Әдебиеттер:

Қазақ тілінде

негізгі:

1. Сағындықова Б.А. Дәрілердің өндірістік технологиясы. - Шымкент, 2008. - 346 б.

2. Сағындықова Б.А., Анарбаева Р.М. Дәрілердің дәріханалық технологиясы. - Шымкент, 2008. - 436 б.

3. Дільбарханов Р.Д., Сағындықова Б.А. Дәрілердің өндірістік технологиясы. – Алматы.– 1998.–128 б.

4. Сағындықова Б.А. Дәрілердің өндірістік технологиясы. – Шымкент.– 2002.–172 б.

Орыс тілінде

1. Технология лекарственных форм. /Под ред. Т.С.Кондратьевой. – М.,Медицина, 1991 г.- 1-й том. – 496 с.

2. Технология лекарственных форм. /Под ред. Л.А.Ивановой/ – М.,Медицина, 1991 г. – 2-й том. – 544 с.

3. Чуешов В.И., Зайцев А.И., Шебанова С.Г. Промышленная технология лекарств. – Харьков, 2002. - В 2-х томах: 1-й том. – 716 с., 2-й том .– 557 с.

4. Руководство к лабораторным занятиям по аптечной технологии лекарственных форм. – (Под ред. Кондратьевой Т.С.). – М., 1986.– 287 с.

5. Руководство к лабораторным занятиям по заводской технологии лекарственных форм. – (Под ред. Тенцовой А.И.). – М., 1986. – 271 с.

қосымша:

1. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Фармакопея. – Басылым 1. – Алматы, 2008. – Баспа үй: Жібек Жолы. – 592 б.

2. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Фармакопея. – Басылым 2. – Алматы, 2009. – Баспа үй: Жібек Жолы. – 792 б.

3. ГФ СССР Х издания М., Медицина, 1968.– 1080 с.

4. ГФ СССР Х1 издания М., Медицина, 1987. – Том 1. – 336 с.

5. ГФ СССР Х1 издания М., Медицина, 1989. – Том 2. – 400 с.

6. Ділбарханов Р.Д., Датхаев У.М., Амантаева М.Е. Жақпа майлар. Алматы, 2005.– 123 б.

7. Машковский М.Д. - Лекарственные средства. - М.: Медицина, 2008. – Изд. 15-е.

8. Милованова Л.Н., Тарусова Н.М., Бабошина Е.В. Технология изготовления лекарственных форм. Ростов-на-Дону: «Феникс».– 2002.– 448 с.

Кері байланыс (сұрақтар)

1. Дәрілік түрдің және оны ағзаға енгізу жолының дәрілердің биологиялық тиімділігіне әсері.

2. Технологиялық факторлардың дәрілердің биологиялық тиімділігіне әсері.

№29 ТАҚЫРЫП: ДӘРІЛІК ТҮРЛЕРДІҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ТИІМДІЛІГІ ЖӘНЕ ОНЫ АНЫҚТАУ ӘДІСТЕРІ.

Мақсаты: Тақырып бойынша берілген процесстерді, онда негізігі терминдер мен түсініктерді меңгеру.

Дәріс тезистері

Мамандар қатты заттарды, көп уақыт бойына, кристалды және аморфты деп бөліп келді. Бірақ, рентгенқұрылыстық зерттеу кездерінде аморфты аталған заттардың да кристалды торлары бар екендігі анықталды.

Кристалл деп түйршіктері (атомдар, иондар) белгілі ретте орналасып, қайталанатын торлардан тұратын қатты затты атайды.

Кристалды тор – кристалдағы атомдардың немесе басқа бөлшектердің дұрыс периодтық орналасуы. Кристалдың бүкіл құрылыстық ерекшеліктерін көрсететін кеңістік тордың ең аз мүмкін көлемін қарапайым ұя деп атайды. Кристалды заттарда бөлшектер симметриялық, дұрыс қатарлар тегіс шілтерлер, кеңістік торлар түрінде орналасқан.

Кристалдар симметриясы бар көпқырлы заттар түрінде кездеседі. Симметрия дәрежесі бойынша кристалдардың 32 тобын ажыратады, олар 7 кристалдық жүйелерге немесе сингонияларға жатады.

