1.3.Атмосфераға шығарулар және олардың сипаттамасы.

Көптен белгілі біртұтас шығулар көздерін жіктеу, дәл солай біртұтас шығуларды жіктеу, болмаған. Бірақ негізгі МЕСТ 17.2.1.01-76, МЕСТ 12.2.01.04-77 және әдебиттер қатарына, бірнеше белгілеріне қарай топтастыруға болады.

Қалдықтарды жiктеу. Қалдықтар келесі класстарға бөлінеді.

1. Бугаздық және аэрозольдық. Бугаздық қалдықтар – газдардың қоспасы, құрамында қатты немесе сұйық қалқымалы бөлшектер болмайды. Бұл топ бөлінеді:

1а-қалдықтар, тазалауға жатпайды, себебі олардың зиянсыздығынан немесе ыдыраудың экономикалық орындылығы биiк емес тұрбалар себебінен, немесе тазалаудың сол уақыт кезеңінде техникалық мүмкіншілігінің толық болуында.

1б-қалдықтар, міндетті түрде тазалауға жатады. Бұған зиянды компоненттері бар, себілу жолымен ғана жойылмайтын теріс әсер ететін шығарулар жатады. Тазалауға техникалық қаржылар жобалануда.

Бұл дәрежедегі қалдықтар өте сирек кездеседі. Көп жағдайларда бугаздық деп аэрозольдық қалдықтарды айтады, дисперсті ортаның концентрациясын елемеуге болатын аз болады.

Аэрозольдық қалдықтар -қатты және сұйық қалқымалы бөлшектері бар газдық қоспа. Бұл топ бөлінеді:

2а-аэрозольдер, дисперстік фаза ұстауға жатады, ал бугаздық 1а топшасына кіреді және сонымен газ тазарту құрылымдарына әсер етпейді.

2б-аэрозольдер, дисперстік фаза ұстауға жатады, ал бугаздық 1а топшасына кіреді және сонымен тазарту жүруіне анық әсер етеді. Мысалы, құрамы жоғалмайтын SO₂ ұстауды қажет етпейді, бірақ ішкі ауа өткізгіште коррозия шақыратын әлсіз қышқылды концентрат түзіледі.

2в-аэрозольдер, дисперстік фаза ұстауға жатады, ал бугаздық 1б топшасына жатады. Бұл жағдайда сол аппарат қиыстырылған тазартуларды қажет етеді, немесе қиыстырылған дәйекті түрде жайғастырылған аппаратта дисперсті фазаны іріктеп ұстау үшін және дисперсті ортаның зиянды қоспасы үшін.

2г-аэрозольдер, дисперсті орта 1б топшасына жатады, ал дисперстік фаза ұстауға жатпайды (мысалы, оның төменгі концентрацияда болуы) және сол уақытта тазарту үдерісіне әсер етпейді.

2д-аэрозольдер, дисперсті орта 1б топшасына жатады, ал дисперстік фаза ұстауға жатпайды, бірақ тазарту үдерісіне әсер етуі мүмкін (мысалы, сұйық немесе қатты жұтуды жиі ластау).

2е- аэрозольдер, дисперсті орта 1а топшасына жатады, ал дисперстік фаза -2г немесе 2д топшасына жатады.

2.Технологиялық және желдетулік. Технологиялыққа технологиялық үдерістердің соңғы қалдықтары жатады,технологиялық құрылғыларды тазартудағы қалдықтар, әрдайым қозғалыстағы дем алу түтіктері, дүркін-дүркін әрекеттегі қорғауыш қақпақша,ТЭЦ құбырлары және қазандықтар және т.б. Технологиялық қалдықтар газ ауалық қоспаның кішігірім көлеміне қатысты зиянды заттардың үлкен концентрациясын сипаттайды.

Желдеткіштікке жалпы көлемдік және жергілікті ауа тартқыш желдетуден шыққан қалдықтар жатады. Желдеткіштік қалдықтардың жалпы көлемдік желдетуі газдық ауалық қоспаның үлкен көлемімен, бірақ зиянды заттардың аз концентрациясында сипатталады. Желдеткіш қалдықтардың көлемі үлкен болғаны соншалықты, зиянды заттардың жалпы саны, технологиялық шектен шығу жиі болады. Сондықтан қазіргі кезде заманауи әдістерді табанды өңдеу қажеттілігі туды және тазарту құралдарын тек технологиялық ғана емес, сонымен қатар желдеткіштік қалдықтарды да.

