24. Ұйым әлеуметтануы

Әр үйымның адамдар жасаган табиғаты бар. Үйым өз қүрылымын және технологияларын күрделендіруге үмтылады. Үйымнын арнаулы органы оның мүшелерінің мақсатгарын қамтамасыз етіп, олардың үмтылыстарын реттейді. Осы қызметті басқару деп атайды. Басқару ұйымның барлық бөліктерінің қызметінің бағытын қамтамасыз етеді. Мемлекеттік мекеменің әр бөлімінің жүмыскерлерінің жұмыс уақытын, олардың жүмысының саны мен сапасын реттейтін мөлшерлері мен ережелерін жасайды. Болімнің басшысы басқару қызметін атқарып, осы мөлшерлер мен ережелердің орындалуып. Бақылауды жоне мадақтау мен жазалау тәсілін қолданады. Ұйымды басқарудың алғашқы синаттауларын г.файоль бел-гілеген. Жалпы сипаттамаларына әрекеттің жалпы бағытын жоспарлау және алдын ала кору; адамдық және материалдық қорларды үйымдастыру; жүмыскерлердің іс-эрекетінің оңтайлы тәртібін сақтау үшін үйгарымдар беру; ортақ мақсатқа жету үшін эр түрлі іс-әрекеттерді үйлестіру және бар ережелерге жэне қалыптарга сойкес үйым мүшелерінің жүріс-түрысын бақылау.бүл - xx ғ. Басындағы басқару үдерісінің сипаттаулары. Қазіргі үйымдардың құрылымы элдеқайда күрделі, технологиясы аса күрделі, жүмысшы күшінің біліктілігі жоғары; оның үстіне ұйымдар қазіргі нарықтың күрделі қүрылымында әрекет етеді. Сондықтан бүгінгі басқару - өнерге, ойынға, жоғары гылымға тән. Қазіргі басқару жүйесінің жобасы мынадай: 1) үйымдасқан бірлестіктің жетекшісі мен бастаушысы ретінде; 2) озара әрекет-түйісулерді қалыптастыру жэне қолдау; 3) ақпаратты қабылдау, іріктеу және тарату; 4) қорларды үйлестіру; 5) жүмысшы кадрлардың а»ымын жэне бүзушылықтардыц алдын алу; 6) келісім жүргізу; 7) жаңалықтарды ешізулерді жүргізу; 8) жоспарлау; 9) бағынушылардың іс-қимылдарын бақылау мен багыттау. Бүдан басқа да басқару эрекеттері бар: жарнамамен шүгылдану, қосымша қаражатты табу жэне т.т. Нагыз басқарушы жогары білікті маман болуы керек. Басқару тобына кеңсешіл әкімшілік кіреді.

25. М.Вебердің әлеуметтанулық ілімдері.

Неміс социологы Макс Вебер (1864-1920). М.Вебер көзқарасы тұрғысынан алғанда социология ең алдымен адамның немесе адамдар топтарының мінез-құлқын және әлеуметтік қызметін зерттеуі тиіс. Оның ойынша, теориялық социологияның пәні тек қана әлеуметтік әрекет болуы шарт, социология - әлеуметтік әрекеттер туралы ғылым. Бұл ғылым әлеуметтік әрекетті түсіну, оның себептерін ұғындыруы қажет. Егер, қайсыбір әрекетті түсінгіміз келсе, ол үшін адамның ішкі жандүниесінен шығуы ықтимал нақты мотиві немесе мотивтердің құрамды бөліктерін ашуымыз керек. Әлеуметтік әрекетті М.Вебер 4 типке бөледі:

1) ұғымды-мақсатты рекет;

2) құнды-ұғымды әрекет-белгілі бір абсолюттік құндылыққа (этикалық, эстетикалық, діни т.б.) саналы түрде же туге бағытталған әрекет;

3) аффектілі әрекет, ол субъектінің көңіл-күйі мен сезімінен туындайды;

4) дәстүрлі әрекет, бұл-әдет-дағдымен анықталатын әрекеттің түрі1).

Вебердің маңызды еңбегінің бірі бюрократиялық зерттеу болды. Бюрократия - капиталистік ұғымды іске асырушы. Бюрократия кең көлемдегі ұйым, онда қызметкерлер рангіге бөлінеді дейді. Мысалы, ірі өнеркәсіп фирмалары, үкіметтік ұйымдар т.б. Вебер бюрократияның дамуын капиталистік кезеңнің міндетті белгісі деген.

Вебер социологиялық ілімінің негізі - идеалдық тип. Идеалды тип қоғамдық күйдің бүкіл мәнін - өкімет билігінің жағдайы, тұлға аралық қарым-қатынас, жеке бас және топтық сана және т.б. сипаттайды. Осының арқасында олар өзіндік ерекше критерилерге айналады, соған сәйкес адамдардың рухани,

саяси және материалдық өміріне өзгерістер енгізу қажет болады. Идеалды тип қоғамда бармен толық сәйкес келе бермейді, кейде өмір шындығымен қарама-қайшылыққа да түседі, сондықтан мұнда қиялдың да белгілері орын алған.