2 "Neocar" жшс негізгі құралдарын талдау мен есептеудің ұйымдық аспектілері

2.1 "Neocar" жшс негізгі құралдарының қозғалысының есебі

"Neocar" ЖШС 2002 жылы Алматы қаласында ашылды, компанияның негізгі қызметі Алматы қаласында орналасқан. «Neocar» ЖШС өз қызметінде Қазақстан Республикасының Конституциясын,Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексін, «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп туралы» Қазақстан Республикасының Заңын, Қазақстан Республикасының Салық кодексін, Қазақстан Республикасының өзге же нормативті-құқықтық актілерін басшылыққа алады. «Neocar» ЖШС кәсіпорны көліктерді сату және оларды жөндеу саласындағы қызмет көрсететін кәсіпорын болып табылады. Компания қызметінің негізгі бағыты жаңа көліктердің әр түрін сату және оларды жөндеу бойынша қызмет көрсету болып табылады.

ЖШС есебінің жалпы жүйесі келесілерден тұрады:

- ХҚЕС бойынша Типтік жоспардың шоттырынан көрінетін қаржылық есеп, онда ЖШС қызметінің табысы мен шығыстары қалыптасады;

- қаржылық есептің мәліметтеріне негізделетін статистикалық есеп;

• салық заңнамасына сәйкес қаржылық есеп нәтижесінде қалыптасатын салықтық есеп және есептің баламалы әдістерін қарастырмайды;

• басқармалық есеп–ЖШС басшылығының тапсырмасы бойынша құрылатын біріктіруші ақпарат, ол қаржылық, статистикалық және салық есебінен құралады да, ағымдық және болашақтағы жағдайды талдауға және тиімді басқармалық шешімдер қабылдау үшін аса қажет болып табылады.

Басқармалық қызметтерді жүзеге асыруға уәкілетті тұлғалар келесілер болып табылады:

• "Neocar " ЖШС директоры;

• Директордың орынбасары.

«Neocar» ЖШС бухгалтериясы басты орындардың бірін иеленеді. Ол ЖШС шынайы үрдістерін, өтініштері мен тұтынуын, қаржылық жағдайын сипаттайды да, оның қызметін жоспарлау үшін негіз болып табылады. Бухгалтерияның басшысы бас бухгалтер болып табылады, есептік саясатты қалыптастыруға, бухгалтерлік есепті жүргізуге жауапты, бухгалтерияны басқаратын ЖШС бас бухгалтері қаржылық есептіліктің толық және шынайы ақпаратын береді. «Neocar» ЖШС басшылығы бас бухгалтерге есептік саясатпен бекітілген ережелердің негізінде өзіндік шешім қабылдауға құзіреттілік береді, соның ішінде қаржылық есептің элементтерінің сыныптамасы, мойындалуы, бағалау мен есептелуі бойынша мәселелер және де сол ақпаратты ашумен байланысты мәселелер бойынша құзіреттілік берілген. Материалды үстел бухгалтері тауар-материалдық құндылықтардың, негізгі жеке құралдардың және т.б. алғашқы есебін жүргізеді. Жұмысшылармен есеп айырысуды еңбекақы бойынша бухгалтер жүзеге асырады

Бүгінгі таңда "Neocar" ЖШС - бұл көп бағытты, тұрақты қызмет ететін және өз қорында: жаңа көліктердің түр-түрі бар, техникалық жөндеу орталығы, автобөлшектеді сату бойынша аумағы бар бәсекеге қабілетті кәсіпорын болып табылады. 12 жыл дамудың нәтижесінде ерекше технологиялық, заманауи жабдықтары қызмет көрсету орталығы болып табылады.

Сенімділік, сапа және тиімділік, осы үшеуі компания үшін маңызды критерийлер болып табылады. Қызмет көрсетуде жаңа технологиялар, материалдар мен құрал-жабдықтар қолданылады. Жаңа технологияларды пайдаланып, қызмет көрсету орталығында жинақталған тәжірибе «Neocar» ЖШС-іне кез-келген жобаларды қабылдауға мүмкіндік береді.

“Neocar” ЖШС-і бүкіл Қазақстан бойынша көліктерді жөндеу қызметінің толық спектрін жүзеге асырады. “Neocar” ЖШС төменде көрсетілген қызмет бағытындағы маңызды және жауапты көпсалалық шаруашылық болып табылады.