3.Ұйымдасқан және ұйымдаспаған.Ұйымдасқан қалдықтарға, бөлінген жерден түтікшемен, газ жолдармен, ауа суларымен апарылатындар жатады, орнатулар қатысында зиянды заттарды ұстау үшін қолдануға мүмкіндік береді. Ұйымдаспағанға, қондырғының герметикалық қателігі нәтежесінде ауаға бағытталмаған газ ағындары ретінде түсетін, оның жоқ болуы немесе құрылғының газдық сорап арқылы жүктейтін, жүкті түсіретін немесе өнім сақтайтын жұмысының қанағаттанарлықтай болмауы.

4.Қызған және суық. Қалдықтар мен қоршаған ортаның арасында температураның құлауымен ерекшеленеді.

МЕСТ 17.2.1.01-76 қатысында қалдықтар құрамы бойынша жіктеледі. Бұл жағдайда олар шартты мәнді білдіреді. Шартты мәннің құрылымы:

Біріншілік сандар – агрегаттық күйлері: газ тәрізділер (А), сұйықтықтар (К), қаттылар (Т).

Екінші және үшінші: химиялық құрамы: күкірт ангидриді (01) 6к - м3ртек оксиді (02), азот оксиді (NO₂ қайта санауда) (03), қорғасын және оның қосылыстары (Рb қайта санауда) (22), күйе (23), металл және оның қосылыстары (24), шаң (25), басқалары (26).

Төртінші сан-бөлшектер өлшемі.

Аз 0,5·10^-6 М .....................................................................,,,...............................(1)

0,5·10^-6 М -дан 3·10^-6 М –ға дейін...................................................................(2)

3·10^-6 М -дан 10·10^-6 М –ға дейін....................................................................(3)

10·10^-6 М -дан 50·10^-6 М –ға дейін..................................................................(4)

50·10^-6 М –ден жоғары . ..................................................................................(5)

Бесінші сан-бөлшектер массасы

Аз 1 кг/сағ...............................................................................................................(1)

1-ден 10 кг/ сағ дейін ...........................................................................................(2)

10-ден 100 кг/ сағ дейін қосу...............................................................................(3)

100-ден 1000 кг/ сағ дейін қосу. ..........................................................................(4)

1000-ден 10000 кг/ сағ дейін қосу. .....................................................................(5)

10000 –дан жоғары кг/ сағ .................................................................................(6)

Шартты мәндерге мысал: А.01.0.5., К.20.2.3.,Т.23.2.3.

Қалдықтар, күкірт ангидриді массасы 2000 кг/с, қышқылдар бөлшектер көлемі 0,5 тен 3мкм дейін және массасы 50 кг/с, күйе көлемі 1 мкм массасы 60 кг/с.

Қалдықтардың шығу көздерінің классификациясы. Қалдықтардың шығу көздері бөлінеді:

1. Оларда болып жатқан технологиялық үдерістер сипатына байланысты: жағу құрылғысы, кептіргіш агрегаттар, әр түрлі пештер және т.б. Қалдықтардың сала бойынша шығарылу көздеріне сипаттама 3.1 бөлімінде беріледі.

2. Нүктелік,сызықтық және жазықтық көздеріне.

Нүктелі көздерге - белгіленген саңылау арқылы атмосфераға ластаушы заттар шығаратын көздер. Сызықтық көздерге - белгіленген сызық арқылы атмосфераға ластаушы заттар шығаратын көздер. Жазықтық көздерге – белгіленген аудан арқылы атмосфераға ластаушы заттар шығаратын көздер.

Нүктелік қалдықтарға түтіктер, шахтылар, шатырдағы желдетулер және т.б. жатады. Сызықтыққа-аэрациялық шамдар, техникалық сызықтар және жақын орналасқан көздердің қатары.

