Құрамы мен құрылымын талдау

Көрсеткіштер	1999 ж. бастапқысы		Ағымдағы жылы		2000 ж. соңғысы
	мың.тг.	 үлесі	мың.тг.	 үлесі	мың.тг.	 үлесі
Мүлік барлығы	10980,70	100	14245	100	13181	100
Ұзақ мерзімді активтер	373,74	3,4	1293	9,08	2501	18,98
Ағымдағы активтер; оның ішінде:	10606,96	96,6	12952	90,92	10680	81,02
ТМҚ	5957,39	54,25	4226	30,22	5563	50,0
Дебиторлық қарыз	3844,37	35,01	8653	60,14	3004	21,0
Ақшалай қаражат	805,2	7,33	73	0,56	2113	10,02

Кәсіпорынның актив құрамындағы әртүрлі өзгерістерді қалай талдау керектігін көрсетейік. Егер де мүліктің өсу қарқыны инфляцияны өсу қарқынынан жоғары болса, кәсіпорынның өтімділігінің артуы туралы айтуға болады.

Ұзақ мерзімді активтердің абсолюттік мөлшері мен үлесінің бір мезгілде жоғарлауы, кәсіпорынның қаражытының айналымынан босатылуын көрсетіледі.

Егер де ол кәсіпорынның қайта ұйымдастырылуына және жетілдіруіне байланысты болса, ол оң мағынада бағаланады.

Барлық басқа жағдайларда ұзақ мерзімді активтердің үлесінің жоғарлауы (мүліктің өнеркәсіптік құрылымының тиімсізілігі жөнінде), ағымдағы қаржылық жағдайы (төлеу қабілеттілігі мен өтімділігінің көрсеткіштерінің төмендеуі) нашарланады деп бағалауға болады.

Ағымдағы активтердің абсолюттык және салыстырмалы мөлшерлері көбіне оң деп бағаланады (өтімділік көрсеткіштерінің жақсаруы).

Активтердің сапасының төмендеуі кезінде, олар теріс деп бағаланады. Активтердің сапасын тексеру тек қана қаржы жағдайының тұрақтылығы барысында жүргізіледі. Сапаның төмендеуі-мерзімі өтіп кеткен дебиторлық қарыздың өсуі және жатып қалған, керексіз тауарлы - материалдық қорлардың бар болуымен байланысты.

Талдаудың келесі кезеңі - мүліктің әртүріл құрамаларының өсу қарқындарын салыстыру. Қозғалмайтын мүліктің өсу қарқынының төмендеуі ағымдағы активтердің өсу қарқындарымен салыстырғанғанда, егер кәсіпорынның өндірістік қуаттарын қысқартумен байланысты болмаса оң деп бағаланады.

Егер ақшалай қаражаттың өсу қарқыны тауарлы-материалдық қордың өсу қарқыны өсіп кетсе, бұл кәсіпорынның мүлкінің құрамын жақсартуға әкеледі.

Ұзақ мерзімді активтерге ұқсас, тауарлы-материалдық қорлардың өсу қарқынының төмендеуі мүліктік жағайдың жақсаруына әкеледі (егер де ол өндіріс көлімінің төмендеуіне байланысты болмаса).

Қай жағдайда ақшалай қаражаттың (абсолютті өтімділігі бар активтер) үлесінің жоғарлауы активтердің құрылымының жақсаруына әкеліп соғады?

Содан кейін, керек мерзімінде, қозғалмайтын мүіктің терең талдауы жүргізіледі, тозу коэффициенті және жарамдылық коэффициент: (қозғалмайтын мүліктің жағдайын сипаттайтын), жаңарту және шығу коэффициенттері (негізгі қаржының қозғалысының көрсеткіштері), өндірісің мүліктің үлесі сияқты көрсеткіштері есептеледі.

Кәсіпорынның мүлігін бағалаумен бірге мүліктің пайда болу көздерін бағалауды қарастыру керек.

Әзірше, кәсіпорынның өндірістік потенциялының жағдайын қарастырамыз және оның негізгі қаражатарын, мүліктің мобилділігі қандай екендігін талдаймыз.

Кәсіпорынның өндірісік потенциялын сипаттайтын көрсеткіштерінің бірі өндірістік тағайындалу мүлкінің коэффициенті. Ол үшін мына формуланы қарастырамыз:

К=(негізгі құралдар+өндірістік қорлар+аяқталмаған өндіріс)/

/ (баланс валютасы);

“РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестігінде берілген немесе көрсетілген көрсеткіштер:

1999 жылғы есеп беру кезеңінің басы: 280,6+5937,39/10980,70=0,57

Ағымдағы есеп беру кезеңі: 1212+4226/14245=0,39

2000 жылғы есеп беру кезеңінің соңы: 2441+5563/13181=0,61.

Берілген коэффициент үшін оң жағымды шектеу -  0,5 -ке тең. Осы мағыналарды салыстыра отырып, коэффициенттіңн ағымдағы есеп беру жылында азаюын көреміз, бірақ “РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестіктің 2000 жылдың соңында өзінің жағдайын қалпына келтіргенін байқаймыз.

Жалпы бағалағанда негізгі қаражаттарының актив бөлігінің анықталуының үлкен тәжірибелік мағынасы бар. Енді біз кәсіпорынның мүлкінің мобилділігінің жағдайын қарастырамыз. Ол үшін мына формуланы қолданамыз:

К_м = (ағымдағы активтер) / (валюта);

1999 жылғы есеп беу кезеңінің басы: 10606,96/10980,70=0,97.