Сингония (жүйе) симметрия түрлерінің тобы, оған ұқсас геометриялық константтары бар кристалдар жатады. Келесі сингониялар белгілі: бірсаналы, үшсаналы, ромб тәрізді, төртбұрышты, үшбұрышты, алтыбұрышты және куб тәрізді.

Кристалдарды идеальды және шынайы деп ажыратады.

Идеальды деп аталатын кристалдардың бүкіл кеңістігі тұтас бір тор ретінде орналасқан, оның қарапайым ұялары тепе - тең, сыртқы пішіні және көлемі бірдей.

Шынайы кристалдар идеальді кристалдардан бірқатар кемістіктерімен айрықшаланады (кристалды тордың периодтық құрылысының бұзылуы).

Полиморфизм құбылысын 1822 жылы Э. Митчерлих ашты.

Полиморфизм мәні мынада: кейбір заттар әртүрлі жағдайларда симметрия және түрі бойынша түрлі кристалдар торларын құрауы мүмкін. Полиморфизм нәтижесінде пайда болған кристалдардың түрлерін полиморфты модификация деп атайды. Заттардың полиморфты модификацияларының өздеріне тән кристалдардың геометриялық қалпы бар. Полиморфизм құбылысы кеңінен таралған, сол себепті дәрілік заттар қатарында да полиморфизм құбылысы кездеседі. Заттардың басым бөлігінің, белгілі жағдайларда, түрлі полиморфты модификацияларда алуға болады. Қарапайым заттардың полиморфизмін (көміртегі, күкірт, фосфор, қалайы және басқалар) аллотропия деп атайды.

1985 жылы американдық зерттеушілер Р. Керл мен Р. Смоли ағылшын химикі Г. Кротомен бірге ашқан фуллерендер көміртегінің жаңа аллотропты модификациясы болып табылатын кластерлік немесе қаңқалы қосылыстарға жатады. UUPFC нұсқауларына сәйкес фуллерендер деп тұтас үш рет үйлестірілген көміртек атомдарынан құрылған, 12 пентогональды және (n/2-10) гексогональды қырлары бар жабық сфералық көпқырлы заттарды атайды, ол жерде n 20-дан көп. Фуллерендердің тұрақты қалыптарының арасында С₆₀ және С₇₀ жақсы зерттелген, олардың молекулаларында 60 және 70 көміртегі атомдары бар. Көміртек, кремний немесе басқа қанқалы 5 және 6 бұрышты кристаллдар тірі табиғат объектілеріне тән. С₆₀ молекуласында С – С химиялық байланысының 2 түрі тән: жеке, бір байланысты; пентагон мен гексагонды байланыстырады – 1,45 А°, және қос байланысты - 2 гексагонды байланыстырады – 1,39 А°. Пентагондар арасында қос байланыс жоқ.

Кристаллизациялау үрдісі кезінде полиморфизм құбылысы температураның өзгеруінен (ал кейбір жағдайларда температура мен қысымның өзгеруінен) пайда болады. Полиморфты модификациялар белгілі температура аралығында тұрақты. Сол себепті, дәрілік құралдар өндірісіндегі технологиялық сызбаларда көрсетілген температура және қысым көрсеткіштері мұқият сақталынуы керек.

Аммоний нитратының 4 полиморфты модификациясы бар. Олар 18-ден 32°С дейін температура аралығында β-ромб тәрізді, 32-ден 84°С дейін – α-ромб тәрізді, 8- тен 125°С дейін – үшбұрышты, 125°С жоғары – куб тәрізді модификациялары пайда болады.

Аммоний хлоридінің кристалдары екі, кремний оксидінің, кальций карбонатының да бірнеше полиморфты модификациялары бар. Гадамер медицинада қолданылатын барбитураттардың және де басқа дәрілік заттардың полиморфты модификацияларын суреттеген. Неодикумариннің үш полиморфты модификациясы және аморфты қалпы бар. Оның тек бір қалпы ғана тұрақты және қатты дәрілік қалыптарды дайындауға тиімді. Гепирон хлоридінің де үш полиморфты модификациясы бар, олардың арасында тек қана бір түрі тұрақты.