3.Биік көздерге (H≥50 м); орта биіктіктің көздері (H=10÷ 50 м); төменгі көздер (H=2÷ 10 м); жер үсті көздері (H≤2м).

4.Тұрақтыға және жылжымалысы.

5.Үздіксіз әрекет, үздікті әрекет, жүйесіз әрекет көздеріне.

Үздiксiз әрекеттi көзі – ұзақ уақыт аралығында ластаушы заттарды үздіксіз шығару көздері.

6.Көленкелік және көленкелік емес.

Қалдықтардың критерилері.

Қалдықтар критерилері келесі мақсатта қолданылады:

- ластаушыларға анықтама;

- қалдықтардың шығу көздерін бақылау;

- деңгейдi анықтау және қауiптi өсетiн атмосфераның ластануының шегiн орналастыруда;

- газ тазарту жабдығын қызмет етуін бақылауы;

- өндірістік орынның техникалық деңгейіне баға;

- инспекциялық мақсаттарда

Қалдықтар критерилері сандық және сапалық болады.

Сандық көрсеткіштер массалық немесе көлемдік бірліктерде немесе әртүрлі параметрлерге пайыздық қатынасын, осындай, масса немесе газдар көлемінің шығу көздерінің ұзақтығын, шығару қарқындылығын немесе қолданылатын шикізат көлемін, түпкі немесе аралық өнімнің шығуын көрсете алуы мүмкін.

Сандық көрсеткіштерге жатады:

1.Қалдықтың массалық ағыны М (қалдықтың қуаттылығы). Бұл масса уақыт бірлігінде ластаушы заттардың бөлінуі. Ол г/с, кг/сағ, т/г көрсетіледі. Бұл критерии қалдықтардың жалпы саны жайлы мәлімет береді, сондықтан да гигиеналық және баланстық түрдегі басты критерии болып табылады. Ол қалдықтарды шектеуде пайдалы емес.

2.Қалдықтың массалық концентрациясы С. Құрғақ және ылғалды газ жағдайында газ көлемі бірлігіне жіберілген, температура және қысыммен стандартталған (температура 0 °С және қысым 101,325 кПа), ластаушы заттардан бөлінетін масса.

Осындай «концентрациялық критерийлер» технологияға және ластануды бақылауға өте пайдалы, ол концентрацияны және шегiнетiн газда ластайтын заттың бөлу дәрежесін көрсетеді және ластанған газдарды тазартудың нұсқаларын ұсынуға рұқсат бередi:

г/м³

Мұндағы V— газ жылдамдығы.

Бүкiл әлемдiк Денсаулық сақтау ұйымының кепiлдемелерiмен сәйкес (БДҰ) бұл көрсеткіш мг/м³ немесе г/м³ көрсетеді. Америкалық әдебиетте көлемдік көрсеткіштер ретінде ррт және ppb шамаларын, әсіресе газдар үшін (1 ррт_об = 1 см³/м³), ал кейбір кезде қатты заттар үшін массалық шама ретінде (1 ррт_масс= 1мг/кг) пайдалынады. Ауада аз концентрация кезінде ppb мәліметтерін қолданады, 1:10⁹ (1 ppb_об = 1 мм³/м³) (10⁹-сі Америкада биллион, ал еуропада –миллиард деп аталады) сай келеді. Сонымен қатар шетелдік газанықтағыш аппаратурасы миллиондаған ррт өлшеміне немесе миллардтаған ppb көлем бойынша үлесіне бөлінеген (градуирована). Бұлармен байланысқанда концентрациядағы көлемдік үлесті кайта есептеу мүмкіндігі туады, ол мг/м³ белгіленген.

8 кестесінде газдар және булардың бір өлшемнен екіншіге (0 °С температурада, қысым 760 мм рт. ст.) концентрациясын есептеу формулалары көрсетілген.

Концентрацияны теңдеумен есептейді

b=aF,

Мұндағы F- қайта есептеу факторы; а - бастапқы өлшемдегі концентрация мәні; b - ізделіп отырған өлшем. Қайта есептеу факторын бастапқы концентрацияның ізделініп отырған өлшем графасымен қиылысуында табады. Мысалы, күкірт диоксидінің 20 ррт есептейік (М= 64,06) осыған мг/м³:

b = a4,210^-2. M=20-4,4610^-2-64,06 = 57,14 мг/м³.

