195 Саңырауқұлақтар Корольдігі — Mycota (Fungi)

тивных, ша слоевища барлық қатқабатына біркелкі саңырауқұлақ гифы және балдырдың пейілді. При гетеромерном құрылымда темірткінің көлденең тілігінде сверху көру болады олай ата- сырттың шоғырмағының. - ол білімді мұқабала және қойын-қолтық қамастыр- саңырауқұлақ ги- фами. Шоғырмақтың астында саңырауқұлақ гифы болбыр жатады, қарамастан және олардың арасында балдырдың (гонидиальный қабат) нахо- дятся торлары. Внутри слоевища қасқайту болады өзек гиф және ауамен толтырған кесек-кесек қуыстардың болбыр саңырауқұлақтан деген құраламын. Оның астында төменгі шоғырмақ жайғастырылады, ко- торая ша құрылымға сыртпен қалыптас. Арқылы оны өзектен жеке гифы өтеді, темірткіні субстратта бекіте. Темірткінің көпшілігі жеңілтек кебуді көтеріп өтеді. Фотосинтез және нәр бас олардың сол уақытта тоқтайды еш және олардың незна- чительный жыл сайынғы өсім түсіндіреді.

тивных, по всей толще слоевища равномерно расположены грибные гифы и водоросли. При гетеромерном строении на поперечном разрезе лишайника сверху можно видеть так называемую верхнюю кору. Она образована переплетающимися и тесно смыкающимися грибными ги- фами. Под корой грибные гифы лежат более рыхло, и между ними нахо- дятся клетки водоросли (гонидиальный слой). Внутри слоевища можно выделить сердцевину, состоящую из рыхлых грибных гиф и больших пустот, заполненных воздухом. Под ней размещается нижняя кора, ко- торая по строению сходна с верхней. Через нее из сердцевины проходят отдельные гифы, закрепляя лишайник в субстрате. Большинство лишайников легко переносят высыхание. Фотосинтез и питание у них в это время прекращаются, чем и объясняется их незна- чительный ежегодный прирост.

4.26 сурет. Гомеомералы және гетеромералы теміреткінің анотомиялық қабатының құрылымы: а) гомеомералы темірткінің тілігі: 1 - саңырауқұлақтың гифы; 2 – мүкті компонент; б - темірткінің гетеромералы тілігі: 1 - сырттың қабық қабаты; 2 - гонидиальды қабат; 3 - ортаның (өзек) қабатының мен саңырауқұлақ гифы; 4 - қабықтың астыңғы бөлігі; 5 – ризиналар

Рис. 4.26. Анатомическое строение слоевищ гомеомерных и гетеромерных ли- шайников: а — разрез гомеомерного лишайника: 1 — гифы гриба; 2 — водорос- левый компонент; б — разрез гетеромерного лишайника: 1 — верхний корковый слой; 2 — гонидиальный слой; 3 — средний (сердцевинный) слой с гифами гри- ба; 4 — нижний корковый слой; 5 — ризины

196 4 бөлім. Дробянкалар Корольдігі — Mychota. Протоктисталар Корольдігі — Protoctista...

Теміреткілердің көбею. Олар көбіне вегетативті жолмен тұқымдайды. Вегетативті көбею жеке телімдерден деген теміреткілерді регенерирлейді зейінінде негізде ол жолымен фрагменттеудің (слоевища телімінің аулақтанулары) жүзеге асады немесе мен көмек балдырдың торының, гифами саңырауқұлақ және түрлі өзінің пішінінің қаптаған ленных топ обособ- : соредия, изидий және лобул (4.27 сурет) соредиялердің - дөңгелектің пішінінің, бір немесе не- балдырдың неше торы және қапта- саңырауқұлақ гифами ішіне аламын ұсақ білімдері, располо- женными ара гонидиальном қабат. Изидий - төмпектеу палочковидные выросты слоевища сырттың бетінде. Лобулы тіке слоевища бетінде немесе ша оның аймақтарының пейілді малень- ких қабықтың көрінісі имеют. Басқа ана, жыныссыз көбею мен по- спораның халының да бас балдырлардың, да бас саңырауқұлақтардың өздігінен-өзі қыртыстал- қаралатын. Еденді көбею кем таныс, бірақ арада ортақ сипаттарда ол олай ғой, сияқты және бас свободноживущих саңырауқұлақтардың өтіп кетеді.