· Жаңа көліктерді сату;

· Көліктерді жөндеу орталығындағы көлік жөндеу жұмыстары;

· Автобөлшектерді көтерме және бөлшектеп сату;

·Жаңа көліктерді бір жылға дейінгі мерзімге пайызсыз несиеге сату қызметі.

Негізгі жеке құралдардың қозғалысы негізгі құралдардың түсуі, ішкі орын ауыстыруы мен шығарылып тастауы бойынша шаруашылық операциялардың жүзеге асырылуымен тікелей байланысты. Көрсетілген операциялар алғашқы есептік құжатнаманы типтік нысандарымен рәсімдейді және де «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Қазақстан Республикасының Заңының 4-бабына сәйкес, 28.02.12 ж. № 2732 өзгерістерімен алғашқы құжаттарын компания қаржы министрлігінің 21.06.2013ж. № 216 бұйрығына сәйкес өздері жасай алады.

«Neocar» ЖШС негізгі құралдарының бухгалтерлік есебін ұйымдастырғанда ХҚЕС 16 "Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар" шотын басшылыққа алған жөн.

Объектінің негізгі жеке құралдарын мойындауы активтермен бір уақытта екі талаптың орындалуын қарастырады:

а) «Neocar» ЖШС активпен байланысты жоғары экономи калық тиімділік алады деп ойлауға нық сенімділіктің болуы;

б) «Neocar» ЖШС үшін активтің өзіндік құнын бағалаудың сенімділігі.

«Neocar» ЖШС жүргізетін барлық шаруашылық операциялар операцияның жасалғандығын айғақтайтын алғашқы есептік құжаттың типтік нысандарымен ресімделеді [15].

Алғашқы құжаттардың типтік формалары туралы негізгі жеке құралдардың есебі бойынша толығырақ 1-кестеде қарастырамыз:

Негізгі жеке құралдардың іс жүзінде болуы мен техникалық жағдайы туралы мәліметтер «Негізгі құралдардың инвентарлі тізіміне» жазылады (№Инв-1 нысаны), олар инвентарлеу жүргізілгенен соң "Neocar" ЖШС бухгалтериясына тапсырылады. Тізімдерге объектілердің толық атауы көрсетіліп, олардың техникалық сипаттамасы беріледі.

Кесте 1

Негізгі жеке құралдардың есебі бойынша алғашқы құжаттардың типтік нысандары

Негізгі жеке құралдардың есебі	НҚ алу-жөнелту актісі	НҚ-1
	Жөнделген, қайта құралған және жаңартылған объектілерді алу-жөнелтуі актісі	НҚ - 2
	НҚ сызып тастау актісі	НҚ-З
	Автокөлік құралдарын сызып тастау актісі	НҚ-4
	НҚ есепке алудың инвентарлы картасы	НҚ-5
	НҚ есебі бойынша инвентарлы карталарды тізімге енгізу	НҚ-6
	НҚ қозғалыс есебінің картасы	НҚ-7
	НҚ жалға алу есебінің картасы	НҚ-8
	НҚ инвентарлы тізімі	НҚ-9
	Жабдықтарды қабылдап алу туралы акт	НҚ-10
	Жабдықтарды жөндеуге алу-жөнелту актісі	НҚ-11
	Жабдықтың анықталған ақаулары туралы акт	НҚ-12
Инвентарлеу нәтижелерінің есебі	НҚ инвентарлі тізімі	Инв-1
	НҚ инвентарлеу нәтижелерінің НҚ есептік тізімі	Инв-11

Ескерту - Жандосова И.А. «Учет основных средств» [14].

Негізгі жеке құралдардың қозғалысы бойынша шаруашылық операцияларының шоттарының корреспонденциясы 2 - кестеде келтірілген:

«Neocar» ЖШС негізгі жеке құралдар түрлі әдістермен түсуі ықтимал, соларды қарастырсақ.

Негізгі жеке құралдар кәсіпорынға мына тәсілдердің бірі арқылы түсуі мүмкін:

1. Төлемге алу немесе өзге мүлікке алмастыру;

2.Жабдықтаумен және дайындаумен;

3.Пайлық қорға түсін шотына енгізумен;

4.Орынды түсіммен;

5.Өзге жағдайларда.

