§ 2. Түйсінудің жалпы сипаттамасы мен заңдылықтары

Бұларды топтастыруда екі норсспі ескеру қажет: 1) тітіркендіргіштердін. физикалык сипаттамасы, яғни туйсінуді тудыратын адамныц сезім мүшелеріне әсер етуші сырткы дүниедсгі заттар мен құбылыстардын си- наттамасы; 2) түйсінулер пайда болатын сезім мүше- лерінің сипаттамасы.

Тітіркендіргіштерді, қабылдайтын мүшелерді саңы- лау, яғни рецептор дейді. Рсцепторлардыц негізгі үш түрін ажыратуға болады. Оның бірі — экстероцептор- лар. Бұлар — сыртқы тітіркендіргіштерді түйсінуге ың- гайланған тәннің сыртқы бетінде, я соған таяу жерлсрде тұрған сацылаулар (иіскеу, дәм айыру, сипау, есту, көру сацылаулары); 2) интероцепторлар организмніц ішкі мү- шелерінен шығатын тітіркендіргіштерді түйсінуге ыңғай- ланған мүшелердің (қарын, өкпе, бауыр, жүрек т. б.) бетінде болатын саңылаулар. Бұларды органикалық түйсінулер дсп те атайды; 3) пропрпоцепторлар денс мүшелерінің қозгалысын, денені тецдікке ұстауды қа- былдаушы мүшелердіц (боршалардыц, тарамыстардыц) астарында жатқан сацылаулар.

Шерриигтон экстроцепторларды контактылы және дистантылы дейтін түрлсрге бөледі. Контактылы сацы- лаулар — түйсінетін заттардыц тікелей әсерінен тітір- кенетін сацылаулар; днстаптылы—тікелей түйсінбейтін, қашық я жақын аралық әсерден түйсінулерден пайда болдыратын сацылаулар; бұларга ссту, кору, піскеу түй- сінулер жатады. 'Гәжірибеде түйсіпулср, кей кезде әсер етуші тітіркеидіргіштердіц сипаттарына қарай да түрлі топтарға бөлінсді. Айталық, механнкалық (сипау), кине- гнкалық (денеиіц жағдайын, қимылыи, қарсыласуын түйсіну), қатты заттардыц тербелісіне байланысты акус- тикалық, химиялық (иісксу, дәм айыру), термикалық жылылықты айыру жоне оптикалық (көру) түйсіктер жатады.

Дүниедегі заттар мен құбылыстардыц обьектиптік қасиеттерін сәулелендіретін әрбір түсінудіц өзіне лайық- ты мына сняқты жалпы қасиеттері болады: сапасы,

123

күші, ұзақтыгы. Егср біз заттыц жылылығын ажырата- тын болсак, олардыц түсініц қандаГі екснін (ақ, қара, қызыл, көк т. б.) түисіпсск, онда заттардыц сапасын анықтаған боламыз. Дл сапаныц дорсжесін ажырат- сақ,— ол түйсінудіц қажырлылығып, яғни күшін көрсе- теді. Мысалы, тәттініц тәттілігін түйсіну, күйіктіц иісін ажырату сияқтылар. Бұл қасиеттерден басқа тітірксн- діргіштіц бізге әсер етуіиіц ұзақтылыгын да ажырата аламыз.

Осер етуші заттардыц, құбылыстардыц барлығы бізге белгілі бола бсрмейді, біз олардыц барлыгын түйсіне бермейміз. Кейбір тітірксндіргіштердіц күші өте әлсіз болғандықтан, біз оларды тіптен сезбейміз. Олар бізге түйсінерліктей болу үшін олардыц күші белгілі бір дәре- жеге жетуі тніс. Сонымен бірге орталық жүйке саласы- ныц бөлімдеріндс қозу тудыра алатындай болу керек. Түйсіну бере алатындай тітіркендіргіштің ец аз күшін оиыц абсолютті төменгі табалдырығы дейді. Егер бір адамныц сезе бастайтын иісінің күші, екінші бір адам- ның сезе бастайтын иісінің күшінен екі есе аз болса, онда бірінші адамныц түйсіну табалдырығы екінші адамдікінсн екі есе төмсн болғаиы. Әсер етуші заттың күші ұлғайған сайын біздіц сезгіштігіміз де аса бсрсді. Бірақ оның күші әбдсн ұлгайып бір дәрежеге жеткенде біз оны тіптен сезбейтін бола.мыз. Заттың ең жогарғы сезгіштік күшін түйсіпудіц жоғаргы табалдырығы дейді. Мысалы, біртіндеп күшейіп бара жатқан дыбыстыц дә- режесі «А»-ға дейін жетксншс естіледі де, одан әрі жацғырып, құлақты шулатыгі, дыбыс естілмейді, шуға, жаңғырыққа айналады. Сол дыбыстыц дыбыс есебінде «А» кезеціиде сстілуі жоғарғы табалдырық болып та- былады. Сөйтігі, тітірксндіргіштіц түйсіндіре алатын ең зор күшін түйсінудің абсолютті жоғарғы табалдырығы дейді.

