Иіс түйсіктері

Иіс органдарына ауыз қуысының жоағыр бөлігінде орналасқан иіс жасушалары жатады. Иіс анализаторы үшін тітіркендіргіш болып табылатын иіс шығатын заттардың бөлшектері ауыз қуысына ауамен бірге енеді. Иістер өз сапасы жағынан көптеген және әртүрлі болып келеді. Жинақталған иістің жіктелуі әлі де жасалған емес. Иістер көп жағдайда заттар бойынша аталады, мәселен сиреннің иісі, гүлдің иісі, нанның иісі, алманың иісі және т.б. Күнделікті жағдайда иістер жағымды және жағымсыз болып бөлінеді.

Иіс заттары мен сезгіштік жүйкенің қозуы бас миға беріледі, біз әртүрлі иістерді түйсінеміз. Дәм сезу орталығы бас ми жартышарының төменгі бөлігінде орналасқан. Иіс шыққан заттар иіс газ тектес жағдайда жасушаларына әсер етеді және химиялық реакция жолымен оларды тітіркендіреді. Барлық иіс шығатын заттар буланып, ауаға тарайды және ериді.

Газ тәріздес иісті заттар аумен бірге мұрын қуысына енеді, оны біз жұтамыз.

Иіс пен дәм айыру түйсіктері адамның дүниетану үдерісінде де, жалпы психикалық әрекетінде де она елеулі орын алмайды. Ал жануарлардың әсіресе дамудың төен сатысында тұрған организмдердің тіршілігінде (тамақ табу, яғни шағылысу) ерекше орын алады. Бұл түйсінудің соқыр, саңырау, сақау адамдардың тірлігінде маңызы ерекше.

Белгілі ғалым, соқыр, әрі сңырау О.И.Скороходованың айтуынша, ол иіс түйсінуін көзі көретіндер көзді қалай пайдаланса, мен солай пайдаланам деген екен. Ольга Скороходова иісі бойынша белгілі жерлерді анықтайды және таныс адамдарды танып біледі.

Дәм түйсінулері.

Дәм түйсінулеріне тәттіні, қышқылды, ащыны, тұздыны, түйсіну жатады. Осы негізгі дәм түйсінулерін басқа жинақталған жіктелу жоқ көптеген әртүрлі дәм түйсінері болады. Дім түйсінулері иіс түйсінулері сияқты белгілі дәмге тән заттар мен құбылыстар бойынша аталады. Мәселен, біз сүттің, майдың, еттің, нанның және т.б. дәмі туралы айта аламыз.

Дәм түйсінулерінің органына тілдің жоғары жағы мен таңдайдың жұмсақ бөлігі жатады. Тілдің сілекей бөлігінде ерекше дәм оталықтары орналасқан. Дәм айырудыңк табиғаты иіс түйсінуінен күрделірек болып келеді.

Дәм түйсіктерініңк динамикасыныңк ерекшелігі олардыңк асқа деген организмнің қажеттілігімен тығыз байланысты. Адам аш болғантда дім сезгіштігі арта түседі, тойғанда азаяды.

Ерекшеліктері бойынша әртүрлі дәм түйсіктері тілдің жоғары жағына бірдей емес орналасқан. Негізі немесе тілдің артқы бөлігі ащы дәмге ерекше сезімтал, ал шеттері- қышқылға. Тілдің ортаңғы бөлігі дәм түсіктеріне сезімтал емес. Ескерте кету керке, дәм аппаратының ми орталықтары иіс орталықтарына жақын орналасқан. Дәм түйсіктері заттардыңк химиялық қсиеттерінен пайда болады. Иіс және дәм түйсіктерініңк арасында тығыз байланыс бар. Дәм және иіс түйсіктері сезім органдарына химиялық тітіркендіргіштердіңк әрекетінің нәтижесінде ұйымдасады. Мәселен, жоағыр деңгейде дәм, иіс түйсіктері шайдың, сыраның, шараптың, темекініңк сапасын анықтайтын дегустаторларда дамыған.

Тері түйсіктері

Тері түйсіктеріне түйсіктердіңк екі тобы жатады: сипай сезу және температуралық.

Бұл түйсіктердіңк тері түйсіктері деп аталуының себебі, осы түйсіктердің аяқталған жүйке аппараттары (репепторлар) теріде және біздіңк ағзамыздыңк сілекей қабықтарында орналасқан.

Сипай сезу түйсіктері – бұл түйсіктер сипай сезу немесе тактилдік түйсіктер, сонымен қатар тегістік және бұдырлық түйсіктер. Сыртқы тітіркендіргіштің күшеюінен денеге тию түйсігі қысым түйсігіне көшеді, ал тітіркендіргіштің одан әрі күшеюінеде қысым түйсігі ауыру түйсігіне айналуы мүмкін.

Тері сезгіштігінің барлық түрлері контактылық сезгіштікке жатады. Тері сезгіштік адамныңк бүкіл денесіне бірдей емес бөлінген. Тері рецепторларыңк ерекше көп жинақталуы – алақанда, сасақтардың ұштарында және еріндерде.

Сипай сезу түйсіктерінің шақыратын сыртқы және физикалық себептеріне қандай да болмасын заттардыңк теріге тиюі болып табылады. Бұл жағдайда сипай сезу сезгіштігі біршама артады. Сипай сезуде қол және қолдың саусақтары ерекше үлкен рөл атқарады. Адамныңк қолы мен оның саусақтары қоршаған дүниені тануда сипай сезудіңк арнаулы органы қызметін атқарады.

Мәселен, көзі көрмейтін, құлағы естімейтіндігіне қарамастан, белшгілі ғалым Ольга Скороходова қоршаған дүниені сипай сезу арқылы, яғни қолдың саусақтары немеес алақаны арықылы қызыл және жасыл жарықты түстерді ажырата білгендігін айта кеткен жөн. оның көру, есту, сезім органдары істемегенмен, сипап сезу тері түйсінулерінің күшті дамығандығын мысалға келтіріп айтуға болады.

Температуралық түйсіктерге жылылық пен салқындылық түйсіктерін жатқызуға болады.