13.4 Халькогендердің жалпы сипаттамасы

Халькогендер – « кен түзушілер »

Оттегі - жердегі ең көп тараған элемент - 50% массалық үлесі. ЭТ ~ 3,5 болғандықтан барлық зерлік элементтермен әрекеттеседі. VI A топша элементтерінің V A топша элементтеріне қарағанда сутекті қосылыстары берігірек, себебі олардың ЭТ- гі (электр терістігі) жоғары, керісінше VI A топша элементтерінің оттекті қосылыстарының беріктігі азырақ.

Табиғатта кездесу. Оттегісі бар 1400 минерал кездеседі (кварц, слюда, дала шпаты, саз, ізбес). Оттегінің өте көп мөлшері химиялық байланысқан, еріген күйінде суда болады.

Атмосферада 10¹⁵ т., адам организмінде 65%. 1) 1.ауаны айдап ; 2) 2H₂O →^{электролиз} 2H₂ + O₂

Лаб. 2CrO₃ →^t02Cr+3O₂ ; BaO₂(пероксид) →^t0 Ba+O₂ ; 2KNO₃ →^t0 2KNO₂+O₂ ; 2KClO₃→^t0 2KCl+3O₂ ; 2 KMnO₄ →^t0 K₂MnO₄+O₂+MnO₂ ; O₂ суда аз ериді 100:3. 100 км жер бетінен жоғары атом күйінде болады, УФ-сәулесі О₂ →^{фотолиз} О+O.

О₃ – озон оттегінің аллотропиялық түр өзгерісі, молекуласы диамагнитті. O₂ –түссіз, О₃ – көк түсті газ, полярлығы және полярлылануы жоғары O₂ –ге қарағанда 3O₂ →^{эл.разряд} 2О₃

Атмосферада 3O₂ найзағай 2О₃ О₃ +2H⁺+2e^-→ O₂ +H₂O E⁰=+2,07в

O₂ +4H⁺+4e^- →2 H₂O E⁰=+1,23в, соңдықтан О₃ өте күшті тотықтырғыш Химиялық активтігі бойынша O₂ тек F₂ кейін. Г₂ , инертті газ, Pt, Au +O₂ → жүрмейді. Oттегі коваленттілігі - 4, max валенттілігі II. Металл еместер оксиді: He+O₂→ жүрмейді; Ne+O₂→ жүрмейді;

Ar+O₂→ жүрмейді. Қалған металл еместер O₂ әрекеттеседі. ЭТ оттегі және металл еместер айырмашылығы аз болғандықтан, оксидтері ковалентті байланыс түзеді. Соңдықтан металл емес оксидтері - газдар, ұшқыш сұйықтар, тез еритін қатты заттар. Металл емес оксидтері суда еріп, қышқыл түзеді. СО, NO, N₂O тұз түзбейтін оксидтер, суда ерімейді, себебі ол молекулалар өте берік. Металл еместің оксидтегі тотығу дәрежесі өскен сайын, олардың қышқылдық қасиеті артады: P₄O₁₀(к)+6H₂O(су)=4H₃PO₄

SO₃(к)+H₂O(с)=H₂SO₄

Cl₂O₇(г)+H₂O(с)=2HClO₄ Металлдардың оксидтері : негіздік, қышқылдық, амфотерлік. Сілтілік және сілтілік- жер металдар оксидтері суда ериді, бұл оксидтерде иондық байланыс. Металдардың тотығу дәрежесі өскен сайын оксидтерде коваленті байланыс болады.

Пероксидтер, супероксидтер, озонидтер

K+O₃→K⁺O₃^- oзонидтер қызыл түске боялады. K-1e^-→K⁺ O₃+1e^-→O₃^-

K+O₂→K⁺O₂^- супероксидтер

K-1e^-→K⁺ O₂+1e^-→O₂^-

2K₂+O₂→K₂O₂ перосксид

2K-2e^-→2K⁺

O₂+2e^-→O₂ ^2-