2 Тақырып. Саяси ой –сана тарихынан

Ойшылдар

Негізгі саяси идеялар

Мазмұны мен идеялар мәні

1.   Платон

(б.э.д. 427 – 347 ж.)

1. Кемел және жағымсыз мемлекеттер туралы және олардың белгілері.

Тирания – мемлекеттік құрылымның заңсыздық пен зорлық-зомбылық үстемдік еткен ең нашар түрі.

Платон идеалды мемлекет құру туралы жобасында аристократиялық мемлекеттік құрылымды жақтайды

2. Заңның рөлі туралы

Платон өзінің «Заңдар» еңбегінде лайықтылығы бойынша екінші мемлекет ретінде аралас басқаруды суреттеді – «монархиялық және демократиялық құрылымның арасындағы орта: мемлекеттік құрылым әрқашан аралық деңгейде болуы керек»

2.   Аристотель

(б.э.д. 384-322  ж.)

1. Адам саяси хайуан ретінде.

адам қоғамдық және саяси тірі жәндік деген. Жалғыз адам өз мұқтаждығын, қажеттілігін жеке-дара қанағаттандыра алмайды сондықтан мемлекет болып бірігіп өмір сүру адамдардың пешенесіне әуел бастан жазылған деп түсіндірді.

2. Саясат туралы (анықтау, мақсаты).

Саясатты ғылыми тұрғыдан түсіну адамгершілік пен этиканың дамыған ұғымы болып табылады

3. Мемлекет туралы; мемлекетті басқарудың дұрыс және бұрыс түрі туралы; биліктің ең жақсы түрі.

Мемлекеттің дұрыс түрлері: монархия, аристократия, полития;

Мемлекеттің бұрыс түрлері: тирания, олигархия, демократия

4. Заң туралы

Саяси басқаруда адам емес, заң басқарғанын дұрыс көреді.

4.   Цицерон

(б.э.д. 106–43 ж.)

1.Мемлекет туралы.

Цицерон ойынша азаматтардың құқықтық теңдігіне патшалық басқару, аристократия және демократия элементерінен құралатын мемлекеттің аралас нысанында ғана қол жеткізуге болады. «Өйткені, - дейді ол, - мемлекетке көрнекті де патшалық етуші болуы лазым – биліктің бір бөлігі алдыңғы қатардағы адамдардың беделдісіне беріледі, ал кейбір істер халықтың талқылаумен еркіне ұсынылады

2. Құқықтық мемлекет идеясы.

Мемлекетті жалпы-құқықтық жағынан түсіндіру мемлекет ұғымын заңдастыруға ықпал етті және оның құқытық табиғатының түсінігін тереңдетті.

3. Биліктің ең жақсы түрі.

мемлекеттің аралас нысаны

5.   Августин

(354–430 жж.)

1. «Екі қала» теориясы

ол адамдарды құдай жолымен және адам жолымен өмір сүрушілер деп екі түрге бөлді. Біріншісін, болашақта құдаймен мәңгілік патшалық құратын, екіншісін, жын-шайтандармен бірге мәңгілік жапа шегіп, сазайын тартатын адамдардың екі қоғамы деп түсіндірді.

6. Абу-Наср аль-Фараби

(870–950 жж.)

1.Саяси ғылым туралы (өзіне тән ерекшелігі, тапсырмасы).

Ұлы ойшыл "Рақымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы" деген саяси трактатында мемлекетті адамдардың өз қажетін бірлесіп қоғамдық жолмен жақсылап қанағаттандыру үшін жасаған ұйымы деп білді.

2.Қайырымды қала ілімі.

Мұндай қалалар ретінде бірге тұрған, мақсаттары бір, бір басшылыққа бағынған шағын қауымнан бастап Араб халифатына дейінгі адамдар қауымдастығын түсінді

3.Әкімге қажетті 12 қасиет турасында.

даналық, асқан пайымдылық, сенімділік, ойлау қабылетінің жоғары болуы, соғыс ӛнерін жетік білуі, денсаулығының мықты болуы, т.б.

4.Заң туралы.

ол заңдардың тәрбие арқылы жүзеге асатындығын дәйектейді

7.   Жүсіп Баласағұн 

(шамамен 1021 – ?)

1.Мемлекет негізі туралы.

мемлекетті орталықтандыру, оның бірлігі, мемлекетті басқару мәселелеріне басым көңіл белінген.

3.Бектің билігі туралы.

Билеушілер  мен әкімдер халық мүддесімен санасып билік етсе елге ұнамды болады.

4.Бектің қасиеттері туралы.

Ақыл

5.Қол астындағы азаматтардың борышы туралы

9.   Н. Макиавелли

(1469–1527)

1.Саясат пен саяси ғылымды жаңаша түсіну.

Ол республикалық мемлекетті, еркіндікті, теңдікті қалады.

2.Макиавеллизм, оның формуласы.

«Мақсат - әдіс-тәсілді ақтайды».

3.Биліктің керемет түрі туралы.

Билеуші арыстандай күшті және түлкідей қу болуы тиіс

10.   Т. Гоббс            

(1588 – 1679)

1.Мемлекет және мемлекеттік билік туралы.

«Левиафан» атты еңбегінде мемлекет пен ағзаны салыстырған.

2.Қоғамдық келісімшарт идеясы.

күшті орталықтанған мемлекет барлық жеке тұлғалардың қатысуымен жасалатын қоғамдық шарт негізінде құралады

3.Биліктің керемет түрі туралы

Билеушінің парызы- халықты жақсы басқара білу, себебі, мемлекет билеуші үшін емес, халық үшін құрылған

11. Ш. Л. Монтескье

(1689– 1755)

1. Билікті бөлу идеясы.