Түйсінулсрдіц төменгі және жоғарғы табалдырықта- рынан басқа тагы да айыру табалдырыгы бар. Әсер етуші бір сападағы скі тітіркендіргіштіц бірінсн-бірі- ніц айырмашылығы белгілі бір дәрежеге жстуі керек. Әйтпесе олардыц айырмашылыгы ажыратылмайды. Айыру табалдырыгы дсп түйсінулердіц сәл ғана айыр- машылығыи иайда болдыра алатын екі тітірксидіргіштіц болар-болмас айырмашылыгын айтады. Түйеінулер мен қабылдаулар жөнінде тұцғыш эксперименттік зерттеу- лсрді жүргізгеп И. Всбср (1846) болды. Ол көбіпссетсрі

124

іүнсінулерінің тітіркену және айырмашылык табал- дырықтарын зерттеп, әсер егуші тітіркендіргіштср мсн олпрдың нәтпжесінен пайда болатын түйсінулердің зац- дылык қатынастарының бар екепін айтты. Қейінірск жүргізілген зсрттсулсрде Фехнер (1860) түйсінулердің і ітіркендіргіштер мен олардың нәтижссінеи пайда бола- іыіі заңдылық қатыпастарыиың бар екенііі тапты. Фехиер түйсінулердің тітіркендіргіштерге ықпал етуін математи- калық ережсмен көрсетті.

Вебер екі түрлі тітіркендіргіштерді пайда болдыра- тын түйсінулерде өзгешелік болуы үшін, ол тітіркендір- гіштердің күшінде белгілі бір қатынас болатындығын до- лслдеді. Кейінгі зерттеулер Вебердің заңы орта шамалар- га гана дұрыс келетінін, ал абсолюттік табалдырықтарға жақындаған сайын қосымша мөлшердің тұрақтылығы жойыла бастайтындығын көрсетті. Сонымен бірге бұл іаңның тск түйсінулердің болар-болмас айырмашылығы гана емес, барлық айырмашылықтарға қатысты екеңдігі айқындалды. Фехнсрдің зерттеуінде тітіркендіргіштсрдің исуіне қандай заңдылық болса, соған сәйкес түйсінулер- і,ің өсуінде де заңдылық бар екені анықталды. Бірақ і үйсінулерден гөрі тітірксндіргіштер көбірек өсіп отыруы ксрск, яғни түйсінулер арифмегикалық прогрсссиямен оскенде, тітірксндіргіштер геометриялық прогрессиямен өседі. Қорыта айтқанда, түйсінулер мен тітірксидіргіш- гср арасындағы заңдылықты Фехнердің психофизнка- лық заңы сипаттайды. Бұл заң түйсінулердің сапалық осуі мен тітіркендіргіштердің сандық өзгеруінің арасын- да диалектикалық қатыиастың бар екенін көрсетеді. Жоғарыда көрсстілген түйсіну табалдырықтары түрлі жастагы адамдарда және бір адампың өзінде де түрлі жағдайларға қарай бірдей болып келмейді, адамның сезім мүшелерінің даму дәрежесімен, оның өмірлік тә- жірибесімен байланысты болады.

