1 Геология бөлімі

2. Мыңқұдық уран кен орыны туралы мәліметтер

Мыңқұдық кенорны өзі аттас кенді ауданының Кенце-Буденновск металлогениялық аймағының, кен орналасқан шебінің жақын ендік бөлімшесінің 65 км шамасында қабат тотығы (ЗПО) аймағын алып жатыр. Кен орнының кенді бөлігі Уванас жолдары оңтүстік-батыс жағасына қарай, антиклинальды қиын жүйелі биіктіктерге дейін созылады.

Мыңқұдық кен аймағы Бетпақ-Дала үстіртінің батыс жағында орналасқан.

Өндірісте пайдаланылып жатқан кенорнының шығыс бөлімшесі оңтүстікте орналасқан өндіріс және транспортты орталықтармен (Шымкент, Тараз, Түркістан және т.с.с.) автомабиль жолдары арқылы байланысқан аймақтың солтүстік және солтүстік-шығыс бөлігіндегі қалалар мен елді мекендермен далалық жолдар арқылы байланысады. Кен аймағының шығыс жағымен Шымкент-Павлодар мұнайқұбыры өтеді.

Кенорнын 1973 жылы Волков экспедициясының № 27 партиясы ашты. Каро тотудан өндірілген бірінші бұрғыланған төтелде, тотығу аймағы шебінде, топырақ қабатының жоғарғы бор шөгінісі кесіндісінде, радиоактивті фон екі есе ғана артық болғандығы анықталады. Кейінгі детализациялық төтелдерден кондициялық кендену анықталды. 1973-1975 жылдарда кенді қабат шебінде, іздестіру-сараптау жұмыстары ізімен, кенорнының әжепкәуір масштабы (көлемі) анықталып, әуелі алдын-ала, ал 1977 жылдан бастап жеке іздестіру арқасында бекітілді. 1977-1979 жылдары кенорнының Шығыс бөлігінде "Южполиметалл" комбинатымен бірге отырып уранды жерасты сілтілендіру жөнінде тәжірбиелік жұмыстары сәтті аяұталып, бұл керемет объектінің өндірістік орны бар екенін түбегейлі анықтап берді. 1981 жылы кенорнының қоры есептеліп, жоғары бағаға қорғалды. Қазіргі таңда кенорнын бөліп іздестіру аяқталды.

Мыңқұдық кенорнының ашылуы ең алғашқы күнделікті іздестіру жұмыстарында жаңа іздестіру концепцияларын енгізіп және дайындап уран кенденуінің аймақтағы тотығу қатының шебіне теңестірілуіне негізделді. Ол Шу-Сарысу кентурының қазіргі депрессиясымен және оны қоршаған биіктіктерге байланысты емес.

Кенорнында 2,5 млн. м бұрғылау төтелдері бұрғыланған кенді ЗПО шебінің бор жиегінде жақын ендік бөлігі бірнеше шұғыл бұрылыс меридианға жақын бағыттағы бөлінеді. Ол кенденудің өзгеруіне, я болмаса оның морфологиясының қарама-қарсы өзгергенін көрсетеді.

Көрсетілген иілулер бірнеше кенді бөліктердің шекарасы болып есептеледі. Олар белгілі структуралық және стратиграфиялық орын алады. Мыңқұдық жазықтығында Шығыс, Лагерь, Орталық, Күздік және Батыс, Інкұдықта - Орталық және Құмды, Жалпақта-Ақдала кенді бөлімшелер оқшауланған бөлімдер жеке кенорны болып қарастырылады. Ал Шығыс, Орталық; Ақдала-ірі объектілер болып есептеледі

1.2 Мыңқұдық уран кен орнының геологиясы

Кенорнындағы қатпарланған іргетас 2-3 км тереңдікте жатады. Ол терригенно-кремнийлі, кембрийлі және ордовикті қабаттардан пайда болған, ертепалеозойлық базит интрузиясы мен габбродиориттермен бұзылған.

Аралық құрылымдық қабат көпсітіленген қабықпен 220 метр шығыста, 450 м дейін батыста тереңдікте жатады. Субплатформалы шөгінді комплекспен көрсетілген. Кенорнының шығыс бөлігінде (Шығыс, Ақдала, Лагерь бөлімдері) әктасты негізді қабаттар астында, Аранды биіктігінін ортасында қызыл және ала түсті құмдар, конгломераттар, алевролиттер және доломиттелген бестөбе свитінің әктас, ал енді қанатында сұрғылт түсті әктастар, алевролиттер, құмдықтар. Кенді алқаптың қалған жерінде, бор шөгінділерінің үстінде, желдетілген (жер үстінен) қоңыр және сұрғылт алевролит-аргилметтер және жиделісай қабатының құмдары таратылған.