Кесте 8 - Булар мен газдар концентрациясын қайта есептеу формуласы

Ағымдағы концетрация	Мг/л (г/м3)	Мг/м3 (мкг/л)	%, (к-лем)	Ppm (см3/м3)	Ppb (мм3/м3)
Мг/л (г/м3)	1	103	22,4*10-1/М	22,4*103/М	22,4*10-6/М
Мг/м3 (мкг/л)	103	1	22,4*10-4/М	22,4/М	22,4*103/М
%, (к-лем)	4,46*10-1М*	4,46*10+2М	1	104	107
Ppm (см3/м3)	4,46*10-5М*	4,46*10-2М	10-4	1	103
ppb(мм3/м3)	4,46*10-8М*	4,46*10-5М	10-7	10-3	1

* М — молярлық масса.

3.Қалдық коэфиценті М_к. Өндірістік көзден шыққан өнім санын көрсететін, ластаушы заттан бөлінген массаның массаға немесе басқа көлемге қатынасын білдіреді. Ол технологиялық өнім критерийі болып табылады және кг/т немесе кг/кВт*сағ беріледі. Мұндай критериді анықтау қиындау, жоғарыда айтылған мәліметтер болғандықтан ластану көзінен шыққан өнімді міндетті түрде үздіксіз белгілеу керек. Бірдей өнім шығаратын әртүрлі кәсіпорындар үшін М_к анықталуы, олардан бөліп алуға мүмкіндік беретін, басқа да кәсіпорындарда төменгі шекті орналастырылуы үшін тиімді негіз құрады:

(1.4)

Мұндағы, Р —уақыт бірлігінде шығарылған өнім саны.

М_к параметрі көптеген елдерге енгізілген, бірақ бұл көрсеткіштің жалпы қолданылуы, шынайы мағыналарын қабылдануы үшін уақытты талап етеді.

4.Меншіктік аймақтық қалдық М_f. Аймақтық аудан бірлігіне қатысты, массалық критерий болып табылады. Ол т/(км²·г) түрінде беріледі. Мысалы, күкiрттiң диоксидiнiң меншiктi аймақтық қалдығы Италияда 10,2 т/(км²·г), Испанияда 4,1 т/(км²·г)құрайды:

(1.5)

Мұндағы, ∑М- қарастырылатын аймақтағы барлық көздерден шығатын ластауыш заттардың бір типті қалдықтарының жиынтық саны; F - қарастырылып отырған аймақтың ауданы.

Сапалық критерии сандық толықтыруларда қолданылады.Оларға тығыздық және түтіннің қаралығы жатады, оның қабілеттілігі жұту немесе жарықты шағылыстыру, иіс және т.б. Негізгі мақсаттардағы бақылауларда қолданылатын, түтін тығыздығының критерииі жақсы таралған. Бұл ретте арнайы түтін тығыздығы мен массалық концентрацияның салыстырмалы кестелері қолданылады. Жеке көздерден шығатын қалдықтарды бағалау келесі көрсеткіштермен шығарылады:

1.Қалдықтар шығыны (м³/сағ немесе м³/с). Ең жоғарғы, ең аз және орта көлемін міндетті түрде білу керек, сонымен қатар қарға бәйге (пиковые скачи) жобаланады. Бұл мәліметтер қажет, себебі көп аппараттарда газдарды тазалау деңгейі шығынға байланысты болады.

2.Қалдықтар температурасы және оның мүмкін болатын тербелісі (орташа, ең аз, ең жоғарғы, пиковые скачки). Температураның төменгі шегі бу концентрациясының қауіптілігін, жоғарғысы –деформацияның қауіптілігін және құрылымдық элементтердің термиялық бұзылуларын анықтайды.

3. Агрессивтi сұйықтықтардың буларын конденсацияның температурасы.

4. Қалдықтың бугаздық фазасының химиялық құрамы (компоненттердің көлемдік,%).

