[Gl] 7-тақырып. Инвестициялар тиімділігін бағалау әдістері[:]

Проектті әдістердің бағалануы. Инвесстицияларды бағалаудың тиімді әдістері, өзіне дисконттауды қоспайды. Ағымдағы әдістердің құны мен ішкі пайданың нормасының салыстырылуы. Әлеуметтік жобаның құны. Лизинг пен инновацияның тиімді құндылықтары. Тәуекелділік факторлардың есебі және инвестициялық өткізудің айқынсыздығы. Операциондық левередж бен тәуекел. Жобалық тәуекелдің құны. Портфелдің ішіндегі тәуекел. Инвестициялық жобалардың мүмкіншілік анализі. Инвестициялық тиімділіктің салық пен амортизация әсері.

Инвестициялық кезіндегі инвестицияның тиімді бағалануы. Инвестициялық жобалардың бағалану әдістері. Инвестицияны тарту, қолайлы инвестициялық климатты қалыптастыру, кәсіпкерліктің дамуы – кез-келген мемлекет үшін өзекті сұрақтар болып табылады. Елдің экономикасына инвестицияны тарту және оны қолдану қазіргі үрдістердің жаһандануының анықтаушы сипаттамасы болып саналады. Тұтастай, Қазақстан Республикасында қолайлы инвестициялық климат қалыптасқан. «Институциональный инвестор» журналы жүргізген зерттеулер бойынша, әлемнің 135 мемлекеті ішінде инвестициялық имидждің жақсару қарқындылығы бойынша Қазақстан Республикасы 5 көшбасшы елдің қатарына енеді. Жоғары инвестициялық тартымдылықты сонымен бірге маманданған халықаралық қаржылық басылымдар құптайды Экономикалық тиімділіктің бағалануы инвестициялық жобаның жауапты кезеңі болып табылады. Ол бөлшекті анализ бен интегралды бағалаудың бүкіл технико экономикалық және қаржы ақпараттарын қосады. Инвестиция дегеніміз – табыс алу мақсатында кәсіпкерлік және басқа да қызмет түрлері, объектілері, ақша қаражаттар технологиялар, машиналар, жабдықтар, тауарлық белгілер, несиелер, басқа да мүліктік құқықтық интелектуалдық құндылықттар.

Инвестициялық жобалардың салыстырылуында негізделген. Осыған орай, альтернативті салымдардағы ұаражаттар ұаралып отырған жобаларда қаржы салымдары басқа өндірістің объектісі ретінде шығып, банктің пайыздық салымының немесе оның бағалы қағазға орналастырылады.

Кәсіпорынның тұрғысынан инвестициялық жобаның өткізілуі бір бірімен тығыз байланысты процесстерден тұрады:

- өндірістік объектті құрып оған салымдарды салу;

- салынған қаржыдан пайда алу.

Осы екі процесстің бірінен кейін бірі жылжиды немесе кей уақытта параллель болуы мүмкін. Екі процессті бөлу кезінде әртүрлі уақытта интенсивті болады, ол инвестициялық салымдардың тиімдң дәрежесін анықтайды.

Дисконттаудың мөлшерлемесі нарықтық экономикада қолданылады, көбіне ол шаруашылық конъюнктураға тәуелді, елдің экономикалық перспективті дамуына тәуекелділік факторы болып табылады, ол жобаға салынған қаржыларды жоғалту дәрежесін көрсетеді.

Осы қойылған міндеттердің шешуінің басқа әдісі, ол анализдің сенімділігі немес инвестициялық жобалардың тұрақтылығының сыртқы факторлардың осы жобаның парамертлерімен өзгеруі. Сыртқы факторларға: келешектегі инфляцияның дәрежесін, сұраныс пен бағаның жобаланып шығарылған өндірісінің өзгеруі, шикізат пен материал бағаларының өзгерулері, несие мөлшерлемесінің пайыздық өзгеруі, салықтық мөлшерлемелер және т.б. жатады.

Ішкі жобалардың параметрлеріне жататын: мерзім мен құрылыс құнының өзгеруі, өндірілген өнімді меңгеру, шикізат пен материалдың түрлі сұраныстары және т.б.

Ұлттық және шетел тәжірибесінің әдістері мен критерилері көрсеткендей, инвестициялық саясаттың ауданында сол есептеменің негізі болып табылады. Қандай да бір әмбебап критеилері мен әдістері жоқ. Инвестициялық істің анализінде қолданылатын критеилерді екі топқа бөлуге болады:

- дисконттық бағалауға негізделген;

- есептік бағалауға негізделген.

Операциондық левередж бен тәуекел.

Өткізілген өнімнен түскен табыс пен пайданы операциондық левередж деп атаймыз және өткізілген өнімнен түскен табыстың төмен болғанда тәуекелді мінездейді.

Өткізудің рентабельділігі неғұрлым жоғары болса, тәуекелдің дәрежесі соғұрлым төмен болады.

Операциялық левередждің дәрежесі екі фактордың есептемесінің өнімді өткізуден түскен табыс бағаның түсуінің есептемесіне жақыын болады, өйткені осы фактор сандық көлемнің бағалық деңгейінен жоғары болады.

Осылайша, операциондық левередждің өлшенуі мен бағалануы өткізілген өнімнің әртүрлі факторлардың әсер етуінен болады, ол факторлар: тек бағаның төмендеуі нәтижесінде, сатылған өнімнің нақты көлемінің нәтижесінде немесе осы екі фактордың әсерінен болады. Осыларды біле түра тәуекелділіктің дәрежесін реттеуге мүмкіншілік туады.

Инвестициялық тиімділікке амортизация мен салықтың әсер етуі.

Бүгінгі күні капиталдың көбеюіне тиімді ақшаның салынуы шетел инвестициялары болып табылады.

Бірақ негізгі салымдарды ішкі ресурстардың дамуына салу қажет, осының бірі амортизация болып табылады.

Амортизация негізгі құралдардың бір бөлігін өнімді өндіруге кеткен шығындарға қосу арқылы негізгі құралдардың тозуын ақшалай бөлу. Амортизациялық аударымдар аударылған құнның ақшалай көрінісі және белгіленген амортизациялық нормалары бойынша өнімнің өзіндік құнына енгізіледі. Амортизациялық аударымдардың мөлшері төрт тәсіл арқылы анықталады:

- қалыпты тәсіл;

- бірқалыпсыз тәсіл;

- құнды тиімді пайдалану тәсілі;

- құнды өнім тәсілі.

Амортизациялық аударымдарды негізгі капиталдан апаттан жапа шеккендерге төленеді.

Инвестициялық шешімдерді қабылдаудағы инфляциялық факторы.

Инфляция – бұл айналымда болған ақшаның құнсыздануы, сатып алу қабілетінің төмендеуі.

Осылайша, ақшалық жобаларды номиналды немесе нақты деп бөлуге болады.

Активтердің құнының шамасы олардың нақты немесе номиналды бағалануының көлеміне тәуелді болады, егер әрбір жағдайда дисконттау мөлшерлемесі қолданылады. Егер нақты ақша қаражаттары қолданылған жағдайда, дисконттау ставкасы нақты немесе керісінше болуы керек. Осы ережелердің , бұзылуы инвестициялық жобалардың бағалануында қателік көздері болып табылады.

[kgl]