Кесте 2

Негізгі жеке құралдардың қозғалысы бойынша шаруашылық операцияларының шоттарының корреспонденциясы

Операцияның мазмұны	Шоттардың корреспонденциясы
	Д-т	К-т
1. Негізгі жеке құралдарды алу: - есептік сомалардың шотында;	2410	1250, 2150
- алдын ала берілген төлемдердің шотында;	2410	1610
- Өкілдік, тәуелді және біріге басқарылатын заңды тұлғаларда	2410	3320,3330, 3340
- Заңды және жеке тұлғаларда (келісілген бағада ҚҚС қос пағанда, Салық кодексінің 236-бабына сәйкес жеңіл автокөліктік мен тұрғын-үйлерді қос пағанда)	2410	3310,4110, 3390, 4170
2. Құрылтайшылардан олардың жарғылық капитал шотындағы негізгі жеке құралдарының объектілерінің түсімі	2410	5020
3. Заңды тұлғалардан негізгі жеке құралдардан тұрақты түсімі	2410	6220, 6230
4. Инвентерлеуде анықталған негізгі жеке құралдардың саналмаған түрін қолдану	2410	6280
5. Негізгі құралдардың жеке құралдармен объектілерінің құрылуы	2410	2930

Ескерту - Гершун А.М. учебное пособие для вузов. изд.4-е: Бухгалтерский учет, 2005г [10].

«Neocar» ЖШС түсім тәсілдерінің бірі жарғылық капиталдың негізгі жеке құралдарының объектілерін қайта құрылған немесе мекеменің ұлғайған жарғылық капиталына тапсыру болып табылады. Мекеменің жарғылық капиталына түсімдерді сала отырып, құрылтайшылар құрылтайшылық келісімнің негізінде қызмет етеді.Жарғылық капиталға түсімді аудару осы түсімге меншік құқығының жоғалуына әкеліп соғады, оған тек мемлекеттік және унитарлы кәсіпорындардың муниципалды білім беру мекемелерінің түсімдері жатпайды.

Сондықтан да мүліктің жарғылық капиталына жалғыз иеленушісі көрсетілген ерекшелік қайта құрылған заңды тұлға болып табылады.

Шоттардың Жоспары мен оны қолдану бойынша Тәртібіне сәйкес, жарғылық капитал мен құрылтайшылардың іс жүзіндегі берешегі түсімдер бойынша жарғылық капиталға ескеріліп, есептілікте жеке көрініс табады: 5000 «Жарғылық капитал» шотында және 3230 «Өзге міндеттемелер» шотында сәйкесінше.

5000 «Жарғылық капитал» шоты бойынша сальдо құрылтайшылық құжаттарға көрсетілген жарғылық капиталдың мөлшеріне сәйкес келуі тиіс.

Құрылтайшылар жарғылық капиталға түсімді ақшалай нысанда да, материалдық және өзге де құндылықттар ретінде сала алады.

Негізгі жеке құралдардың объектілеріне ақшалай бағалауда, мекеменің құрылтайшыларымен бекітілген, құрылтайшылармен корреспонденцияда жарғылық капиталдың шотымен құрылтайшылардың есебінің дебеті бойынша жазба жасалады.

Негізгі жеке құралдардың құрылтайшылармен енгізілген объектілерін олардың түсімдерінің шоты мен жарғылық капиталға қабылдау құрылтайшылардың шығындарын есепке ала отырып несиемен корреспонденцияда есептің дебет шотынан көрінеді [16].

Заңды тұлғалардан негізгі жеке құралдарды жарғылық капиталға түсім ретінде алу тек бағасы бойынша көрініс табады, ол беруші тараптың негізгі жеке құралдарының баланстық құнына қарамастан құрылтайшылық келісімде көрсетілген.

Егер негізгі жеке құралдар жарғылық капиталға түсім ретінде алынса және өндірістік мақсаттарда пайдаланылса, онда амортизация жалпы қабылданған тәртіпте есепке алынады. Жарғылық капиталға түсім негізгі жеек құралдардың қайтарымсыз берілуі болып табылады, себебі, құрылтайшы, мү.лікті жарғылық капиталға бере отырып, дивиденттерді немесе осы ұйымның басқармашылығына қатысуға құқық алады.