5. Дисперстік фазаның қасиеті:

— химиялық құрам;

— дисперстік құрам;

— шынайы және үйiндi тығыздық;

— абразивтік қасиеттері;

— концентрация, мг/м³;

— меншікті электр кедергісі;

— дисперстік фазаның бөлшектерінің түзілуі (бөлшектелу, конденсация, айландыру, отынды жағу және тағы басқалар), сонымен қатар олардың морфологиялық мәліметтері.

6. Қалдықтың массалық ағыны немесе қалдықтың массалық концентрациясы.

7. Қалдықтардың басқа ерекше ерекшіліктері: ылғалдылық, қысым, сызықтық жылдамдық және т.б.

Қалдықтардың негізгі көрсеткіштерін анықтау инвентаризация кезінде орындалады. Қалдықтардың инвентаризациясы олардың саны және құрамы жайлы мәліметтерді жүйеленуін, аймақ бойынша көздердің (источники) бөлінуін көрсетеді (МЕСТ 17.2.1.04-77). Бұл ретте қалдық көздерінің параметрлері анықталады: биіктігі және диаметрі, сонымен бірге көздердің уақытша жұмыс режимі. Ластаушы заттардың қалдықтар инвентаризациясының негізгі мақсаты алғашқы мәліметтерді алу болып табылады мыналар үшін:

— кәсіпорынның ластаушы заттардың қалдықтарының қоршаған ортаға әсер ету дәрежесі (атмосфералық ауа);

— атмосфераға жіберілетін ластаушы заттарды орнату және сондай ақ атмосфераны бөлек- бөлек ластау көздері;

— Атмосфераға тасталынған ластаушы заттарға орнатылған нормасын дұрыс бақылау организациясы;

— технологиялық кәсіпорындарда қолданылатын, экологиялық бағалауына сипаттама;

— кәсіпорындардағы ауа-қорғау жұмыстарын жоспарлау;

Ластаушы заттардың қалдықтарының есебі үлесті көрсеткіштерді қолданумен өндіріледі, толығырақ айтқанда ластаушы заттар қалдықтары, уақыт бірлігінде әкелінгендер, жабдық, өнімнен алынған массасы немесе тұтынылатын материалдар.

Өткізілген инвентаризацияны негіздеуде көздердің есебі жүргізіледі және алғашқы есеп беру құжаттамасы үлгi нысандарды толтырылады (ПОД), оған үш журнал енеді (қосымша №1):

1) тұрақты ластаушы көздер есебі және олардың сипаттамасы. (форма №ПОД-1). Көрсеткіштердің қатары бойынша өлшеуден кейін тікелей толтырылады;

2) атмосфералық ауаның қорғауда атқарылған шараларды есептеу (форма №ПОД-2). Кварталына бір рет толтырылады және ағымдағы мерзімдер есебі үшін ,көлемдер және ауа бассейінің қорғау шараларын нығайту үшін қызымет етеді;

3) газ тазарту және шаң ұстағыш қондырғылардың жұмысының (форма №ПОД-3). Күн сайын толтырылады және газ шаң ұстағыш қондарғының нақтылы жалғасуы жұмысының есебі үшін қызмет етеді.

Инвентаризацияның жүруі бойынша жұмыс келесі кезеңдерді қосуы керек:

— кәсiпорында атқарылатын технологиялық үдерiстермен танысу;

— барлық бөлінетін ластаушы заттар мен көздердің тізбегін құрастыру;

— атмосфераның ластануына және бөліну көздеріне тексеру жүргізу, шаң ұстағыш қондырғының тиімділігі, олардың сипаттамаларына анықтама.

Қалдықтар инвентаризациясы кезінде қолданыстағы стандарттар мен және ұсынылатын әдістердің қатысында тікелей аспапты өлшемдер пайдалануы керек.

Әр көз бойымен газ шығыны анықталады және әр түрлi қоспалардың шоғырлануларының анықтамасы үшiн сынаманы таңдайды. Осы мәліметтер мен секундтық және жылдық қалдықтар есептеледі (қалдықтар қуаты). Өкінішке орай, инвентаризацияны өткізген ұйым өте жиі табиғи өлшемді және сараптауды орындамайды, орнына есептік саланың әдістерін қолданады. Осындай жағдайда инвентаризация нәтижелері жалған болуы мүмкін.

