5) Клетканың өлімі некроз және апаптоз?

Апоптоз -  жасушаның алдын-ала бағдарланған гендік ақпараты бойынша тіршілігін жоюы. Апоптоз – бұл генетикалы бағдарланған, энергияны қолданумен өтетін, клетка өлімінің белсенді процесі. Бұл клеткалы өлімнің ерекше түрі.

Табиғат клетканы қорғану мен репарация механизмдерімен ғана емес, сонымен бірге өзін-өзі өлтіру немесе суицида механизмімен де қамдандырды.

Клетканың ескіруі катабиозға («ката» -төмен, «био»- өмір) және клетканың өліміне алып келеді. Клетка өлімі – бұл тіршілік әрекеті құбылысының жаңадан кері айналмайтын өсуге, көбеюге қабылетін жоғалтқан тоқтауы.

Клеткаларда өмір сүру ұзақтығы әртүрлі болады. Ұзақ өмір сүретін клеткалар бар, олар ерекше қызмет атқара отырып ағза өмірінің соңына дейін болады. Басқа клеткалар, белгілі міндетті орындауда пайда болады. Мысалы: метаморфоз кезінде, ит балық желбезектері мен құйрығын жоғалтады. Бұл мүшелер клеткаларының өмір сүру ұзақтығы белгіленіп бағдарланған.

Әйтсе де, санасатын және мойындауға тура келетін тағы бір фактор      бар. Ол барлық тірі ағзалар жасушаларының өлу заңдылығы. Бұл тіпті генетикалық ақпаратта алдын-ала бағдарланып қойылған. Оны ғылым тілінде апоптоз немесе жасушаның физиологиялық өлімі деп атайды. Апоптозға ұшыраған жасушалардың ДНҚ-лары бөлшектеніп , жасушалары бір-бірлерінен ажырап , езіліп , ыдырайды. Мұндай процестің болуы және онығ уақыты әрбәр ағзаның  геномында жазылған. Бұларға қоса ұрпақтан ұрпаққа берілетін кейбір тұқым қуалайтын аурулар болады. Олар да адам өмірінің ұзақ қысқалығына әсер етеді. Осы салада айта кететін бір жаңалық, кейінгі кезде адам геномын зерттеу нәтижелеріне байланысты мұндай тұқым қуалайтын ауруларды генотерапиямен емдеу ісі қолға алынып келе жатыр.

Некроз-(грекше nekros-өлген) деп,тірі организмде жасушаныңмтіннің немесе ағщаның бір бөлігінің бүтіндей өлкін айтады.Демеск некроз тірі организмде болатын жергілікті өлім.Некроз бұл қалыпты жағдайда болып тұратын құбылыс.Тері эпидермисі,асқазан ішек шырышты қабатының жасушалары,қан элементтері т,б .Некроз дегеніміз толығымен зақымдалған жасушаның тер әсерінде ыдырау немесе жасуша ағуызының денатурациясы басым болса-коагуляциялық некроз дамиды.Жасуша өлместен бұрын оның морфологиялық құрылысында көптеген өзгерістер болады.Егер осы кезеңде зақымдаущы себептер жойылса,жасуша өзін әуелгі қалпына келе алады,сол үшін бқл үдерістердің морфогенезін мұқият зерттеу және түсіне білу қажет.Қазіргі кезде нейкроз дамуының мына сатыларын ажыратады:1)Нейкроз алды кезеңі(паранекроз)-бұған жасушалардағы ауыр дистрофиялық,бірақ қайтымды өзгерістер кіреді;2)өлу алды кезеңінде (некробиоз)жасушада қайтымсыз өзгерістер пайда болады.3)Өлу кезеңі(некроз,некрофанероз)жасуша тіршілігінің жойылуымен сипатталады4)Өлгеннен кейінгі өзгерістерге (некролиз,аутолтиз)осы өлген жасушаның тін ферменттері әсерінде ыдырап,организмнен шығарылуы немесе олардың сау тіндерден шекаралануы кіреді.Сонымен жасушаның физиологиялық жағдайда өлуінің де,патологияға байланысты өлуінің де механизмдері бір деуге болады.Өлген тіндер,ағзалар әдетте ақшыл сары немсе қоңыр қара түрге кіреді.Некроздың клиникалық морфологиялық түрлеріне инфаркт,гангриена,секвестр және жатын жаралар кіреді.