөлменің ішінде желдеткіш болуы керек, бөлменің ауасы сағатына бес рет ауысуы тиіс. Тік керегелер бөлмелерді қажет етпейді, олар сыртта каналдың ішінде орналасады.
39-сурет. Керегенің орналасу схемасы. Вк – канал ені, lкер – кереге қондырғысының ұзындығы Вкер – керегенің ені, l1 – кереге алдындағы каналдың кеңею ұзындығы, l2 – кереге соңындағы таралу ұзындығы, h – судың тереңдігі, hk – керегедегідегі арын жоғалуы.
Ұнтақтағыштар. Ұсталынған қалдықтар ұнтақталуы қажет. Ұнтақталу үшін негізінен балғалы ұнтақтағыштар қолданылады. Ұнтақталған қалдықтардың диаметрі 0,1 мм, олар сумен араласып ұнтақталады. Лас су балғалы ұнтақтағышқа өздігімен немесе арынмен түседі. Ұнтақтағыш керегемен бірге немесе бөлек орналасуы мүмкін. Іс жүзінде ең көп қолданылатын ұнтақтағыш керегемен бірге орналасқан КРД типті. Кереге – ұнтақтағышта үгітілген заттар науа немесе құбыр арқылы қайта керегенің алдына беріледі.
Құм ұстағыштар. Лас судың құрамында ауыр минералды қоспалар кездеседі, олар тұндырғыштар және биологиялық әдіспен тазартатын ғимараттарға көп кедергі жасауы мүмкін. Құм ұстағыштар ластанған судың құрамындағы ауыр минералды қоспа және құмды ұстауға арналған. Лас су шығыны 100 м3/тәу.-нен көп болғанда құм ұстағышты пайдаланады. Құм ұстағыштың жұмыс принципі гравитациялық күшті пайдалану арқылы жүзеге асады. Сондықтан, сол ғимараттардың алдында құм ұстағыштарды пайдаланған жөн. Судың ағысына байланысты құм ұстағыштардың төмендегідей конструкциялары болады: 1.көлденең – судың ағысы айналмалы болады; 2.көлденең – судың ағысы түзу болады; 3. тік – судың ағысы төменнен жоғары; 4. тік – судың ағысы винт тәрізді; 5. тангенциалды құм ұстағыштар; 6.аэрациясы бар құмның ұстағыштары. Лас судың құрамындағы құмның орта есеппен 65% құм ұстағышта тұнбаға түседі. Тұнбаға түсетін құмдардың ірілігі dэкв – 0,2-0,25 мм, гидравликалық ірілігі: U0=18-24 мм/сек болады.
Гидравликалық ірілік дегеніміз лас судың құрамындағы бөлшектердің бірқалыпты жағдайдағы тұнбаға түсу жылдамдығы
Тұну жылдамдығы дегеніміз ластанған судың ағысындағы бөлшектердің тұнбаға түсу жылдамдығы, мм/с. Жалпы барлық құм ұстағыштарға тән технологиялық көрсеткіштер: 1.лас судың құм ұстағышта болу ұзақтығы 30-60 с дейін; 2. құм ұстағыштағы лас судың ағысының жылдамдығы υ=0,15-0,3 м/с. 3.Тұнбаға түскен құмның ылғалдығы 20-30%, тұнбаның күл қалдығының ылғалдығы 76-94%.Құм ұстағыштағы түсетін тұнба 1 адамға тәулігіне 6-10 л.
40-сурет. Көлденең құм ұстағыш.
1 – құмды алып кетуге арналған қыру механизмі(АО42-Б), 2 – гидроэлеваторлар , 3 – жалғау 900х1400мм (электрлі), 4 – қолмен жалғау, 5-6 – жаппалар D=250мм, 7 – гидроэлеваторға су әкелу құбыры D=200мм, 8 – пульпа құбыры D=250мм.
