75.Еңбек социологиясының категориялары: еңбекті ұйымдастыру, еңбекке ықпалдандыру,еңбек түрлері

80-жылдардың ортасында социологияда еңбек қызметінің себептік факторларына байланысты түжырымдама жасалынды. Белгілі ғалым, социолог Александр Здравомысловтың еңбек қызметі себептеріне жасаған тұжырымдамасына қатты көңіл бөлуге еңбегі сіңген. Еңбек қызметінің себептерінің бірінші деңгейі - еңбек нәтижесінде адамдардың материалдық қызығушылығы мен қажеттіліктері өркендейді. Адам үшін еңбек әрқашанда емірді өндіруші құрал болып қалады. Табыс еңбекке ынта бола алады, егер ол жүмысшының енбек аманатына сәйкес қалса. Практика, еңбекке төлем ақының тепе-теңдігі жұмыста адамның кызығушылығының төмендеуіне, сондай-ақ, оның сапасындағы жауапкершілікке, кейде өнімділіктің төмендеуіне әкеліп соқты, жүмысшы өндірісте өзін қожайын сезінбеді. Бұл немқұрайлыққа, әрекетсіздікке тіреді. Бірақ, адамның еңбек қызметінің әрекеті тек материалдың қызығушылықпен бітпейді. Енбекке сертті қатынасатын факторлардың бірі - еңбек мазмұны. Еңбектің функционалды мазмұны - енбек әрекетінің нақты түрінде жеке түлғаның шығармашылық тәсілдерін дамытудағы объективті мүмкіндік. Дәл осы кезеңде еңбектің шығармашылық функциясы іске асырылады жене оның қатыспауы кез-келген өсу жүйесінің әсерін катты төмендетеді. Еңбек кызметінің себептері үжымдағы барлық қарым-қатынастар жиынтығын адам кайда еңбектенсе, сонда туғызады: үжымда басшы мен әріптестермен қарым-қатынасы.

Адамның барлық белсенділік себептерінің жинақталған әсері еңбек нәтижесінің өндірістік дамуы тек қана оның техникалық жабдықталуына байланысты емес, сонымен қатар, әлеуметтік даму көрсеткіштерінің есепке алуының кұлдырауына байланысты екенін айғақтады: жеке түлғаның ізгілікті потенциалына, еңбек ұжымының атмосферасына, адамдық қарым-катынас формаларына жене т.б.Бұл жұмысты орындаған адамның жалпы жағдайда қанағаттануын қамтамасыз ететін әлеуметтік - психологиялық баланска әкеліп соғады.

76.Адам талаптарының тұжырымдамалары

Американ социолога Абрахам Маслоудьщ еңбек мотивациясы (талаптары) ілімі адам кажеттіліктерін ашады. А.Маслоу адам қажеттіліктерін жіктеп оларды: тіректік (тамақтагы, кауіпсіздіктегі) және туынды (адамшылық, аманшылык, бірліктік) деп бөлді. А.Маслоудьгң ереқшелігі әрбір жаңа деңгейдегі өзекті, алдьщғы эткенді канағаггандырғаннан қейін жеке түлға үшін маңызды қажеттіліктердің факторларының өзара әсерін түсіндіру болып табылады. Сондай-ақ Маслоу, физиологиялык жэне сексуалды қажеттіліктер -. туа біткен, ал қалғандары -социолды қажеттіліктер екенін көрсетті.Фредерик Херцберг еңбек себептерін зерттей отырьш, адамдар жұмысқа канаға-гганбаушылық жайлы еңгімелегенде қоршаған органы түсінеді, ал канағаттанған кезде жүмыстың өзін түсінетінін байқаған. Бүдан шьікқан нәтиже: кез-келген жеке тұлға тек бір қажеттілікке ие болмайды, олар бір-біріне тоуелсіз эр түрлі екі қажеттілікке ие және ол адамдардың жүріс-түрысына эсер етеді. Бірішні топ - гитиеналық факторлар. Бүлар түрмыс пен еңбектің қолайлы шарттарына, жүмыс уақытьгаа және жөнделтен еңбек үжымьша, жүмысптыларды жеңілдіктер мен баспаналармен қамтамасыз етуге байланысты. 80-жылдары жүмысшыларды санитарлы - гигиеналық еңбек шарттары қанағаттандырмады: барлық жүмысшылардың 53,7% бүнымен қанағатганбаған'¹.Екінші топ - бүл топқа ішкі қажеттіліктер мен қанағаттандыру, жүмыста жетістікке жету, оцьщ мазмүнына қызығуіпылык, жауапкершілік т.б. жатады. Еңбек белсенділігін котеретін де осылар. Адам еңбекке қызьвғушылығын кетеру үшін ецбектің байуы бойынша қосымша мәліметтер қажет. Еңбектің баюын түжырымдау үшін жеті элемент қажет: клиентпен тікелей катынас; тауар өндірушінің дербес жауапкершілігі мен есептілігі; кері байланыс; орташа емес үидеу заңы; еркін график; ресурстарға бакылау; квалификацияньщ өсуі және бірегей тәжірибенің мүліктенуі. Фредерик Херцберг тұжьфымдамасын көптеген американдьпс; компаниялар қүнтады. Еңбек үжымының үш негізгі социолды жобасы іске асьфылды. Бірівтпіден, АҚШ - тағы "менеджмент қатысуы мүнда жүмысшылар әкімшілікпен бірнеше басқарылатын шешімдерді талдайды"; екіншісі, "социо техникальгқ жүйе" - мысалы, жүмысшьшарға белгілеш^ен режимде өкілеттілікті және жүмыс графигін, ішкі топтардьщ жұмыс орнындағы ротация мумындіктерія көрсететін "Вольво" (Швеция) компаниясындағы жинақтаушылардың бригадальщ еңбек үжымы; үшіншіден, "сапа айнальшы" (Япония), жұмыспгылар жауапкершіліктерін статистикалық тіркеу орнына. өнім сапасьша және жақсарған өндірістегі қосымша өндірмеге бөлуші.

1992 жылы Қазақстанда жұмысшылардьщ еңбекке катьшасы мақсатымен зерттеу жүргізілді. Алматы қаласының авто-транспорттық кәсіпорындағы 2000-дай жүтиысшылары еңбекпен қанағаттанушыльгқ мәселесін тексеруге душар болған. Олардың ішінде жүргізушілер, жендеушілер, дербес кіші қызметшілер. Жүмысшылар ішінде өз еңбегімен қанағаітандырылғандар - 63,3%, орташа канағаттандырылғандар - 13,9%, қанағаттандырылмағандар -23%. Жөндеушілер ішінен канағаттандырылғандар - 52,6%; дербес кіші қьізметшілердің қанағаттандырылғандары - 50%. Еркектерге қарағанда әйелердің жүмысқа қанағаттанушыльгғы жоғары: еркектерде - 61,4%, әйелдерде - 64,2%".