Адамның психикалық орекеттерінде түйсінулердің жоғарыда көрсетілген психофизикалық заңдылығынан басқа психофизиологиялық заңдылықтардың да магыма- сы зор. Мәселеи, ссзім мүшелеріиің сезгіштігіне оларда да болатын физиологиялык процестер белгілі бір дәре- жеде ұзақ мерзімге осер стеді. Оларға қабылдаушы мү- шелер, саңылаулар ыңғайланып көие бастайды. Мұның нәтижесінсн сезгіштік өзгеріп, босеңдсйді, не күшейеді. Сезім мүшелерінің әсер етуші заттар мен құбылыстарға мұндаіі ыңғайлануының нотижесінде сезгіштіктің өз-

125

геруін адаптация (көнігу) дейді. Көбінесе тітіркендір- гіштер ұзақ уақытәсер етсе, оган сезім мүшелері көнігіп, сезгіштік бәсеңдейді. Егер тітіркендіргіштср әлсіз бол- са, не болмаса тіптен жоқ болса, адамныц сезімділігі күшейеді. Мысалы, адамныц тәніне бір нәрсе ұзақ уақыт тніп тұрса, опыц сезімділігі ұзамай төмендейді. Суға тус- кенде бір дегеннен суық көрінеді, бірак бара-бара оғап ет үйренетіндіктен, су жылы секілді болады. Әсіресе, қа- рама-қарсы осерлсрде адаптация айқын көрінеді: суық пен жылыны, тұщы мсн аіцыны, қараңгы мен жарыкты түйсіну т. б. Қарацғы үйден бір дегеннен күнпіц көзіне шықсақ, көзіміз жарыққа шагылып, еш нәрсе көре ал- маймыз. Ал көз жарықка біраз үйрене бастаған соц, сс- зімділігіміз бара-бара күшейе береді. Сондай-ак жарық- тан қарацғы үнге кіргснде де үйдіц іші қап-қарацғы бо- лып, еш нәрсе көрінбегенмен, біраздан соң көзіміз үйреніп, үйдегі заттарды бара-бара анық көре бастай- мыз. Адаптация барлық түйсіпулердс бірдей болмайды: егер сипау, температураны ажырату, көру, иіскеу түйсінулерінде адаптацпя күштірек болса, есту де, тән- ніц ауырғанын сезу де әлсіздеу болып келеді.

Тітіркеидіргіштің әсері тоқталғанмсн, одан пайда болатын түйсіну бірден жойылмайды, едәуір уақытқа де- йін созылады. Себебі қоздырғыштың әсерінен жүйкеде пайда болған қозулар бірдеи тоқталмай, екпінмсн қозып, біраз уақыт сақталып отырады. Бірінеи соц бірі тезбе- тез, іле-шала әсер еткеи, не болмаса бірдсй әсер ететін тітіркендіргіштердіц нәтижесінен сезімділік те өзгеріп отырады. Әсіресе, бұл біріне-бірі карсы (контраст) құбы- лыстарда айқын ссзілсді (суықтаи кейіп ыстықты, тәтті- ден кейін ащыны түйсіну сияқтылар). Түйсінулер біріне- бірі әсср етіп, бірін-бірі өзгертіп те отырады. Бір мезгілде әсер етуші тітіркендіргіштердің қайсысы күшті болса, сол тітіркендіргішке сезгіштік те күшті болады. Олар түйдектеліп, біріне-бірі қосылып, араласып та отырады. Қөбінесе көру мен ссту, көру мен исікеу, көру мен сипау, сипау мен жылылықты ажырату, иіскеу мен сииау түй- сінулері біріне-бірі әсер етеді. Тіптеи түйсінудің бір түрініңөзінде де түрлі жардайларды түйсінуге әсер етеді. Мысалы, кеңдіктің үлкен-кішілігіне, алыс-жақындығына қарай заттардың түсі, формасы, үлксп-кішілігі өзгеше түйс і н іл і п оты рыл ады.

Түйсінулердіц көбі жагымды я жағымсыз болып та келеді. Мәселен, тоқтық псн аштықты, жылылық пен

126

суықтьі жоие тәнніц ауруын, заттар мен үндердіц көр- кемдігін, не ұсқынсыздыгып, ащы-тұщыны түйсіну бір қа- лыпты сезіле бермейді, олар жағымды не болмаса жа- гымсыз болып келеді. Түйсінулердіц тагы бір маңызды қасиеті — түйсінулердіц қозғалыспен бірліктс болуы; Мысалы, көбінесе есту түйсінуі сөйлеу аппаратыныц қоз- галысымен тығыз байланысты. Түйсінулердіц қозғалыс- пен бірлікте болуын шоферлер мен ұшқыштардыц маман- дыгына керекті дагдыларда үлкен орын алатынынан да көруге болады. Сезім мүшелерінің қозғалып огыруы дү- ниедегі заттар мен құбылыстардыц обьективтік қасиет- терін дұрыс сәулелсндіре білудё өте қажет. Егер бір затты сипау сезімі арқылы білу үшін оны қолмеи жан- жақтан ұстап білу керек. Біздің көзіміз еш уақытта бір нүктеге қадалып, қозғалмай тұра алмайды, оның қоз- галып тұруы ғана заттардың жан-жагыи көздің сәуле торында дұрыс сәулелендіреді.