Тұндырғыштар. Тұндырғыштардың жіктелуі. Тазалау ғимараттарының технологиялық схемаларына байланысты тұндырғыштар былай жіктеледі: 1-сатылы тұндырғыштар. Олар биологиялық тазалау әдісінің алдында қолданылады. 2-сатылы тұндырғыштар. Олар биологиялық тазалау әдісінен кейін қолданылады. Судың ағысына байланысты: а) көлденең – судың ағысы көлденең болады; б) тік – судың ағысы төменнен жоғары; в) радиалды – судың ағысы ортасынан шетіне қарай жүреді. Тұндырғыштардың қатарына мөлдіреткіштер де жатады. Бұл ғимараттардың тұндыру процестері қалқымалы заттар өткенде жүреді. Тұндыру процесі дегеніміз – судың салмағынан ауыр бөлшектердің тұнбаға түсу процесі. Сонымен қатар судан салмағы аз бөлшектер судың бетіне қалқып шығады. Олар май, мұнай, бензин және тағы басқалар. Ластанған суды тұндыру процесі өте күрделі процесс. Себебі судың құрамындағы бөлшектердің және сұйықтардың тұтқырлығы әртүрлі болады. Көлденең тұндырғыштар. Бұл тұндырғыштар лас судың шығыны 30000 м3/тәу. артқанда пайдаланылады. Артымдылығы: 1.Бұлардың бойына ағатын су ағысының биіктігі аз; 2.Су тазарту тиімділігі; 3. Тұнбаны жинайтын бір механизмді бірнеше бөлігіне пайдалануға болады. Кемшілігі: Ені аз болғандықтан көп бөлімше пайдаланылады (ені 3-6 м); Радиалды тұндырғыштар. Лас судың шығыны 30000 м3/тәу. болғанда пайдаланылады. Бұл тұндырғыштардағы судың ағысы көлденең тұндырғыштардағы сияқты болады. Бұлар планда дөңгелек резервуарлар. Артықшылығы: 1.Көлемі үлкен болғандықтан жалпы саны аз болады; 2.Су тазарту тиімділігі жоғары болады. Кемшілігі: құрылыс құны қымбат. Себебі әрбір тұндырғышқа тұнба жинайтын айналмалы механизмдер пайдаланылады. Тік тұндырғыштар. Бұл тұндырғыштар судың шығыны 10-15 мың м3/тәулігінде болғанда пайдаланылады. Диаметрі 6-12 метрден артпайды, биіктігі 9-11 м. Артықшылығы: жер асты суы биік болғанда және жердің топырағы нашар, бос болғанда қолданылады. Пайдаланғанда өте қолайлы, қарапайым. Кемшілігі: су тазарту тиімділігі төмен 50% аспайды.
41- сурет. Бірінші сатылы радиалды тұндырғыш.
лас су әкелу құбыры; 2-бөлгіш камера; 3-тұнба қырғыш; 4-май жинағыш;
5-су әкету құбыры; 6- сорғыш бекеті; 7-тұнба құбыры; 8-жалпы су әкету құбыры.
Ластанған суды биологиялық әдіспен тазалау. Ластанған суды жерасты сүзгілерімен және суару арқылы тазалау. Лас суды жер қыртысымен тазарту тәсілдері жер қыртысының өзі тазартылу қабілетіне негізделген. Осындай тазарту суландыру алаңдарында немесе сүзу алаңдарында болады. Суландыру алаңдары дегеніміз – лас суды тазартуға арналған, арнайы дайындап жоспарланған жер бөлігін айтады. Егер жер бөлігі лас суды тазарту үшін ғана арналған болса, онда сүзу алаңы деп атайды. Лас суды жер қыртысы арқылы сүзгенде оның жоғарғы қабатында қалқымалы және коллоидты заттар ұсталынады. Суландыру алаңдары мен сүзу алаңдарында лас суды тазарту дәрежесі қыс мезгілінде баяулайды және төменгі температурада биологиялық процестердің тоқтатылуына әсер етеді. Бұл мезгілде алаңдар (сүзу алаңы, суландыру алаңы) қойма секілді ұтымды жұмыс істейді. Суландыру алаңдарын жасағанда 2 мақсат көзделеді:
а) санитарлық-ластанған суды тазарту;
б) ауылшаруашылық – ылғал көзі ретінде лас суды пайдалану, ал ондағы ұсталған заттарды тыңайтқыш ретінде пайдалану.