Егер қабылдауды мекеме, жарғылық капиталға түсім ретінде негізгі жеке құралдардың түсуімен байланысты қандай да бір шығындарға әкеліп соғатын жағдайда, онда бұл шығындар ұйымның негізгі жеке құралдары есебінен орнын толтырады. Осыған орай және ҚҚС, осы қызметтерді көрсетуге туындағандары, бюджеттен орнын толтыруға жатпайды және де ұйымның жеке қаражаттары есебіненен орын толтырылуға қатысты болуы тиіс [17].

Құрылтайшылар жарғылық капиталға түсім аударған кезде мүлікті өз есептеріне жеткізіп берсе, ал түсім салынатын мүліктің құны ретінде енгізсе, онда оны жеткізу құны да осы сомада есептелуі үшін жоғарыда аталғанда назарға ала отырып қолдану мақсатты болатын еді.

Бухгалтерлік есептің тіркеуінде жүзеге асырылатын құжаттар «Neocar» ЖШС есебінде мыналар болып табылады:құрылтайшылық келісім, шот-фактура, алу-жөнелтуі актісі, негізгі құралдардың алынғандығын және ұйымда қолданыс табуын дәлелдейтін құжаттар.

«Neocar» ЖШС жарғылық капиталына түсім ретінде өндірістік мақсаттағы негізгі құралдардың түсім мысалын қарастырайыз.

Мысалы:

«Neocar» ЖШС жарғылық капиталға «Алпамысова А.Т.» ЖК түсім алды. Оның құны құрылтайшылармен және бекітілген тәуелсіз бағалаушылармен бекітіліп, 115000 теңгеге тең болып шықты. Ұстараның жөндеуімен айналысқан жұмысшылардың жалақысы 20000 теңгені құрады.

Кесте 3

«Neocar» ЖШС бухгалтерлік есебі

Шаруашылық операция	Дебет	Кредит	Сома
«Алпамысова А.Т.» ЖК-ден жарғылық капиталдың түсім шотына ұстара түсті	1330	5020	115000
Жұмысшыларға жалақы аударылды	1330	3120	20000
Эксплуатацияға жіберілген ұстара	2400	1330	135000

Ескерту - «Neocar» ЖШС бухгалтерлік есебі негізінде автормен жасалынған.

Егер «Neocar» ЖШС өзінің негізгі құралдарын қайтарымсыз алса, дәл сол есептік кезеңде түскен негізгі құралдардың құны табысқа салық салғанда ескеріледі.

Нарықтық құнын анықтағанда баламалы өнімге бағалар туралы мәліметтері қолданылуы мүмкін, олар дайындаушы-мекемелен жазбаша түрде алынады; мемлекеттік статистика органдарында бар бағалардың деңгейі туралы мәліметтер; саудалық инспекциялар мен ұйымдар; бұқаралық ақпарат құралдары мен арнайы әдебиетте жарияланған баға деңгейлері туралы ақпараттар; негізгі жеке құралдардың құны туралы экспорттық қорытынды.

Негізгі құралдардың объектілерін жеткізу бойынша шығындар, сыйлыққа беру келісімі бойынша алынады және өзге жағдайларда қайтарымсыз алынғанда, капиталық сипаттағы шығындар ескеріледі де объектінің алғашқы бағасының артуы бойынша алушы-ұйымдарға қатысты болады. Көрсетілген шығындар капитал салымдарының есебінің шотында көрініс табады да корренсонденциямен көрінеді.

Негізгі жеке құралдарды қолданудың шоттар жоспарын қолдану бойынша Ережеге сәйкес өзге ұйымдар мен тұлғалардан алынғандары үкіметтік органның субсидиясы есебінде 2400 «Негізгi құралдар» мен 3520 «Болашақ кезеңдердің табысы» шоттарымен корреспонденцияда көрінеді.

Нәтижесінде алғашқы бағаға қосылатын шығындар негізгі құралдың есебіне қабылданады да, 1330 «Тауарлар» шотында көрінеді.

Кейіннен амортизацияны есептегенде келесідей әдістер жасалады:

Шығындар шоттарының дебеті (7300,6200) кредит 2420 мен бір уақыттағы Дебет 3520 Кредит 6200.

