6. Циклді эфирлер және циклоалкандардың карбонилді басқа да туындыларының құрылысы мен қасиеттері.

Циклді жайэфирлерді гликольдердің молекулаішілік дегидратациялану өнімдері ретінде қарастыруға болады. Бірақ, тек ᵞ-оксидтерді ғана осы жолмен алуға болады. αβγ – оксидтер болып бөлінеді:

1. α-оксидтер:

CH2-CH2 CH3-CH-CH2

O O

Этилен оксиді пропилен оксиді

2. β – оксидтер:

CH2-CH2-CH2 CH3-CH-CH2-CH2

O O

Триметилен оксиді бутилен оксиді

3. γ – оксидтер:

CH2------CH2 H3C-CH------CH2

CH2 CH2 H2C CH2

O O

Тетрагидрофуран β-метилтетрагидрофуран

Аса маңызды – этилен оксиді. Оны негізінен екі әдіспен алады.

1. Хлорлау қышқылдың әсерімен этиленхлоргидрин алып, оны дегидрохлорлау:

2CH2 CH2+2HOCL 2HOCH2-CH2CL

этиленхлоргидрин

2CH2-CH2+CaCL2+2H2O

O

2. Этиленді тікелей катализдік тотықтыру:

2CH2 CH2----O2; 250°C;Ag-- 2CH2-CH2

O

Этилен оксиді төмен температурада қайнайтын

(tқайнау 11 °C), эфирлік иісі бар сұйықтық. Суда жақсы ериді. Ашық тізбекті эфирлерден эәне үлкен циклды эфирлерден ерекшелігі – өте реакция қабілеттілігі. Оның себебі циклдың жоғары кернеулігі. Оның циклопропан сияқты үш мүшелі циклы тұрақсыз: нуклеофильді, электрофильді реагенттердің әсерімен цикл ашылады. Мысалы:

HOH. H+ CH2—CH2

OH OH ЭТИЛЕНГЛИКОЛЬ

CH2-CH2 CH3OH. H+ CH3O-CH2-CH2-OH

O МЕТИЛЦЕЛЛОЗОЛЬВ

NH3 H2N-CH2-CH2-OH

2-АМИНОЭТАНОЛ(ЭТАНОЛАМИН)

ЭТИЛЕН ОКСИДІ ӨНЕРКӘСІПТІК ОРГАНИКАЛЫҚ СИНТЕЗДЕ АСА МАҢЫЗДЫ.

5.Циклогексан мысалындағы циклоалкандардың химиялық қасиеті.Сақинаның тұрақтылығы.Орынбасарлары бар циклогександы стереоселективті алу реакциялары

Циклогексан С₆Н₁₂ — сұйық зат, еріткіш ретінде қолданылады. Циклогексаннан циклогексанол, циклогексанон, адипин қышқылы және капролактам алады. Мұнайдыөңдеген кезде циклогексан мен метилциклогексан бензол мен толуол сияқты химиялық синтезге қажетті ароматты көмірсутектерге айналады.

Циклогександы жарық қатысында хлорлағанда цикл ашылмайды,өз қалпында қалып хлорды циклға қосып қана алады

Сақина құрамында 5 не одан да көп С атомы бар циклоалкандар сутекпен мына жағдайда реакцияға түспейді:

Циклогексан + сутек (кат.Pt,50˚C)→реакция жүрмейді

Циклогексан + SO2Cl2 (пероксид)→C6H5Cl + HCl + SO2

Жоғарыда көрсетілгендей басқа циклоалкандарға қарағанда циклогексанорынбасу реакциясына жақсы түседі.Оны катализатор қатысында галогендеуге,нитрлеуге,тотықтыруға,дегидрлеуге болады.

Циклогексан молекуласы бірнеше конформация түрін қабылдай алады.Көбіне “орындық” конформация тұрақты келеді.Осыған байланысты аксиалды орын басушылар экваториалды орынбасушыға және керісінше экваториалды орын басушы аксиалды орын басушыға айнала алады.

23Молекуласында сульфатопшасы бар ароматты көмірсутектердің туындыларын ароматты сульфоқышқылдар дейді.

 

Алыну жолдары:

Ароматты сульфоқышқылдарды бензолды және оның гомологтарын сульфурлеу арқылы алады.Сульфурлеу реакциясы әдеттегі электрофильді орынбасу механизмімен жүреді.Төмендегі схемамен түзілетін гидросульфон ионы реагент болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

Химиялық қасиеті.

Сульфотопшаның реакциялары:

 

а) тұздардың түзілуі

 

C₆H₅ SO₃H + NaOH                 C₆H₅ SO₃Na + H₂O

 

б) хлоронгидридтердің түзілуі

 

C₆H₅ SO₃H + PCl₅                         C₆H₅ SO₂Cl + H₂O

 

C₆H₅ SO₂Cl + NaOC₂H₅                   C₆H₅ SO₂ OC₂H₅ + NaCl

                                                    Бензосульфақышқылының этил эфирі

 

 

C₆H₅ SO₂Сl + 2 NH₃                   C₆H₅ SO₂NH₂ + NH₄Cl

                                                  Бензосульфоамид

 

C₆H₅ SO₂NH₂ + 2 HOCl             C₆H₅ SO₂NCl₂ + 2H₂O

                                                  Бензолсульфодихлорамид

 

C₆H₅ SO₃H + H₂O              C₆H₆ + H₂SO₄

 

C₆H₅ SO₃Na + 2 NaOH               C₆H₅ ONa + Na₂SO₃ + H₂O

 

2C₆H₅ SO₃Na + H₂SO₄                 2C₆H₅OH + Na₂SO₄

                                                      фенол

 

Сульфоқышқылдардағы бензол сақинасы электрофильді орынбасу яғни галогендеу,нитрлеу және сульфурлеу реакцияларына түседі.Электроноакцепторлы сульфотопша бензол сақинасындағы  пи электрондарды  өзіне қарай тартып,сақинаның электрондық тығыздығын кемітеді.Электрондық тығыздық орто- және пара- жағдайларда көбірек кемиді,келесі орынбасушы м-жағдайға орналасады.