Размножение Лишайники размножаются преимущественно вегетативным путем. Вегетативное размножение основано на способности лишайни- ков регенерировать из отдельных участков. Оно осуществляется путем фрагментации (отделения участков слоевища) или с помощью обособ- ленных групп клеток водорослей, окруженных гифами гриба и различ- ных по своей форме: соредий, изидий и лобул (рис. 4.27). Соредий — мельчайшие образования округлой формы, включающие одну или не- сколько клеток водоросли и окруженные грибными гифами, располо- женными в гонидиальном слое. Изидий — бугорчатые палочковидные выросты на верхней поверхности слоевища. Лобулы имеют вид малень- ких чешуек, расположенных вертикально на поверхности слоевища или по его краям. Кроме того, наблюдается бесполое размножение с по- мощью спор, самостоятельно образующихся и у водорослей, и у грибов. Половое размножение изучено недостаточно, но в общих чертах оно протекает так же, как и у свободноживущих грибов.

4.27 сурет. Лишайниктердің вегетативті көбеюі: а — соредий; б — изидий

197 Саңырауқұлақтар Корольдігі — Mycota (Fungi)

мағына жөн темірткінің үлкен мағынасы ара табиғат және адамның өмірінде белгілі. Олар разлагают және жердің органикалық заттарын минерализуют. темірткілер із ашарлармен саналады, неғұрлым, ылғи из біріншіден жартастарды , оның аттамалы қабатын қиратады және қарамастан, құрыса, тәрбиеле-, бас нешіншіде сырттың өсімдік расселяются гумус. Темірткілер - ауаның инди- каторы адалдықтары, себебі тіпті күкіртті газдың ең жас қоспаларын шығармайды. Біреудің көріністерінен бояуды алады және айрықша веще- ство - индикатор лакмус - химиялық зертте- үшін. Тундрада және лесотундре темірткілер (ягель) негізгі жемтікпен бұғылар қызмет етеді. Съедобные темірткілер кездеседі және қырғызстанның және Туркмениянің шөлең және шөлді аудандарында. Еске алынады көбіктің темірткісі (Lecanora) Библии сияқты манна аспан.

Значение Хорошо известно большое значение лишайников в природе и жизни человека. Они разлагают и минерализуют органические вещества почвы. Лишайники считаются первопроходцами, поскольку, одними из первых заселяя скалы, разрушают их поверхностный слой и, отмирая, образуют гумус, на котором расселяются другие растения. Лишайники — инди- каторы чистоты воздуха, так как не выносят даже малейших примесей сернистых газов. Из некоторых видов получают краску и особое веще- ство — индикатор лакмус — для химических исследований. В тундре и лесотундре лишайники (ягель) служат основным кормом для оленей. Съедобные лишайники встречаются и в полупустынных и пустынных районах Киргизии и Туркмении. Накипной лишайник (Lecanora) упо- минается в Библии как манна небесная.

Тапсырмалар дербес дайындық үшін 1. Патшалықтың ортақ мінездемесін саңырауқұлақтар алып бер-, оларды систе- матическое жағдай келтір- . 2. Зигомикоты (латын) бөлімінің ортақ мінездемесін алып бер-, негізгі өкілдің ука- жите, мағына. Зигогомии мукора және оның сыртқы құрылымының нобайын келтір-. 3. Бөлімнің ортақ мінездемесін қалталы саңырауқұлақтар (латын) алып бер-, негізгі өкілді, мағынаны сілтеп жібер-. Салып бер- поло- вого көбеюнің және пурпур- қара күйесінің конидиального спороношения кезеңдерін сырқыра-. 4. Алып бер- Базидиомикоты (латын) бөлімінің ортақ мінездемесін, негізгі өкілді, мағынаны сілтеп жібер-. Базидиального саңырауқұлақтың разви- тия нобайын келтір-. 5. Алып бер- Дейтеромикоты (латын) бөлімінің ортақ мінездемесін, негізгі өкілді, мағынаны сілтеп жібер-. Пішінді пеницилла саңырауқұлағының салып бер-. 6. Бөлімнің ортақ мінездемесін темірткілер (латын) алып бер-, негізгі өкілдің ука- жите, мағына. Слоевищ гомеомерных және гетеромерных темірткінің анатомиче- ского құрылымының нобайын салып бер-.

Задания для самостоятельной подготовки 1. Дайте общую характеристику царства Грибы, приведите их систе- матическое положение. 2. Дайте общую характеристику отдела Зигомикоты (латынь), ука- жите основных представителей, значение. Приведите схему зигогомии мукора и его внешнее строение. 3. Дайте общую характеристику отдела Сумчатые грибы (латынь), укажите основных представителей, значение. Нарисуйте стадии поло- вого размножения и конидиального спороношения спорыньи пурпур- ной. 4. Дайте общую характеристику отдела Базидиомикоты (латынь), укажите основных представителей, значение. Приведите схему разви- тия базидиального гриба. 5. Дайте общую характеристику отдела Дейтеромикоты (латынь), укажите основных представителей, значение. Нарисуйте внешний вид гриба пеницилла. 6. Дайте общую характеристику отдела Лишайники (латынь), ука- жите основных представителей, значение. Нарисуйте схему анатомиче- ского строения слоевищ гомеомерных и гетеромерных лишайников.

