Есту түйсіктері

Есту түйсіктері – бұл дыбыстарды түйсіну. Дыбыстар екі түрге бөлінеді: музыкалық дыбыстар (әннің әуендері, музыкалық аспаптардың дыбыстары) және шулы дыбыстар (сылдырлау, ысқырық, тарсылдау, гүрсілдеу, ұрғылау және т.б) Дыбыстар қарапайым және күрделі болып бөлінеді. Қаарпайым дыбыстар тон деп аталады (немесе макродыбыстар). Музыкалық дыбыстар күрделі болып келеді, олар бірнеше тоннан тұрады. Осы тондардың бірі негізгі болып табылады және дыбысының биіктігі мен күшін анықтайды, басқалары – қосымшалары болып саналады, олар обереон деп аталады. Оберондар белгілі бір биіктіктегі әртүрлі аспаптардан шыққан дыбыстардың, гитарадан. Бұл дыбыстардың ерекшелігі тембр деп аталады.

Сөйлеу дыбыстары музыкалық дыбыстардан (негізінен дауыссыздар) және бқлімнен тұрады: сыртқы, орта және ішкі құлақ.

Сыртқы құлақ құлақ қалқанынан және дыбыс жолдарынан тұрады. Сыртқы құлақ пен ортаңғы құлақтың арасында жыртылмайтын, берік даыл жарғағы бар. Ол түрлі ауа толқындары келіп тигенде өзінше тәрбеліп отырады. Орта құлақ ауыз және мұрын қуысымен ерекше арна арқылы байланысқан.

Ішкі құлақ бір-бірімен байланысты 3 бөлімнен тұрады: ішкі құлақтың жоағарғы бөлігі үш жарты дөңгелек арнаны құрайды, орта бөлігі – камерадан, төменгі бөлігі – улиткадан тұрады. Барлық ішкі құлақтың үш бөліктері ерекше сұйық зат эндолимфамен толықтылырлған. Ішкі құлақтың негізгі бөлігі улитка болып табылады. Улитканың іш жағында Кортиев органы орналасқан.

Естудің мидағы орталығы бас ми қабығының маңдай бөлігінде орналасқан.

Есту түйсіктерінің физикалық себептері денелердің дыбыстарының тербелістерімен пайда болатын әуе толқындарының қозғалысы болып табылады. Музыкалық дыбыстар толқындардың кезеңмен, ретмикалық қызғалыстарының нәтижесінде пайда болады, ал шулы дыбыстар толқындардың біркелкі емес қозғалысының негізінде іске асады.

Дыбыстартың биіктігі негізгі тоның биіктігімен анықталады. Тонның биіктігі уақыт өлшемінде дыбыстық толқындардың жиілігіне тәуелді. Тербелістің жиілігі неғұрлым көп болса, соғұрлым түйсінетін дыбыс жоғары болады.

Адам құлағының тонды түйсіну қабілеті бір секундына 16-20 –дан 20000-22000-ға дейінгі тербелістің аралығын қамтиды. Құлақ секундына 1000 тербелістегі ерекше бір дыбыстарға сезімтал келеді.

Мәселен, есту түйсігінен айырылған адамдарда діріл сезгіштігі күшті дамыған болады, олардың ішінде кейбіреулері музыканы тыңдай алады. Бұл жағдайда олар қолдарын музыкалық аспаптың үстіне қояды немесе арқасымен оркестрге бұрылады. Осындай принципте саусақтарының көмегімен дыбысты қабылдау жүйесі құрылған болатын. Дыбыстың әсерімен пайда болған тербелістерін айыру саңырауға саусақтарының терісімен «тыңдауға» мүмкіншілік береді.

Белгілі дефектолог-ғалым Ольга Скороходованың көзі көрмейді, құлағы естімейді. Міне, осыған қарамастан, ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысып, Москваның дефектология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, педагогика ғылымдарының кандидаты, бірнеше ғылыми еңбектің авторы 70-жылдары бұрыңғы КСРО Педагогикалық ғылым академиясыныңк Дефектология ғылыми-зерттеу институтында Москвада белгілі психолог-дефектол ғалым Ольга Скороходовамен кездесу сәті түсіп, 2 сағаттық дәрісін тыңдадық. Оның көзі көрмесе де, құлағы естімесе де күрделі классикалық музыкалық шығармаларды саусақтары арқылы «естуіне» қалай қайран қалмасқа!!

О.И. Скороходова «Мен қалай қоршаған дүниені қабылдаймын және елестетемін» деп аталатын тамаша еңбегінде өзінің өмірі, көру және есіту сезімінен айырылған адамның өмірі туралы өз тәжірибесін тебірене баяндаған болатын. Сипай сезу арқылы қоршаған дүниені қабылдай отырып. Ол жоағыр мәдениетті адам деғгейіне жетті. Демек, бірнеше сезім органдары істен шыққанда, адамныңк мы, оныңк жүйке жүйесі жаңа жағдайға бейімделеді және қалған сезім органдары күшті дами түседі.

«Соқырдың көруі» , «Саңыраудыңк естуі» сөз тіркестері бір қарағанда мағынасыз сияқты көрінгенмен, бірақ бұл олай емес. Өмірде көп кездеседі, адам көзінен немесе құлағынан айырылады, ол кей жағдайда екеуінен бірдей кеміс болады. Осындай жағдайда оны қоршаған ортада бағдарлаудан, өмір сүру және еңбек ету мүмкіншіліктерінен айырылды деуге бол ма? Олай емес.Басқа сау сезім органдарының сезгіштігін дамыту белгілі деңгейде көз бен құлықтың жұмысының орнын толтырады. Бұл туралы көптеген мысалдар келтіруге болады. Мәселен, көзінен айырылған адам мүсіндеу өнерімен айналысып, тамаша жетістіктерге жеткен, оларда сипай сезу органдары ерекше жетілгендіктерін аңғартты.

Музыкалық шығармаларда сыбызғыда орындау жоғары есту дыбысыныңк дамуын қажет етеді, ал сыбызғышыларда ол пианистерге қарағанда ерекше дамыған.

Мәселен, тәжірибелі ұшқыштар есту түйсігі арықылы ұшықтың двигателініңк айналу санын өте жаңіл анықтай алады. Олар минутына 1300-ден 1340 айналымды еркін ажырата білед. Көрсетілген мысалдардан біздіңк түйсіктеріміз өмір жағдайыныңк әсерімен дамитындығын аңғару қиын емес.