Сыртқы дүниедегі заттар мен құбылыстардыц әсері- нен сезім мушесінде пайда болған қозудыц нәтижесінен, сол сезім мүшесіне гана лайықты, түйсіну пайда болады. Түйсіну мүшслері тітіркендіргіштердің барлығын қа- былдай бермейді, әсер етуші тітіркендіргіштер оларды сәулелендіретін сезім мүшелерінде гана тиісті түйсіну пайда болдырады. Әрбір сацылау белгілі бір тітіркен- діргішке ыцғайланып дамиды, мамандалады. Мәселен, көз заттардыц түсін, формасын, көлемдігін ажыратуға ыцгайланған ол заттардыц дыбысын есіте алмайды, нісін сезе алмайды. Құлақ дыбыстарды ажыратады, бірақ ол заттарды көрмейді, аіцы, я тұщы екеиін ажырата ал- майды. Қейде сезім мүшелері оларға «арнаулы» тітір- кендіргіштер әсер етпесе де өздеріне «меншікті» қыз- метін істейді. Мысалы, көздің сәуле торы әсер етуші заттарды сәулелендіріп тиісті түйсіну пайда болдырса, мұндай түйсіну оған электр тигенде де, не болмаса бір нәрсе басқа қатты тигеиде де (көзден от шығу) иайда болады.

Сезім мүшслеріпіц арнаулы бір тітіркендіргіштерге мамандалуына сүйсніп, XIX ғасырдыц белгілі бір фпзио- логы И. Мюллер сезім мүшелерініц өзіндік қуат прннципі деген қагиданы дамытты. Оныц әр сезім мүшесіне мен- шікті, лайықты түйсінулер болады дегеиі дұрыс болғам- мен, біздіц түйсінулеріміздіц сапасы осер етуші тітіркен- діргіштергс сәйкес болмайды, олар біздіц сезім мүше- леріміздіц қаснеті болып табылады, ягни сезім мүше-

127

лерініц (арнаулы) куаты деуі — қате. Оііыц айтуынша, (Зіздің сезім мүшелеріміз дүниеде жоқ құбылыстарды да түйсінеді, мысалы, көздіц сәуле торына физнкалық зат осер етпесе де, элсктрлі нс мехапикалық тітіркендіргіш әсерінен көру түйсінуі пайда болады. Жарықты сезу — сәуле торыныц меншікті қуаты — сананыц субьектнвтік жұмысы.

И. Мюллср сезім мүшелеріиде болатын физиологня- лық процсстсрді түйсіну пайда болдыратын ссбепке ай- налдырып, біздіц түйсіпулерімізді сыртқы материалдық дүниеден тәуелсіз, субьсктивтік әрскет есебінде көрсет- пскші болады. Түйсінуді адамның сезім мүшслеріп сырт- кы дүниемсн байланыстырып отыратын орскет деп қарас- тырмай олардың арасында тұратын шымылдық есебінде карастырады. Мюллердіц көзқарасы бойынша материал- дық дүниеніц сапалық қасиеттсрін танп алмаймыз. Се- бебі оларды біздіц ссзім мүшелеріміз сәулелендірмейді. Шынында біздіц түйсінулеріміз — обьективтік дүниенің обьективтік беіінесін, Ленин айтқандай, тітіркендіргіш- тер куатын сана фактісіне айналдыратын, адамды сырт- қы дүниемен байланыстыратын орекет. Сезім мүшелерінің биологиялық дамуының өзі адамныц айналасындағы қор- шауын, ецбек арқылы ол қоршауды өзгертіп, қабылда- натын заттарын адамдық, яғни әлеуметтік етумен байла- нысты. Сондықтан адамды қоршайтын дүнис қандай болса, оны сәулелсндіретін түйсінулердіц де мазмұны соларға сәйкес болады.