Түйсінулердің өзара әрекет етуі

Түйсінулердің қарқындылығы тек тітіркендіргіштің күшіне ғана байланысты емес, рецептор адаптациясының деңгейіне, соынмен қатар қазіргі басқа да сезім органдарына әсер ететін тітіркендіргіштерге байланысты.

Басқа сезім органдары тітіркендіргіштерінің әсерімен анализатордың сезгіштігінің өзгеруін түйсінулердің өзара әрекеті деп атайды.

Әдебиетте түйсіктердің өзара әркетінен тындайтын сезгіштіктердің өзгеруінің көптеген фактілері жазылған болатын. Көру анализаторының сезгіштігі есту тітіркендіргішінің әсерімен өзгереді.

Жалпы алғанда, барлық біздің анализаторлқ жүйелер бір-біріне ықпал етуге қабілетті. Адаптация сияқыты түйсіктердің өзара әрекет етуі бір-біріне қарама-қарсы үрдістерде байқалады: сезгіштіктің артуы мен төмендеуі. Жалпы заңдылық; әлсіз тітіркендіргіштер сезгіштікті арттырады, ал күшті тітіркендіргіштер өзара әркеет етуде езгіштікті азайтады.

Сенсибилизация деп аналаизаторлардың және жаттығулардың өзара әрекет ету нәтижеінде сезгіштердіңк артуын айтады. Сенсибилизация- тітіркендіргіш әрекетінің ықпалымен жүйке орталықтары сезгіштігінің артуын көрсететін психикалық құбылыс. Адамның барлық стимулдарға сезгіштігі бірдей емес, тек белгілі бір оқиғаға немесе жағдайға басқаларының сезгіштігі артып отырады. Мұны былайша түсінуге болады, әлсіз тітіркендіргіштер өзімен бірге әсер етіп тұрған басқа тітіркендіргіштерді, сезгштікті арттырады. Мысалы, көзге жеткілікті мөлшерде түскен жарық оның көру қабілетін арттырумен қатар есту түйсігінің сезімталдығының артуына себпші боады. Қызыл түс адамның ақ қара түстерді жұрыс ажыратуына көмектеседі. Мысалы, ұшқыштар түнгі ұшуға дайныды кеінрде 20-30 мин. қызыл көзілдірік киеді.

Сенсибилизацияға қарама-қарсы үрдіс – десенсибилизация.

Синестезия (гректің сөзі – «ynai» the «і», қазақшасы қосарлақан түйсік) Кейбір адамдардың түйсінулерінде синестезия деп аталатын құбылыс байқалады. Бұл екі түйсіктің біртұтас түйсікке бірігуі. Синестезияда түйсіктердің біреуінің қазіргі сәтте тікелей әсер ететін тітіркендіргіші болмайды, ол қайта жаңғырады.

Синестезияның ерекше жиі кездеметін түрлерінің бірі «түсті есту» деп аталатын түрі, онда дыбысты түйсіну – шу, тон, музыкалық аккорд – көру бейнесін шақырады, жарықты немесе түсті елестету. Анық байқалатын түсті дыбыс мысалы, композитор Скрябинде кездеседі.

Синестезия құрылысын, бейнелейтін жекелеген сөз тіркестері әдеби сөйлеу тілінен табылады. Мысалы, «бажырайған түс» «алапес түс» «жылы және сақын колорит туралы» , «жылы дыбыс» туралы және т.б.

Синестезия табиғаты әлі толық зерттеліп болған жоқ. Синестезия түйсінулердің әртүрлі түрлеріне тән эмоциялық сәттердің бірлігі арықылы іске асады. Синестезияның физиологиялық негізі бс ми қыртысыныңк жекелеген орталықтарының арасындағы берік қалыптасқан артты байланыс болып табылады. Соңғы жылдары түсті музыкалық құралдарды жасау синестезия құбылысына негіздеоген, бұл аппараттар дыбыстық бейнелерді түсті музыкаға айналдырады.