Суландыру алаңдарының келесі түрлері болады: 1. Коммуналдық суландыру алаңдары. Мұнда негізгі мақсат лас суды тазарту, ал ауылшаруашылық мақсаттары үшін пайдалану қосымша ролін ойнайды. Осымен байланысты коммуналдық суландыру алаңдары, ауылшаруашылық өсімдіктерді өсіру шарты бойынша лас судың максималды ауырлығын алады. 2.Ауылшаруашылық суландыру алаңдары. Мұнда ауылшаруашылығы үшін лас суды пайдалануды және оны тазартуды біртұтас үйлестіреді. Лас су алаңдарға жыл мезгілдеріне және метеорологиялық шарттарға байланыссыз беріле береді. Суландыру алаңдарын және сүзу алаңдарын су қабылдау ғимараттарынан жеңіл саз үшін 200 м, супесь үшін 300 м және құм үшін 500 м арақашықтықта жерасты су ағыны бойымен төмен орналастыру керек.
Биологиялық тоғандар. Биологиялық тоғандар өзі тазартылатын процестерге негізделген, лас суды биологиялық тазарту үшін жасанды жаратылған суаттар. Жақсы сүзетін жер қыртысы жоқ кезде биологиялық тоғандар лас суды тазарту үшін өз бетінше ғимараттар ретінде пайдалануы мүмкін. Басқа тазарту ғимараттарымен қатар оларды жете тазарту үшінде пайдалану мүмкін. Тоғандарды, су қалыңдығы қызып жақсы араласу үшін 0,5 м-ден 1 м-ге дейін тереңдікте жасайды. Биологиялық тоғандар жасанды биологиялық тазарту ғимараттарына қарағанда бактериялардан өзі таратылудың жоғарғы тиімділігін қамтиды. Ішек таяқшаларының саны тоғандағы бастапқы құрамынан 95,9-99,9%-ке төмендейді. Тоғанның жақсы жұмыс істеу уақыты жылы мезгілде болады, егер судың температурасы 600 С-ден төмен болса, онда тоғанның жұмыс істеуі тез нашарлайды. Суға оттегі кірмейтін уақытта, яғни температура төмендеп су бетінде мұз пайда болғаннан кейін, органикалық заттың қышқылдану процесі болмайды. Бұл мезгілде тек қана лас судың қатуы мүмкін. Биологиялық тоғандардың келесі түрлері болады: 1.балықты су тоғандар; 2.көп сатылы тоғандар; 3.лас суды жете тазарту үшін қолданылатын тоғандар.
Биосүзгілер. Биосүзгілерде ластанған су биоүлпек және жүктеме материал арқылы сүзіліп тазаланады.
Бірінші сатылы тұндырғыштарда тұндырылған ластанған су биосүзгінің жүктемесі арқылы өтіп биологиялық үлпекпен сорылатын коллоидты және еріген органикалық заттарды қалдырады. Биосүзгінің негізгі типтері. Тамшылы биосүзгілер. Мұнда лас су жылмай немесе тамшы түрінде беріледі. Дренаж және биосүзгінің ашық жоғарғы беті арқылы ауаның табиғи желдетуі болады. Мұндай биосүзгілер суда төмен жүкті болады. Әдетте 1 м3 сүзгі жүктемесіне 0,5-тен 1 м3 дейін ластанған су келеді. Тамшылы биосүзгілер ластанған су шығыны 1000 м3/тәулікке дейін болғанда қолданылады. Олар лас суды толық биологиялық тазарту үшін (БПК20=10...15 мг/л)қолданылады.