Кейінгі бор шөгіндісі барлық үш деңгей жиекте (деңгейжиек үсті) Мұңқұдық (K₂t₁), Інқұдық (K₂t₁km-f¹) деңгейжиегімен көрсетілген. Мыңқұдық деңгейжиегі кенорнындағы негізгі, бас кен орналасқан деңгейжиек.

Солтүстік-шығыстан аллювиальды жүйе мен жақын меридиандық өзен ағыны арасына орналасқан. Деңгейжиекте екінші дәрежелі, 2-5 элементтар циклден (ритмнен) тұратын, екі айналым анық көрсетілген. Әдетте соңғысы әртүрлі түйіршікті топырақтан қиыршық майда таспен басталып, орта және ұсақ түйіршікті құмдар мен сазбен аяқталады (аливропелитпен).

Төменгі айналым (төменгі деңгейжиек) опырылғыш материалдың дифференциациалануы өте жақсы көрсетілгеп сипатталады. Оның құрамында сұр түсті әртүйіршікті қиыршықтасты құм, кварц және кремний жынысындағы (русловостержневые фации) малта таспен кең түрде анықталған. Арнаның шекті фациясы ұсақ -орташа түйіршікті құмдармен қабатшалар мен ескі линзалар мен ат-атымен сұрғұлт түсті саз балшық және алевролиттен тұрады. Ертетуронды бедердің көтеріңкі бөлігіндеде шұбар түсті саз балшықтар мен алеврепелиттер орныққан, әсіресе кенорнының батыс бөлігінде кең таралған. Төменгі деңгейжиектің қалыңдығы кенорнының шығыс бөлігінде 15-20 м-ден орталық және батыс бөлігінде 35-40 м дейін жетеді.

Жоғарғы айналым (деңгейжиек) төмендегіден айырмашылығы сынғыш материалдың шамасы кішіреіп, кіші-орта түйіршікті құмға айналуында. Жоғарғы деңгейжиекте элементар айналымдар онша дәл анықталмаған, қысқа аралықта жайылады. Жоғарғы айналым көп жағдайда бозғылт және алевропелит қабаттармен аяқталады, 4-5 м қалыңдықтағы бас жағында Мыңқұдық деңгейжиегінің жоғарғы шегі көрінеді. Жоғарғы деңгейжиектің қалыңдығы 25-40 м шамасында өзгереді, ал барлық деңгейдің қалыңдығы Лагерлік және Шығыс бөліктерінде 30-40 м-ден, 60-70 м -ге дейін кенорнының басқа бөліктеріне жетеді.

Інқұдық деңгейжиегі Мыңқұдық ойпатына жиектеліп кейбір бөліктерде терең (15-20 м-ге) жарлар жасай жалғасады. Ол жер шөгіндінің ірісынықты құрамымен айқындалып, жасыл-сұрғылт (алғашқы қызылтүсті) аз темірлі болып келеді. Кенді Орталық және Құмды бөлемдірінде іс жүзінде, геохимиялық түрдегі сұрғылт түсті құмдар таралған. Кенорнының басқа де аудандарында кенбақылаушы тотығу белдемі жасыл-бозша шөгінділерге еніп, уран түзілмейді.

Мыңқұдық жазықтығы сияқты, қиманың төменнен жоғары бойымен сынатын материалдың кішірейілуімен сипатталатын, бірнеше айналымды салынған қораппен анықталады. Жалпы алғанда кенді аймақтың инқұдық жазықтығында тіліктің екі негізгі түрі бар: бірінші тік қимада гравийлі-малтатасты шөгінділермен ірітүйіршікті қиыршықтасты құмдар 50-80% құрайды, екінші бұл шөгінділер 50% аспайды, ал топырақтың ұсақ-орта түйіршіктерінің айырмашылығы 80% дейін болады.

Сұр түстілеп, көмірленген - өсімдік қалдықтарымен жазықтықтың төменгі бөлігіндегі топырақтар барлық жерде бірдей кездеспейді. Олар кенді аймақтың оңтүстік және оңтүстік-шығысында кеңінен тараған. Ақдала бөлімшесінде Жалпақ жазықтығы кенді болып табылады. Кенорнының жалпы қалыңдығы жазықтығында 50-70 м аралығында өзгереді.

Палеогендердің шөгінді жыныстары деңгейжиегі уванас, ұйық, икан, ынтымақ жазықтарында жатыр.