Әдебиеттер тізімі:

Қазақ тілінде

негізгі:

1. Сағындықова Б.А. Дәрілердің өндірістік технологиясы. - Шымкент, 2008. - 346 б.

2. Сағындықова Б.А., Анарбаева Р.М. Дәрілердің дәріханалық технологиясы. - Шымкент, 2008. - 436 б.

3. Дільбарханов Р.Д., Сағындықова Б.А. Дәрілердің өндірістік технологиясы. – Алматы.– 1998.–128 б.

4. Сағындықова Б.А. Дәрілердің өндірістік технологиясы. – Шымкент.– 2002.–172 б.

Орыс тілінде

1.Технология лекарственных форм. /Под ред. Т.С.Кондратьевой. – М.,Медицина, 1991 г.- 1-й том. – 496 с.

2.Технология лекарственных форм. /Под ред. Л.А.Ивановой/ – М.,Медицина, 1991 г. – 2-й том. – 544 с.

3.Чуешов В.И., Зайцев А.И., Шебанова С.Г. Промышленная технология лекарств. – Харьков, 2002. - В 2-х томах: 1-й том. – 716 с., 2-й том .– 557 с.

4.Руководство к лабораторным занятиям по аптечной технологии лекарственных форм. – (Под ред. Кондратьевой Т.С.). – М., 1986.– 287 с.

5.Руководство к лабораторным занятиям по заводской технологии лекарственных форм. – (Под ред. Тенцовой А.И.). – М., 1986. – 271 с.

қосымша:

1.Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Фармакопея. – Басылым 1. – Алматы, 2008. – Баспа үй: Жібек Жолы. – 592 б.

2.Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Фармакопея. – Басылым 2. – Алматы, 2009. – Баспа үй: Жібек Жолы. – 792 б.

3.ГФ СССР Х издания М., Медицина, 1968.– 1080 с.

4. ГФ СССР Х1 издания М., Медицина, 1987. – Том 1. – 336 с.

5.ГФ СССР Х1 издания М., Медицина, 1989. – Том 2. – 400 с.

6.Ділбарханов Р.Д., Датхаев У.М., Амантаева М.Е. Жақпа майлар. Алматы, 2005.– 123 б.

7.Машковский М.Д. - Лекарственные средства. - М.: Медицина, 2008. – Изд. 15-е.

8.Милованова Л.Н., Тарусова Н.М., Бабошина Е.В. Технология изготовления лекарственных форм. Ростов-на-Дону: «Феникс».– 2002.– 448 с.

Кері байланыс (сұрақтар)

№10 ТАҚЫРЫП: ТАБЛЕТКАЛАР. ЖІКТЕЛУІ. ТАБЛЕТКАЛАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ. ТАБЛЕТКАЛАР ӨНДІРІСІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ҚОСЫМША ЗАТТАР, ОЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛУІ, ҚОЛДАНУ МАҚСАТТАРЫ.

Мақсаты: Тақырып бойынша берілген процесстерді, онда негізігі терминдер мен түсініктерді меңгеру.

Дәріс тезистері

Таблеткалар – бір немесе бірнеше ұсақталған затардан тұратын, сусымалы қасиетке ие, ішкі және сыртқы қолдануға арналған қатты дәрілік форма.

Құрамына байланысты таблеткаларды бір ингредиенттен тұратын қарапайым (Pulveres simplises) және бірнеше ингредиенттерден тұратын күрделі (Pulveres composite) түрлерге бөледі. Мөлшерлеу сипатына байланысты ұнтақтарды жекелеген мөлшерлерге бөлінген (Pulveres divisi) және жекелеген мөлшерлерге бөлінбеген (Pulveres indivisi) түрлерге бөледі. Қолдану тәсіліне байланысты ұнтақтар ішкі және сыртқы қолдануға арналған болып бөлінеді. Сонымен қатар, ұнтақтарды електің ұнтақ толығымен өте алатын тесіктерінің мөлшерімен анықталатын ұсақталуы бойынша жіктейді (2 кесте).