5 БӨЛІМ

ӨСІМДІКТЕР КОРОЛЬДІГІ — PLANTAE, EMBRYOPHYTA, PHYTOBIOTA. ЖОҒАРЫ СПОРАЛЫ ӨСІМДІКТЕР

Өсімдітер — күрделі көопжасушалы автотрофты, жер үстінде өмір сүруге бейімделген тірі организмдер. Эволюция үрдісінде өсімдіктің құрлыққа шығуының салдарынан олардың морфологиялық құрылымының өзгеруіне алып келді. Аласа өсімдіктердің талломының орнына оның дене бөліктері: өркен (өркен және жапырақ), көпшілігінде тамыр деп аталатын мүшелерге бөлінген. Тап сол себептен өсімдіктерді тағыда жапырақ өркенді немесе өркенді деп атайды (Cormophyta немесе Cormobionta). Сондай ақ ішкі құрылымында да өзгерістер бар. Олар арнайы жабынды, өткізгіш, механикалық және өзге де қызметтермен айналысатын тіндердің пайда болуымен байланысты. Өткізгіш жүйесінде трахейдтер, тамырлар пайда болды, осыған байланысты жоғары сатылы өсімдіктер тамырлы деген атауға ие болды.

В про- цессе эволюции с выходом растений на сушу произошли изменения в их морфологическом строении. Так, вместо таллома низших растений у высших тело дифференцировано на органы: побег (стебель и лист), у большинства имеется корень. Именно поэтому растения называют еще листостебельными, или побеговыми (Cormophyta, или Cormobionta). Произошли изменения и во внутреннем строении. Они связаны с воз- никновением тканей, выполняющих специализированные функции: покровные, проводящие, механические и др. В проводящей системе появляются сосуды и трахеиды, в связи с чем высшие растения полу- чают название сосудистых.

Зиготалар бас жоғарғы өсімдіктердің олар тағы бір атауды ал- көпторшалы ұрық - ұрықтар (Embryobionta) белгілі нысанға келетін. Дамудың цикле зандылық кезектестіру екі поколе- ний: еденді - гаметофит (n) болып жатады және жыныссыз - спорофит (2n). Бас гамето- фите аталық (антеридийде) және әйел (архегонии) еденді органдар қыртысталады. Внутри архегония, кейін еденді үдерістің, зиготы бөл- болып жатады. Дамудың ерте кезеңдерінде ұрық аспен ықпен гаме- тофита және оның нәрінің болады толықтай соңғыдан деген тәуелді болады. Спорофит бастың по- давляющего көпшіліктер шыбыққа (өркен және жапырақтар) және түптерге деген ажыратылады. Қарабайыр жоғарғы өсімдіктер (моховидные, плауновидные, папоротниковидные қырықбуыневидные), шыға беріске құрлыққа қарамастан, тағы сулы сәрсенбімен байланысты сақтайды. Олай, еденді үдеріс тұтас сулы сәрсенбімен тоқулы, неғұрлым онымен сперматозоидтың аууы нанғысыз; басқа ана, тіршілік үшін субстраттың және атмосфераның гаметофитов необходи- ма ылғалдылығы. Үдерісте

Из зиготы у высших растений формируется многоклеточный зародыш, благодаря которому они получают еще одно название — зародышевые (Embryobionta). В цикле развития происходит закономерное чередование двух поколе- ний: полового — гаметофит (n) и бесполого — спорофит (2n). На гамето- фите образуются мужские (антеридии) и женские (архегонии) половые органы. Внутри архегония, после полового процесса, происходит деление зиготы. На ранних этапах развития зародыш находится под защитой гаме- тофита и его питание полностью зависит от последнего. Спорофит у по- давляющего большинства расчленен на побеги (стебли и листья) и корни. Более примитивные высшие растения (моховидные, плауновидные, қырықбуыневидные, папоротниковидные), несмотря на выход на сушу, еще сохраняют связь с водной средой. Так, половой процесс неразрывно связан с водной средой, поскольку без нее невозможно передвижение сперматозоидов; кроме того, для существования гаметофитов необходи- ма влажность субстрата и атмосферы. В процессе эволюции семенные растения как наиболее приспособленные к наземному образу жизни утратили зависимость размножения