Мұнаралы биосүзгілер. Бұлар биіктігі 8÷16 м дейін болады және өткізу қабілеті 50000 м3/тәулікке дейін болған тазарту бекеттері үшін қолданылады. Мұнаралы биосүзгілер екі түрге бөлінеді: 1.бірінші сатылы биосүзгілер; 2.екінші сатылы биосүзгілер. Егер ластанған суды тазарту схемасында екі сатылы биосүзгі қолданылса, онда суды екінші сатылы биосүзгіге аралығында орналасқан тұндырғыш арқылы береді. Судың тұндырғышта болу ұзақтығын 1 сағатқа тең етіп қабылдайды. Сүзгі жіктемелерінің ірілігі 40-100 мм болады. Жүктеме биіктігі 2÷4 м-ге тең қабаттармен торларға жайғастырылады. Мұнараның диаметрінің оның биіктігіне қатынасы 1:6 - 1:8 тең болады.
Аэротенктер. Аэротенктердегі тазарту процесін тиімділігіне, сапалық жағдайына және белсенді лайдың қышқылдану қабілетіне келесі жағдайлар әсер етеді: лас судың құрамымен қасиеті, араласудың гидродинамикалық шарты, белсенді лайдың өмір сүруі қабілеті, ғимараттағы оттегі режимі, ортаның температурасымен белсенді реакциясы, процесте активаторлардың немесе ингибиторлардың болуы және т.с.с. Кейбір шарттар технологиялық режимді реттеуін пайдалану процесі кезінде өзгеруі мүмкін. Лас суды тазарту негізгі технологиялық схемаларға бірінші сатылы аэротенктер, регенерациялы аэротенктер және екінші сатылы аэротенктер кіреді. Басқа ғимараттарға қарағанда бірінші сатылы аэротенктер пайдалануға қарапайым. Бірақ бірінші сатылы аэротенктерді қолданып ластанған суды тазарту схемасында келесі кемшіліктер бар. Мұндай аэротенктерде белсенді лайдың массасын ұлғайту жолымен ағыстарды тазарту процесін күшейтуге болмайды. Технологиялық схеманың кемшілігі құрамында зиян қоспалары бар лас су көп түскен кезде, белсенді лай микроорганизмдерінің жұмыс істеу қызметі бұзылуы немесе келуі мүмкін. Бірінші сатылы аэротенктерде лас судың БПК20-50-70%-ке төмендейді. Тұндырылғаннан кейін толық тазартылмаған ластанған су екінші сатылы аэротенкке терең тазаруға жіберіледі. Ластанған суды екінші сатылы аэротенктерде тазарту регенерациясыз және регенерациямен ендірілуі мүмкін.
Ағыстың құрылымы бойынша аэротенктер былай жіктеледі:
а) аэротенк – ығыстырғыштар. Мұнда ластанған сумен белсенді тұнба аэротенктің басынан шоғырланып беріліп сонымен әкетіледі. Аэротенк-ығыстырғыштарда ластағыш заттардың концентрациясы коридордың басында жоғары болғандықтан аэрациялау уақыты азаяды, тотығу жылдамдығы өседі. Бірақ судың құрамы аэротенктің ұзындығымен өзгеруіне байланысты белсенді тұнбаның бейімделу уақыты және жұмыс өнімділігі баяулайды. Сондықтан бұл аэротенктер аз ластанған қала немесе өндіріс суын тазалауға қолданылады (ОБҚт көрсеткіші 500 мг/л дейін болғанда).
ә) аэротенк-араластырғыштар. Мұнда ластанған сумен белсенді тұнбаның әкелуі және әкету аэротенктің, ұзын коридорында біркелкі болады және аэротенктегі лас сумен берілген лас су тегіс араласады. Бұл аэротенктер концентрациясы жоғары ластанған суды тазарту (ОБҚт көрсеткіші 1000 мг/л дейін болғанда), шығындары мен құрамы құбылмалы болған жағдайда қолданылады.