Дәрілік форма ретінде ұнтақтар бірқатар оңды қасиеттерге ие: технологиясының қарапайымдылығы; дисперсиялану деңгейін реттеп отыру мүмкіндігі; кейбір жағдайларда заттардың кристалды құрылымының биологиялық қол жетерлікке оң әсерін тигізуі; мөлшерлеу дәлдігі; ауру балалар мен егде тартқан ауралар үшін ерекше маңызды болып табылатын қолдану ыңғайлылығы; құрамының әмбебаптығы; сақтау және тасымалдау ыңғайлылығы – осылардың бәрі дәрілік заттардың терапиялық белсенділігін барынша қолдануға мүмкіндік береді.

Таблеткаларға кемшіліктер де тән – ұсақ дисперсиялы заттар үлестік бетінің күрт артуының нәтижесінде сәуленің, ылғалдың және ауаның оттегінің қолайсыз әсерлеріне оп-оңай ұшырайды. Гигроскопиялық заттар оп-оңай дымқылданады, ал құрамында кристалданған су немесе ұшпалы құрамдас бөліктері бар заттар жетілдірілмеген орамда оларды оп-оңай жоғалтып алады («ауамен ұшып кетеді»). Ұнтақтар иісті заттардың буларын адсорбциялай отырып, бөгде иіс ала алады. Онымен қоймай, осы дәрілік түрдің кемшіліктеріне мыналарды жатқызады: сұйық дәрілік түрлермен салыстырғанда баяуырақ терапиялық әсер беруі; асқазан-ішек жолының кілегейлі қабығына қоздырғыш әсері.

Ұнтақтарға қойылатын негізгі талаптар: сусымалылығы, заттардың күрделі ұнтақтың бүкіл бөлігіне бірқалыпты бөлінуі, араластырылу біртектілігі, мөлшерлеу дәлдігі, тұрақтылығы. Медициналық қолданылуына және қолдану тәсіліне байланысты ұнтақтардың бөліктерінің белгілі өлшемі болуға тиіс.

Таблеткалардың технологиясы

Аталған дәрілік түрді өндіру процесі келесі сатылардан тұрады:

5. Бастапқы материалдарды ұсақтау.

6. Ұнтақтың бөлшектерін мөлшерлері бойынша айырып алу.

7. Жекелеген құрамдас бөліктерін араластыру.

8. Орау және ыдысқа салу.

Бастапқы материалдарды ұсақтау. Ұсақтау кезеңінде ұсақтайтын машиналарды дұрыс таңдап алу маңызды болып табылады: материалдың физикалық-химиялық қасиеттері, бастапқы материалдың және соңғы өнімнің өлшемі, ұсақталуға тиісті материалдың жалпы мөлшері ескеріледі.

Ұнтақтың бөлшектерін мөлшерлері бойынша айырып алу. Медициналық тағайындалуына және қолданылу тәсіліне байланысты ұнтақтарға дисперсиялыққа қатысты әр түрлі талаптар қойылады. Аурулар қолданар алдында ерітуге арналған кристалл ұнтақтарды (магний сульфаты, бор қышқылы және басқалары) әдетте орташа ұсақ, орташа ірі және тіптен ірі ұнтақтар (0,2-0,3 мм) түрінде шығарады, терінің немесе кілегейлі қабықтардың алуан түрлі зақымдануын емдеуге арналған себілетін ұнтақтардың дисперсиялық дәрежесі, осы заттардың бөлшектерінің қосынды бетін үлкейту және жарақат әкелетін әсерін азайту мақсатында, жоғары болуы керек (0,090-0,093 мм).

Күрделі ұнтақтарды завод жағдайында алған кезде қоспаның құрамына кіретін әрбір затты жеке-жеке ұсақтап, тиісті елек арқылы елейді. Қоспаларды електің тесіктері арқылы өткізген кезде ең алдымен ұсағырақ және үлес салмағы көбірек бөлшектер өтеді. Одан соң жеңілірек және ірірек бөлшектер електен өтеді. Осының нәтижесінде өткен заттар сапасы әртүрлі қабаттардан тұратын масса болып табылады.

Жекелеген құрамдас бөліктерін араластыру. Ұнтақтарды араластыруды араластырғыштарда жүргізеді. Араластырудың ең қарапайым және оңай тәсілі – барлық компонеттерді араластырғышқа салып, біртекті қоспа алғанға дейін араластырады. Егер көрсетілген тең жағдайларда араластырылатын ұнтақтардың үлес салмағы әр түрлі болып шықса, араластыру ұзақтығы арттырылады.

