§ 3. Эмоциялардың дамуы

Балада эмоциялар ерте пайда болады. Дарвин өзі-нің зерттеулерінде бала туғаннан кейін сегізінші күнін-де-ақ ашу эмоңиясын білдірстінін айтады. Олардың эмоциялары органикалық қажеттерімен байланысыи жатады. Тамақтану, уақытында кұрғату, сергіту кезін-де балада ұнамды эмоциялар байқалады. Балага жа-ғымды сезім білдіргенлте, онда еркелеуге ұқсас көрініс-тер пайда болады. Баланың көзі жылтырап, бір түрлі жағымды дыбыстар шығарады. Ашу бір нәрседен қор-қудан туындайды. Бала қатты дыбыстардан, қараңгы-лықтан қорқады. Оның тілі шығып, жүрс бастағаннан кейін сезімдері де түрленіп, мағынасы кеңи бастайды.

216

Ііірақ баланың уайым-қайғысы, куанышы, камығуы, І« нжуі, әрнне, ү.ікен адамдардағыдай болмайды. Оның іМоциялары, күнделікті ойыны, оку үстінде пайда бо-лып отырады.

Мсктеп жасындагы балалардың эмоциялары мағы-налы, сан-салалы болып келеді. Енді бала өзінің эмо-циясын меңгеріп, баскарып отырады. Бұларда достық, жолдастық сезімдері қалыптаса бастайды. Оларда Отанды сүю, адалдық, ар-ұят т. б. секілді моральдық сезімдері пайда болады. Оқу-тәрбие процесіндегі негізгі мақсаттың бірі — эмоцияны дамытуда шәкірттерде унамды, жағымды эмоцияларды калыптастырып, олар-дың жағымсыз нашар, қолайсыз түрлерінің пайда бо-луына жол бермеуіміз қажет.

XIV тарау ерік

§ 1. Ерік туралы жалпы түсінік

Ерік деп саналы түрде алға тұтқан мақсатқа жету үшін жұмсалатын жан куатының белсенділігін және адамның өзін меңгере алу қабілетін айтамыз. Ерік алға мақсат коюдан басталады. Ал мақсат адамга айқын, ашық, саналы түрде түсінікті болуы кажет. Алға тұт-кан мақсаттарын жүзеге асыру үшін, адам алдындағы ұшырайтын бөгеттерді, киындықтарды жеңіп отырмаса болмайды. Ерік — саналы әрекеттен туындайды. Мыса-лы, адамда өзінен-өзі пайда болатын қимыл (жатқанда қозғалу, дене мүшелерінің қимылдауы т. б.) еріксіз козғалысқа жатады. Мұндай қозғалыстардың ерік-жігерді көрсетуге катысы жок. Адамның ерікті әрекеті жүзеге асу үшін мынадай шарттар қажет: а) алға тұт-кан мақсатты орындау кайткенде де соған жету; ә) жолда ұшырайтын кедергі, бөгеттерді жеңуі; б) мақ-сатқа жету жолында қайраткерлік, ерлік, табандылық көрсету, қиыншылықтан жол табу, тәсілкой болу т. б. в) киындықтарға карсы тұрып, үрейленбеу, қорық-пау т. б.

Міне, осы шарттар орындалған уакытта ғана адам-ды ерік-жігері жеткілікті, қажыр-қайраты бар кісі деп айтуға болады.

217

§ 2. Ерікті әрекеттің негізгі өзгешеліктері

Ерік пайда болу үшін, сң алдымен, оны тудыратып себеп, түрткілер болу керск. Бұлар адамның мұқтаж-дықтарынан туындайды. Кісінің күн көруі, тіршілік ету үшін оған өзінің табиғи және рухани мұқтаждықтарыи қанағаттандыру керек. Адамиың алдына бір мақсат қоюдан басталады ден жоғарыда айттық. Ал мақсат адам мұқтаждықтарын өтеу үшін пайда болып отыра-ды. Сондықтан кейбір идеялистік теорнялардың айтуы бойынша адам е;ркі ішінен шығады, адамның еркінің шығу себебі ол сананың әрекеті ішінен ғана өзінен пай-да болатын психикалық әрекеттердің нәтижесі деу өте кате идеалистік пікір болып табылады.

Бслгісі, түрткісі себеп-дәлелсіз, өзінен-өзі ерік әрекеті болмайды. Адамда мақсат пайда болған соң оны жүзеге асыру үшін кісі әр түрлі әрекеттер жасайды, яғни бірне-ше сатылардан өтеді. Мақсатты жүзеге асыруда адамда пайда болатын бір көмескілеу түрткі болады. Оны пси-хологняда тілек деп атайды. Адам көп нәрсені тілейді, біреуіи жақтырады, екіншісін жақтырмайды, қажеттісін орындасам, жүзеге асырсам дейді. Тілек бір дегеннен жүзеге аспайды. Оны жүзеге асыру үшін жоспар сызып, құрал-сайманды жинастыру қажет. Бұл кейде қолдан келмейді. Сол себептен де адамның тілегі көбінде жү-зеге аса бермейді.

Тілектен кейін бір түрткі — қалау туындайды. Қалау тілекпен салыстырғанда белсендірек әрекет. Мүнда адам өзінде мүмкіншіліктің бар-жоғын ескеріп, оның жүзеге асу жолдарымеп санасып отырады. Адамда бірнеше ка-лау болады, сондықтан бұлардың арасында күрес пайда болады. Адам ор қалауын салмақтап қарап, қайсысы-ның мақсатқа тезірек жеткізетінін ой таразысына салып отырады. Адамдар қалаулар күресінің нәтнжесінен өзі-не керектісін алып, белгілі бір тоқтамға келе бастайды. Осы айтылғанның бәрін еріктік амалдың дайыидық ке-зеңі деп атайды.

Тоқтамға келіп, бір нәрсені ұйғарған соң, оны жү-зеге асыру қажет. Міне, сонда ғана адамның қалауы то-лығымен жүзеге асады.