«Neocar» ЖШС бухгалтерлік есебінің тіркеуінде жүзеге асырылатын құжаттардың негізінде мыналар болып табылады: шот-фактура, алу-жөнелту актісі, өзге ұйымнан немесе заңды тұлғадан негізгі құралдардың алынғандығын дәлелдейтін құжаттар; негізгі құралдардың түсімі мен жеткізімімен байланысты шығындарды,қайтарымсыз алынғандарын дәлелдейтін құжаттар.

«Neocar» ЖШС негізгі құралдарының қайтарымсыз алыну мысалын қарастырайық.

Мысалы

2014 жылдың қараша айында «Neocar» ЖШС заңды тұлғадан жабдық алды. Бұл заңды тұлғаға акцияның 50% тиесілі. Жабдықтың нарықтық құны 200000 теңгені құрады. 2014 жылдың қараша айында «Neocar» ЖШС бухгалтерлік есебінде келесідей жазбалар жасалды:

Кесте 4

Негізгі құралдардың қайтарымсыз алынуын көрсететін бухгалтерлік тәсілдер

Шаруашылық операция	Дебет	Кредит	Сомма
Қайтарымсыз алынған жабдықтың нарықтық бағасы көрсетілген	1330	3520	200000
Жабдық эксплуатацияға енгізілген	2400	1330	200000
Жабдықтың амортизациясы есептелген	8100	2420	1667
Қайтарымсыз алынған негізгі құралдардың іске аспаған бөлігі енген	3520	6200	1667

Ескерту - «Neocar» ЖШС бухгалтерлік есебі - автормен жасалынған.

Негізгі жеке құралдарды алу бойынша барлық шығындар негізгі құралдар эксплуатацияға енгізілгенге дейін 1330 шотының дебеті бойынша көрініс табады [10].

Жеке қызмет, жұмыс ретінде алынатын қосымша шығындар болған жағдайда, олар бойынша ҚҚС сомасы қабылданбайды да, қосымша шығындармен бірге капитал салымдарының көлеміне қосылады [18].

Негізгі жеке құралдарды «Neocar» ЖШС орнату мен жеткізу бойынша кәсіпорын шығындары капиталдың есебінде көрініс табады да,эксплуатацияға сатылым бағасы бойынша объектіні беруде көрінеді.

Негізгі жөндеуді қажет етпейтін төлемге кәсіпорынмен алынған жеке құралдар алыну құны бойынша салық есептеместен қосылған құн салығына қосылады да, оларды алған кезде төленеді.

Төленген ҚҚС сомасы 3130 шоты бойынша есепке қабылданған толық көлемде олардың есебі мөлшерінде қабылданады.

Егер негізгі жеке құралдар алынғанда есептік құжаттарда, олардың сатылым құнын бекітеді де онда ҚҚС сомасы көрсетілген, онда ол есептік жолмен анықталмайды,сондықтан да бухгалтерия қадағалау қажет, сол үшін есептік құжаттарда жеке позициядағы төленетін ҚҚС бойынша мәліметтер қызметкерлеріне көрсетілген.

Негізгі жеке құралдардың түсімі «Neocar» ЖШС қабылдау актісімен ресімделеді де, комиисиямен қол қойылып, жасақталады, ол кәсіпорынның басшысымен тағайындалады.

Қабылдау актісінде мыналар көрсетіледі:

• Негізгі жеке құралдарының объектілерінің сипаттамасы;

• Оның мекен-жайы;

• Оны қаржыландырудың қайнар көзі;

• Шығарылым немесе құрылыс жылы;

• Эксплуатацияға енгізу мерзімі;

• Сынақ нәтижелері және т.б.

Бірдей құралдардың, ұстаралардың, шаруашылық құралдарының және т.б. бір уақыттық қабылдауы, олардың құны бірдей болса,бір актімен ресімделе алады.

Негізгі құралдың есепке қабылданған әр объектісіне, инвентарлы нөмір беріледі.Ол барлық эксплуатация уақыт бойы сақталып, онда белгіленеді. Негізгі құралдар қайта жеткен объектілер бойынша есептегі қателіктерге әкелуі мүмкін.

Негізгі жөндеуді қажет етпейтін төлемге кәсіпорынмен алынған жеке құралдар алыну құны бойынша салық есептеместен қосылған құн салығына қосылады да, оларды алған кезде төленеді.

Қабылдау актісі бухгалтерге тапсырылады, онда объект нөмірі мен ол туралы ақпараты бар интентарлы нөмірдің көрсетуімен инвентарлы карта жасалады.