Егер қоспаға аздаған мөлшердегі құрамдас бөлік кіретін болса, оның бөлінуінің бірқалыптылығын арттыру үшін оның бөлшектерін қосымша ұсақтау қажет болады. Бұл ретте, оның қоспадағы концентрациясы неғұрлым азырақ болған сайын, осы ингредиенттің бөлшектері де соғұрлым ұсағырақ болуы керек. Жекелеген құрамдас бөліктердің бөлшектерінің мөлшеріндегі айырмашылықтар айтарлықтай болған кезде, бірқалыптырақ қоспа алу мақсатында, ірі бөлшектерді ең кішкентай бөлшектердің мөлшеріне дейін азайтқан жөн болады.

Егер де заттардың көп мөлшеріне улы немесе күшті әсер ететін ингредиенттің шамалы ғана мөлшерін қосу керек болса, онда ең алдымен соңғы затты ингредиенттердің біреуімен немесе индифферентті ұнтақ тәрізді затпен мұқият араластырып шығу керек. Алдымен араластырғышқа ең көп мөлшерде бар болатын затты салып, кейін оған улы немесе күшті әсер ететін зат бар дайындалған қоспаны қосады да, мұқият араластырады.

Кейбір жағдайларда қоспа құрамына азғантай мөлшерде кіретін заттарды еріткен ұтымдырақ болады. Алынған ерітіндіні қалған материалмен араластырады.

Азғантай мөлшердегі эфир майларын ұнтақтарға улы және күшті әсер ететін заттар секілді дерлік қосады, яғни оларды ұнтақтың кішкентай мөлшерімен араластырады немесе спирт ерітіндісін дайындайды.

Таблеткаларды орау және ыдысқа салу. Фармацевтика өндірісі қарапайым және күрделі ұнтақтарды, әдетте, көп мөлшерлі (бөлінбеген) орамдармен шығарады. Ұнтақтарды ыдысқа салып, орау негізінен алғанда көлемдік принцип бойынша жұмыс істейтін шнекті және вакуумды арнайы мөлшерлегіштердің көмегімен жүзеге асырылады. Көлемдік мөлшерлегіштер құрылысы бойынша қарапайым, пайдалануда күрделі емес және 2-3% салыстырмалы дәлсіздік кезінде минутына 300 мөлшерге дейінгі өнімділікті қамтамасыз етеді. Препарат мөлшерінің азаюымен және мөлшерлеу жылдамдығының артуымен бірге дәлсіздік өсе түседі.

Шнекті мөлшерлегіштің жұмыс істеу принципі 2-суретте көрсетілген.

Ұнтақты бункерге 1 салады. Реттегіштің көмегімен ол бағыттаушы араластырғышпен 3 дроссельді қақпақ 4 арқылы төменге, тиеу шұңқырына 2 беріледі, мұнда ұнтақтың деңгейі бір қалыпта ұсталып отырады. Мөлшерлеу процесі тік мөлшерлегіш шнектің 5 дайындалған құтыға 6 бұрылысымен жүзеге асырылады.

Камералы вакуумды мөлшерлегіштің жұмыс істеу принципі 3-суретте көрсетілген. Ыдысқа салынатын ұнтақ тиеу шұңқырына 1 беріледі. Тиісінше тік және көлденең өзектердің айналасында айналатын 2 және 3 араластырғыштар ұнтақтардың толтыру камерасында 4 бірқалыпты бөлінуін қамтамасыз етеді. Толтыру камерасының төменгі жағын тұйықтап тұрған роторда 5 сегіз мөлшерлегіш тесік 6 орналасқан. Дөңгелектің ортасынан осы тесіктерге оймада толтырылу көлемін анықтайтын мөлшерлегіш поршеньдер 7 орнатылған. Ротор мезгіл-мезгіл, әрбір циклден кейін, оның көлемінің 1/8 бөлігіне бұрылады, мөлшерлегіш тесіктер толтыру камерасының астында орнатылады, бұл ретте ұнтақ вакуум астында тұрған тесіктерге сорылады. Екі циклден кейін толтыру дөңгелегінің сыртқы бетін ракель 8 тазартады, ал ұнтақтың шамадан тыс бөлігі сорылып алады. Одан кейінгі екі циклде ротор дайындалған құтының 9 мойнының тесігімен сәйкес қалыпқа келтіріледі. Ұнтақ сығылған ауаның қысқа импульсінің әсерімен құтыға құйылады.