Полиморфты модификациялардың бір түрінің жеңіл, басқа түріне ауысу мүмкіндігін ескеріп, дәрілік заттар өндірісінде және дәрілік қалыптарды сақтау кезінде температуралық режимді қадағалау қажет. Бірақ, кейбір полиморфты модификациялар үшін бұндай өзгерістер қиындықпен жүреді.

Полиморфты өзгерістерде кристалдағы химиялық байланыс түрі , белгілі бір деңгейде өзгереді, ал кристалдардың бұрыштары мен физико-химиялық қасиеттері күрт өзгереді.

Кристалдардың түрі ерітіндідегі қоспалардың әсерінен де өзгерістерге ұшырайды. Қоспалар кристалдар беттеріне адсорбцияланады (окклюзия), немесе кристаллдар ішіне түседі (инклюзия). Екі жағдайда да қоспалардың болуы кристалдардың қалпын өзгертеді.

Дағдылы жағдайда натрий хлориді куб, ал мочевина қатысуымен – октаэдр түрінде (сегізбұрыштар) кристаллизацияланады. Сулы ерітінділердегі ашудас октаэдр түрінде кристализацияланады, ал құрамында мочевина бар сулы ерітінділерден – куб түрінде. Сулы ерітінділерден барий сульфаты кристалды тұнба түрінде түзіледі, ал құрамында 30 – 60 % спирті бар сулы ерітінділерден, - аморфты тұнба түзіледі.

Айтылғанның бәрін түйіндеп келгенде келесі түсінікті есте сақтаған дұрыс: кристалл деп қатты затты айтады, оның түйіршіктері (атомдар, иондар) бір белгілі қайталанып тұратын ретте орналасқан, кристалдық тор құрайды.

Сонымен, кристалдар түрі заттың табиғаты мен олардың өсу жағдайына тәуелді. Кристалдардың өсуі мен түріне температура, ерітінділерде қосымша заттардың болуы, еріткіштер, өсу кезіндегі кристалдың орналасуы әсер етеді.

Полиморфизмнен, Э. Митчерлих 1819 ж. ашқан, изоморфизм құбылысын айыру білу қажет. Изоморфизм (грек тілінен аударғанда - тең түрлі), бұл ауыспалы құрамы бар кристалдар түзетін, кристалды торда бірін-бірі алмастыратын химиялық және геометриялық ұқсас атомдардың, иондардың және олардың қосылыстарының қасиеті.

Табиғаты химиялық жақын деп бірдей валенттілігі, байланыс түрі, поляризациясы бар атомдарды санайды. Геометриялық жақын деп бірдей немесе жақын (5 – 7 % аспайтын аутқулары бар) радиустары немесе көлемі бар атомдарды санайды. Сонымен, изоморфты заттар деп химиялық құрамы жақын және түрі бірдей кристалдары бар қатты заттарды айтады.

Полиморфты қосылыстар модификацияларын зерттеу кезінде олардың сәуле ықпалымен де өзгеріске ұшырайтындығы анықталған. Мысалы, 99 % этанолдан тұнбаға түсірілген кейбір кристалды өнімнің спиртті-сулы қоспадан тұнбаға түсірілген өніміне қарағанда белсенді зат фототұрақтылығы жақсы. Walking W.D., Sisco W.R., Nоrwton M. P. and atc. (1986) жұмыстарында фитмин А аналогі – фенретидиннің екі полиморфты түрінің химиялық тұрақтылықтарының арасындағы айырмашылықтар келтірілген. Жоғары әсерлі сұйықтық хроматография (ЖЭСХ) әдісімен анықтағанда фенретидиннің 1модификациялы қалпы 2 қалыпқа қарағанда тұрақтырақ екені көрінді: препаратты 40˚С температурасында 24 апта сақтағанда белсенді зат мөлшері фенретинид 1 үлгілерінде 98,6 % қалды; фенретинид 2 үлгілерінде белсенді зат мөлшері толығымен 3 аптадан кейін ыдырады.