Ағымдағы есеп беру кезеңі: 12952/14245=0,91.

2000 ж. есеп беру кезеңінің соңы: 10680/13181=0,82.

Біз есептеген көрсеткіштерімізге қарап мобилдік коффициентінің жылдан жылға азаюын көреміз, әрине бұл кәсіпорынның қызметінде кері жағдай деп қарастырылу керек. Осы коэффициентке қоса иммобилділік коэффициентін анықтаймыз.

К_имм= (ағымдағы активтер) / (ұзақ мерзімді активтерге);

“РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестігінде бұл коэффициент:

1999 ж. есеп беру кезеңінің басы: 10606,96/373,74=28,4

Ағымдағы есеп беру кезеңі: 12952/1293=10,1

2000 ж. есеп беру кезеңінің соңы: 10680/2501=4,28

Бұл коэффициенттің үлес салмағының жылдан жылға азаюы, кәсіпорынның қаржылық жағдайының жақсаруын көрсетеді.

Негізгі тармақтау құрылымды нығайтуға (оптималдауға) негізделген оларды тиімді пайдалану ұлғайту резервтерін белгілеу үшін қажет.

Негізгі қорлардың техникалық жағдайын көрсететін, тозу коэффиценті ол қажетті көрсеткіш болып табылады, яғни бұның формуласы былай: Тозу коэффиценті (К_т)=(негізгі қорлардың тозу сомасын)/(негізгі қорлардың бастапқы құнына); “РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестігінде бұл көрсеткіш:

1999 жылы есеп беру кезеңінің басы: 14,5/295,1=0,05.

Ағымдағы есеп беру кезеңі: 102/1314=0,08.

2000жылғы есеп беру кезеңінің соңы: 405/2846=0,15.

Мына есептеу бойынша негізгі қорлардың өсуі көрсетіледі, яғни “РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестіктің негізгі қорлардың жағдайы нашар. Осыдан кейбір экономистердің бағалауы бойынша тозу коэффициенті 50 пайыздан жоғары болуы, кәсіпорын үшін нашар көрсеткіш.

Енді, “РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестіктің ағымдағы активтердің құрамы мен құрылымын анықтаймыз. Бұл үшін, кәсіпорынның қаржы есебі бойынша келсі аналитикалық кестесін құрамыз.

Кесте 2.2

“РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестіктің

ағымдағы активтердің құрамы мен құрылымы

Көрсеткіштер	1999 ж. есеп беру кезеңінің басы		Ағымдағы жылғы есеп беру кезеңі		2000 ж. есеп беру кезеңінің соңы
	мың.тг.	 үлесі	Мың.т.	 үлесі	мың.тг.	 үлесі
Ағымдағы активтер ішінде:	10606,96	100	12952	100	10680	100
а) өндірістік қорлар	5957,39	56,16	4226	32,62	5563	48,2

Кесте 2.2-ң жалғасы

б) берілген аванстар	0	0	0	0	1603	11,60
в) дебиторлық қарыз	3844,37	36,24	8618	66,53	2926	24,10
г) жұмыскер-лердің қарызы	0	0	0	0	0	0
д) ақша қаражаттары	805,2	7,60	72	0,85	2113	16,10

Келтірілген мәліметтер бойынша, кәсіпорынның ағымдағы активтері, баланс валютасы сияқты өзгерістерге ұшырады. Осылардың бәрін әлірек анықтау үшін “РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестік туралы келесі қорытындыларды жасауға болады. Осы кезеңде ақша қаражаттары және өтімді активтердің өскенін байқаймыз. Мысалы : 1999 жылғы есеп кезңінің басында-805,2 теңге болса , 2000 жылғы есеп беру кезеңінің соңында -2113 мың теңге болды. Кесте 2.2-де мобилділік коэффициентінің өсуін көреміз, 1999 жылғы есеп беру кезеңінің басында - 7,60 пайызды құрады, ал 2000 жылғы есеп беру кезеңінің соңында - 16,10 пайызға тең болды.

Өтімділік активтерінің көбеюі, “РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктесеігінің төлеуқабілеттілігінің жақсаруын көрсетеді. Бірақ нарықтық жағдайда айналым қаражаттарының төмен бағаланбайтынын ескеруіміз керек. Есеп айырысу шотында ақшаның бір жылдан екінші жылға көбеюі, кәсіпорынның төлеуқабіліттілігінің жақсаруына әкеледі. Берілген мерзім ішінде ағымдағы активтердегі өндірістік қорлардың бөлігі 56,16 пайыздан 48,2 пайызға түсті. 2000 жылы дебиторлық қарыздың “берілген аванстар” деген түрі пайда болды, ол 11,60 пайызды құрады. Кесте 2.2-ге қайтып оралсақ, көп өзгерістер дебиторлық қарыздарда болды, яғни абсолюттың және салыстырмалы шамалары да бірдей. Мысалы: 1999 ылғы есеп беру кезеңінің басынла дебиторлық қарыз-3844,37 теңге немесе 36,24 пайыз болса, ал 2000 ылғы есеп беру кезеңінің соңында – 2926 мың теңге немесе 24,10 пайызға төменеді. Осындай өзгерісерден мынадай қорытында жасауға болады.

Жоғарыда айтылғандарға сүйеніп, “РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестіктің мүліктік жағдайы тұрақты емес деп айтуға болады. “РИЗА” жауапкершілігі шектелген серіктестіктің басқарушыларының басты мақсаты мүмліктік жағдайының жақсартуына қатал назар аударуы тиіс.