төңкерістерге жол бермеу үшін билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу керек деп есептеген

2. Заң туралы.

3. Тәуелсіздік формуласы туралы.

4. Билік түрлері және ең жақсысы туралы.

5. Соттың құрамына халықтың арасынан адамдарды тарту.

12.   Ж.Ж. Руссо

(1712–1778)

1. Ұлттық егемендік идеясы.

Ол еркіндік пен тендікті ең жоғарғы игілік деп санады. 

2. Тура халық билігі идеясы.

тікелей халык билігін ұсынды. Егер елдің жері үлкен болса, халықтың өкілдігін қолдануға болады. Бірақ бұл ретте депутат халық қызметшісі болуға тиіс.

3. Мемлекеттік билікті алмастырудағы халық құқығы.

Руссо оқтын-оқтын халық жиналысын өткізіп, онда үкімет есеп беруін талап етті.

4. Мүліктік теңсіздік демократияға кедергі ретінде.

Еркіндіктің кепілі тендік, ал тендік саясатға ғана емес, мүлікте де болуға тиіс. Мемлекет шектен тыс байлық пен кедейлікке жібермей, адамдар арасында тендікті сақтауы керек.

13.   И. Кант             

(1724 – 1804)

1. Либерализм идеологиясының дамуы.

Өсіп келе жатқан буржуазия еркіндікке, жылдам алға дамуға, заңдылыққа тырысты. Сондықтан бұл кездегі буржуазиялық саяси идеологияның бас бағыты либерализм болды.

2. Мәңгілік адам идеясы.

әрбір адам ар-намысының, шексіз құндылықтың иесі; қандай игілікті жоспар болмасын адам оны жүзеге асыру жолында әдіс, айла, құрал болуға тиіс емес. Адам бір іс істегенде өнегелік, адамгершілік заңын басшылыққа алуы керек.

14.  Т. Джефферсон

(1743–1826)

1. Адамдардың табиғи құқығы және олардың ажырамайтындығы туралы.

АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясында тендік, бостандық, көтеріліс жасауға құқы барлық халықтың ажыратылмайтын табиғи құқы деп есептелді.

2. Мемлекеттік билікті тағайындау және оның тапсырмасы.

Мемлекеттік өкіметті құрап, оны бақылау құқынан еш адамды шеттетуге болмайды. Егер өкімет халык құқын қорласа, ондай үкіметті ауыстырып, өзінің қалауына сай өзгертуіне болады.

3. Құлдыққа көзқарас.

Қарсы болды. рақымсыз билеушіге қарсы халықтың көтеріліс жасауға құқы барлығын дәлелдеп, халық егемендігін жақтады.

4. Саяси идеал.

5. Баспасөз еркіндігі туралы.

17.    К. Маркс

(1818– 1883)

1. Саясат пен саяси билікті жаңаша түсіну.

саяси экономия саласында екі жаңалық жасады. Біріншісі —тарихты материалистік турғыдан тусіну. Екінші жаңалығы —капиталистік қанаудың сырын әшкерелеген қосымша құн туралы ілім болды.

2. Мемлекет пен азаматтық қоғам туралы.

капитализмнің орнына социализм келеді, ол міндетті орындайтын қоғамдық күш —жұмысшы табы деп үйретті. Себебі, пролетариат —буржуазиялық қоғамның ең революцияшыл, ең ұйымдасқан, ең саналы және интернационалдық табы.

№

Тоталитаризм

плюстері

Белгілері

минустері

1.

+

Мемлекеттік билік бір адамның қолында болады

2.

Елде және қоғамда бір партиялық жүйе болады

--

3.

+

Экономиканы мемлекеттік реттеу, бір орталыққа бағынған жоспармен жүргізіледи.

4.

Бір идеологияның үстемдік етуі.

--

5.

Ақпарат құралдарына мемлекеттің монополия жасауы.

--

6.

+

Қару-жараққа мемлекеттің монополиясы.

7.

+

Зорлық, террордың ерекше ұйымдастырылған жүйесі қоғамдағы бақылаудың өзіне тік түрі ретінде қарастыру.

№

Авторитаризм

плюстері

Белгілері

минустері

1.

+

Билікті бір адам ғана жүргізеді, халық аз араласады, жетекші рөлінде элитарлы ортаның немесе билеуші элитарлы топтың саяси өкілі болады.

2.

+

Билеуші рөлді мемлекет университеттерінің арасындағы вертикалды, ирархиялық-бюрократиялық байланыстар жүргізеді.

3.

Адам құқығы мен бостандығы айтылады, бірақ сөз жүзінде ғана(ең алдымен саяси сферада)

__

4.

+

Билік саясатқа тікелей қатысы жоқ жерлерге араласпайды.

5.

+

Бірегей идеология болмайды.

6.

+

Билік бөлінісі жоқ, барлық өкімет билігі бір орталыққа бағындырылған.

7.

Саяси элитаның жаңа мүшелерін таңдау сайлау жолымен яғни электрольды күреспен емес, жоғарғы жақтың бұйрығымен тағайындалады.

__

№

Демократия

плюстері

Белгілері

минустері

1.

+

Мемлекеттегі билік көзі халық. Ол билікті тағайындайды және өз пікіріне сүйене отырып, кез-келген мәселені шешеді.

2.

+

Билікті бөлу принципін жүргізеді. Биліктің бірде-бір тармағы негізгі болып табылмайды, билікті де бағындыра алмайды.

3.

+

Қоғамда коппартиялы жүйе болады.

4.

+

Мемлекеттің алдында құқықтық артық сақталу болады.

5.

+

Тәуелсіз және адал сайлау жүргізіледі.

6.

Экономикаға мемлекеттің араласуы шектеулі, жеке меншіктің артықшылығы басым.

-