б) ластанған суды біркелкі бытыратып беретін аэротенктер. Мұнда белсенді тұнба коридордың басына шоғырланып беріледі. Ластанған су аэротенктің коридорына бірнеше нүктеден біркелкі бытыратып беріліп коридордың соңынан белсенді тұнбамен бірге шоғырланып әкетіледі.
в) ауаны дифференциалды бытыратып беретін аэротенктер. Мұнда ауаны аэротенктің ұзын коридорына дифференциалды таратып береді. Ластанған сумен белсенді тұнба аэротенктің басынан сырланып беріліп соңынан әкетіледі. Ауаны аэротенктің коридорына дифференциалды бытыратып берудің техникалық қиындықтарына байланысты аэротенктің бұл түрі көп таралым алмаған.
г) ластанған суды біркелкісіз бытыратып беретін аэротенктер. Аэротенктің бұл түрінде белсенді тұнба шоғырланып коридордың басынан беріледі; ластанған су аэротенктің коридорына бірнеше нүктеден біркелкісіз бытырап беріліп сонымен әкетіледі. Аэротенктің ерекшелігі белсенді тұнбаның орташа концентрациясы аэротенк-ығыстырғыштарға қарағанда жоғары болады және аэротенк-араластырғыштарға қарағанда тазарған судың сапасы жоғарылайды. Аэротенктің бұл түрін қолданғанда салуға жұмсалатын моделі қаржы аэротенк-ығыстырғышпен аэротенк-араластырғышқа қарағанда 15-20%-ке төмендейді.
Лас суды зарарсыздандыру, құрамында патогенді (ауру тарататын) микробтарды жою үшін және суатқа тазартылған суды тастаған кезде осы микробтар жұғу қауіпін жою үшін өндіріледі. Лас суды тұндырса да, не жасанды биологиялық тазартса да патогенді микробтардың толық жойылуы мүмкін емес. Жасанды биологиялық тазарту ғимараттарында (биосүзгіде және аэротекте) бактериялар 91%-ден 98% дейін жойылады. Сондықтан механикалық және жасанды биологиялық тазартқаннан кейін суатқа тастау алдында лас суды зарарсыздандыру керек. Су құрамында қалқымалы заттар болмаған жағдайда ғана ол тиімді болуы мүмкін. Бактерия Colі бойынша анықталатын зарарсыздандырудың тиімділігі практикада 100% болу керек. Бактерияны жоюдың сенімді тәсілі биологиялық тазартудың жер қабатты тәсілі (суландыру алаңдарында және сүзу алаңдарында) болып келеді. Бұл жағдайда дизинфекцияның қажеті жоқ. Лас суды дизинфекциялау әртүрлі тәсілдермен жүргізілуі мүмкін. Бірақ хлорлау солардың ішінде көп таралу болды. Лас судың тазартылған құрамы біркелкі емес, сондықтан судағы артық хлорды бақылап отыру және оның концентрациясын берілген санының шегінде ұстап отыру керек. Лас судағы артық хлордың анықтамасы иодоиметриялық тәсілімен жүргізіледі. СНиП-ке бағына отырып белсенді хлордың дозасын былай қабылдайды: а) механикалық тазартқаннан кейінгі лас су үшін 10 г/м3; б) аэротенктерде немесе биік жүктелген биосүзгілерде тазартылған лас су үшін 5 г/м3; в) толық тазартылған лас су үшін 3 г/м3.