Түйсіктерді дамыту және қалыптастыру

Баланың барлық сезім органдары бірті-бірте дамып, жетіле бастайды. Бірақ бала жарық дүниеге келгеннен бастап, үлкендер сияқты қоршаған дүниені танып біледі деуге болмайды. Балаларда сезім органдары бірте-бірте дамиды, олардыңк түйсінулерге қабілеттілігі тәжірибеге және тәрбиеге байлансты жетілдіріледі. Кішкентай сәбидіңк нені түйсінетіндігі туралы біз тек қана олардыңк белгілі тітіркендіргіштерге жауап реакцияларын айта аламыз. Осы реакциялары бойынша өмірінің алғашқы күндерінен бастап, сәбиде жылылық пен салқындыққа тері түйсіктері қалыптасқандығын аңғаруға болады.

Сәбидәң көздері алғашқыда күннен, жарықтың өзгеруін бағдарлай бастайды. Түстерді ажырату баланың бір айлығында аңғарылады. Бала дүниеге келгенде алғашқы күндері естемейді. Оныңк себебі жаға туған баланың ортаңғы құлағы ерекше жарғақпен бекітілген, ол дыбысты өткізуге кедергі келтіреді. Алғашқы аптада бұл дене үгіліп түсіп қалады да, сәби дыбысты бағдарлайды. Бірте-бірте дыбыстқа сезгіштігі қалыптасып, 2-3 айда дыбыстыңк бағытын айырады, басын дыбыс шықан жққа бұрады.

Алғашқы екі-үш айлығында баланың барлық сезім органдарыныңк қызметі қалыптаса бастайды. Одан әрі бұл органдардың дамуы және түйсінулердіңк жіктелуі айырма сезгіштігініңк күшеюіне байланысты іске асады. Мысалы бала 4 жасында көптеген түсті ажыратады. Ал есту түйсігі 2-3 жаста дамығандығы соншама, балалар кейбір адамдардың дауысын жеңіл айырып қана қоймайды, сонымен қатар жекелеген заттардың дыбысын және күрделі музыкалық әуендерді ажырата алады.

Мектепке дейінгі кезеңнің өзінде барлық түйсінулерге баланың абсолюттік сезгіштігі өте жоғары деңгейге жетеді. Үлкен адамдармен немеес мектеп оқушыларымен салыстырғанда мектепке дейінгілерде айырма сезгіштігі өте төмен дамыған.

Мектеп жасында балалардың түйсіктері одан әрі дами түседі. Шәкірттерде ең алдымен айырма сезгіштігі жақсы дамиды. Күшті қарқынмен көру және сезу сезгіштіктері ерекше дамиды.

Психологтардыңк арнаулы зерттеулері көреткендей 7 – ден 10 жасқа дейінгі шәкірттерде түстердің белгілеріне сезгіштігі 45% артады, ал 10-нан 12 жасқа дейінгілерде 60 пайызға дейін арта түседі. Түйсіктердің түске саралануына сурет салуға үйретудің мәні орасан зор. Мектеп жасынида шәкірттердің есту түйсіктерін дамытуда алатын орны ерекше.

Шәкірттердің мектеп жасында қозғалыс дағдыларының қалыптасуына байланысты бұлшық ет, қозғалыс сезгіштігі дамиды. Психологтардың зерттеу жұмыстарының мәліметтері бойынша бұлшық ет, қозғалыс сезгіштіктері 8-14 жас араллығында 50 пайыздан астам артатындығы дәлелденеді.

Түйсінуді дамытуда дұрыс ұйымдасқан тәрбиенің мәні орасан өор. Денсаулық туарлы қамқорлық шәкірттерді жан-жақты үйлесімді дамыту жүйесінде дене тәрбиесінің алатын орны ерекше екендігін жақсы білеміз.

Бақылау сұрақтары мен тапсырмалар

1. Түйсіктер дегеніміз не? Анықтамасын беріңіз. Мысалдар келтіріңіз.

2. Анализатор қанша бөліктен тұрады?

3. Түйсіктердің танымдық мәні туралы идеалистік көзқарастарға сипаттама беріңіз.

4. Түйсіктер қандай топтарға бөлінеді? Әрқайсысына сипаттама беріңіз.

5. Түйсіктердің заңдылықтарына тоқталыңыз?

6. Түйсіну табалдырығы және сезгіштігі дегеніміз не?

7. Түйсіктердің контрастылығы дегеніміз не? Мысал келтіріңіз

8. Адаптация дегеніміз не? Күшті және әлсіз адаптацияларды атаңыз. Мысалдар келтіріңіз.

5-дәрісбаян.