Ластанған суды хлорлы әкпен және кальцийдің гипохлоритімен дизинфекциялау. Өткізу қабілеті 1000 м3/тәулікке дейін болған тазарту ғимараттарында дизинфекциялау үшін хлорлы әкті немесе кальцийдің гипохлоритін қолданады. Хлорлы әкпен лас суды дезинфекциялау қондырғыны әдетте бөктіретін бактерден, екі ерітінді немесе жұмыс багынан және бір дозатор багынан тұрады. Бөктіретін бакта хлорлы әк өндіріліп концентрациясы 10-15% “сүт” шығады (белсенді хлор бойынша). “Сүт” белсенді хлор бойынша 2,5% концентрациясымен ерітінді алу үшін қажетті көлемде сумен қосымша араласатын ерітінді (жұмысшы) бактердің біреуіне түседі. Ерітіндіні дайындау үшін суды су құбырларынан немесе шахталы құдықтардан береді, ал олар болмаса түйістіруші резервуардан кейін тазартылған лас су пайдаланылады. Ерітінді бактан хлорлы су дозалайтын бакқа түседі және кейіннен араластырғышқа түседі. Лас суды кальцийдің гипохлоритімен зарарсыздандыру процессі хлорлы әкпен зарарсыздандыру процесіне ұқсас болады. Кальцийдің гипохлориті атылу қауіпті болғандықтан, оны маймен және органикалық заттармен ластауға, барабандарды отқа жақын орнықтыруға болмайды. Барабандарды басқа жерге тасымалдаған кезде оларды құлатуға болмайды. Кальций гипохлорит қоймасына өртке қарсы құралдар болу кажет. Лас суды газ тәрізді хлормен хлорлайды, себебі сұйық хлор суда нашар ериді. Өңделген суға хлорды дозалау және еңгізу балоннан немесе жоғарғы қысымды бөшкеден хлор беруді реттеу, қысым кезіндегі газдың шығынын өлшеу арқылы жүргізіледі. Газдың енуі арнайы аппарат-хлоратордың көмегімен өтеді. Аппараттарға хлор құбырлармен, баллондардан, контейнерлерден немесе бөлшектерден беріледі.
Озондау тәсілімен тазартылған лас суды зарасыздандырудың келешегі мол болып келеді. Оның артықшылығына мыналар жатады: өңделетін суды жаман иісінен кетіру және түсін жақсарту, озонды дозалағандай өте көп мән беру қажет еместігі, сақтану қажет еместігі жатады. Озондау тәсілінің кемшілігі озонды алу үшін лас суды зарарсыздандыру өзіндік құны жоғары болатын күрделі қондырғыларды қолдану қажеттігі.
Түйістіруші резервуарлар. Түйістіруші резервуарлар, ластанған сумен хлорды немесе басқа дезинфекциялайтын агенттерді түйістіру үшін арналған. Түйістіруші резервуар ретінде түбінің ылдилығы 0,05-ке тең қырғышсыз көлденең тұндырғыштар және тік тұндырғыштар қолданылады.Лас сумен хлорды түйістіру ұзақтығы, максималды есептік ағын кезінде 30 минутке тең етіп қабылдайды. Сол уақыт ішіне суатқа әкетілетін құбырларда және каналдарда өтетін хлормен судың түйісу уақыты да есепке кіреді. Биосүзгілерде және аэротенктерде тазарған лас суда ерімеген қоспалар көп болғандықтан түйістіруші резервуарларды екінші сатылы тұндырғыштардан кейін қондыру керек. Түйістіруші резервуарда түсетін тұнбаның көлемі дезинфекцияның түріне, оның дозаларына және лас суды қосымша тазарту дәрежесіне байланысты.
Тұнбаны өңдеу, зарарсыздандыру және пайдалану. Тұнбалардың сипаттамасы, өңдеу әдістері. Қаланың лас суын, механикалық және биологиялық тазарту негізінде тазартатын ғимараттарда әртүрлі органикалық заттардан тұратын тұнбалар пайда болады. Ол – торларда ұсталынатын қалдықтар, бірінші сатылы тұндырғышта тұнатын тұнба, аэробты биологиялық су тазартқыш ғимаратында пайда болатын белсенді лай немесе биопленка. Әдетте, ұсталынған қалдықтар бірінші сатылы тұндырғыштарға дейінгі арыққа түсіп олармен ұсталынады, осылайша шикі тұнбаға түседі. Тұнбаның жалпы көлемі өңдеуге берілген судың 1%-нен аспайды, оның ішінде белсенді лайдың есебіне өнген тұнбаның 60-70% келеді. Тұнбаның ылғалдылығы – 92-96% нашар қышқылды реакциясы болады, үлкен дәрежеде микроорганизмдермен қаныққан (оның ішінде патогенділерімен) және құрамында гельминттердің жұмыртқалары болады. Қабылданған өңдеу схемасына байланысты белсенді лайдың ылғалдылығы 96-99,2% дейін болады. Қаланың лас суындағы тұнбалардың қатты фазасы органикалық және минералдық заттардан тұрады. Органикалық немесе күлсіздік бөлім бірінші сатылы тұндырғыштардан шыққан тұнбада қалқымалы заттың 65-75% шамасын құрайды, ал лайда 70-75%. Тұнбаның күлділігі 25% тен 35%-ке дейін болады, ал лайдың күлділігі 25%-тен 30% дейін болады.
Суды әкету жүйесіндегі құбырлар мен коллекторлар сарқынды суды әкету үшін берік, ұзақ сақталатын, коррозияға қарсы мықты, гидравликалық соққыларға төзімді және материалдарының құны төмен болуы тиіс.
Құбырлардың беріктігі дегеніміз ішкі қысымға және түскен салмаққа қарсы тұру қабілеті.
Суды әкету жүйесінде келесі аталған құбырлар қолданады: шойын құбырлар, болат құбырлар, асбестцемент құбыр, темiр бетон құбырлар және пластмассалық құбырлар.
Шойын құбырлардың жақсы жағы жоғарғы механикалық берiктiгi, тот басуға кедергiленуi, бiр-бiрiне оңай қосылуы. Кемшiлiгi металлдың көп шығыны және динамикалық күшке кедергi бола алмайды, салмағы үлкен.
Болатты құбырлар – МеСт 10704-76, МеСт10705-80, МеСт 8696-74 МЕСТ (ГОСТ) бойынша құбырларды бiр-бiрiне дәнекерлеу арқылы жалғайды, iшi және сырты коррозияға ұшырамас үшiн әртүрлi ерiтiндiлермен қаптайды.
Бұл құбырлардың жақсы жағы – жоғарғы динамикалық күштi көтере алатындығы; iшкi үлкен қысым бар; сейсмикалық төзiмдiлiгi; электр тогын өткiзбеушiлiгi; иiлiп, созылу қасиеттері. Кемшiлiгi – тот басуға бейiмдiлiгi, қымбатшылығы.
Асбестцемент құбыр құрамы 75-80% цементтен тұрады, қалғаны асбест цементтен құралады.
Бұл құбырлардың жақсы жағы – тот басуға төзiмдiлiгi, электр тогын өткiзбеушiлiгi, салмағының аздығы, жылу өткiзбейтiндiгi. Кемшiлiгi – динамикалық күшке төзiмсiздiгi.
Темiр бетон құбырлар 12586-83 МЕСТ (ГОСТ) бойынша жасалынады.
Жақсы жағы – төзiмдiлiгi, тот баспайды. Кемшiлiгi – үлкен салмақ, бағасы өте қымбаттылығы.
Пластмассалық құбырлар – полиэтиленнен жасалынады. 18599-83 поливинилхлоридтен – (ТУ6-19-231-83) МЕСТ (ГОСТ). Жақсы жағы – тот басуға төзiмдiлiгi, салмағының аздығы. Кемшiлiгi – жаншылуға бейiмдiлiгi, температураға байланысты ұлғаю коэффициентi үлкен.