Инвентаризация 5 жылда 1 рет өткізіліп тұру керек. Қайта құру және өндірістің технологиясының өзгерісі жағдайында, кәсіпорын алдыңғы алынған мәліметтерге толықтыру жүргізеді. Инвентаризация жүргізу кезінде қателер кетуі мүмкін, сипаттамасы және олардың көздері 9 кестеде берілген.

Қалдықтардың термодинамикалық параметрлеріне анықтама

Қалдықтардың ең маңызды термодинамикалық параметрлері жылдамдық және газ шығыны, температура және ылғал болып табылады.

Кесте 9 - Қалдықтардың инвентаризация үдерісі кезіндегі қателері және көздердің қатесі

Қателер	Қателердің потенциальдық көздері
Есепсiз кәсiпорындар немесе қалдықтар көздері	Инвентаризацияның жүйесi және рұқсаты фаза бойымен сәйкес келмейдi; бағалаудағы потенциалдық қалдықтардың көздерінің қателері; құжаттар жоғалуы; мәліметтерді компьютерге тіркеудегі мәселе;
Қос есептеу сол бір кәсіпорыннан немесе қалдықтар көздерінен	Атаудың өзгеруі; көздерді бірдей мәліметтермен, көздер үшін әртүрлі номерлі кестелер қолдану;
Технологиялық немесе техникалық мәліметтердің жетіспеуі	Мәліметтерді сұраудағы екі мәнді форма; қызметтiк кәсiпорын қызметкерлерiнiң мәлiметтерiн қасақана жою; процедураны сәйкес емес жүзеге асыру; жобаға сәйкес емес бақылау, өйткені инвентаризация көлеміне қабілетті тексерудің болуы;
Техникалық қате мәліметтер	Мәліметтерді сұрауда инструкцияны түсіндіру қателігі; қабылданған брліктер туралы жорамал, қате есептер және тағы сол сияқтылар; кәсіпорын жағынан қасақана жалған мәлімет, түсініксіз қолтаңба
Кәсіпорынның орналасуы туралы мәліметтің жетіспеуі	Кәсiпорынның цехтарының координаталары орынына кәсiпорынның әкiмшiлiк корпусының координаталарының тiркеуi; техникалық жұмыскерлердің картаны оқи алмауы
Тұрпайы (площадные) және нүктелік көздерге жүйесіз жіктеу	Инвентаризация кезінде шектеуді өңдеу қабілетсіздігі
Дәл емес немесе ескірген мәліметтер	Ашық қондырғының таңдауынсыз бірінші және екіншілік мәліметтерді пайдалану;
Есептеудегі қате	Дөңгелету кезіндегі қайта орнату; ондық жүйемен байланған қате; калкуляторға дұрыс емес мәліметтердің енуі; қалдықтар көлемі туралы мәліметтерді дұрыс пайдаланбау.
Қалдықтар көлемін бағалаудағы қателер	Қалдық көлемі туралы нақты емес мәлімет; қалдық көлемінің дұрыс емес мәнін қолдану; қолданылатын шикізатты бағалаудағы қателер; Қосылатын көздерді қате түсіндіру, басқа жүйеге өту кезінде өлшеу бірлігіндегі қателер
Көлемдік тәртіпке қалдық көлемін хабарлаудағы қателер	Қалдықтар мен байланысты есептегіш машиналар үшін, көздің классификациялық кодтарының дұрыс жазылмауы

Өлшеулердi жүргiзу үшiн орын мұндай есептеумен таңдайды, бұл өлшеулер ең анық мәлiметтердi алуды қамтамасыз етуi керек. Әдетте өлшеу орны, аэрозольдік бөлшектерден де сынама алу үшін қолданылады, ондайда газ шығулардың тік бөлімшелерін таңдаған дұрыс. Өлшеуіш қима қайталама және айналмалы газ қозғалысы болатын жерде, газдық ағынмен қондырылған, газжолдардың түзу бөлімшесінде орналасуы керек. Өлшеуіш қиманың жергілікті кедергіден газжолдары 5-6 диаметр қашықтықта немесе көп және 3-4 диаметрдегі газжолдың ауытқу орнына дейін (ысырма, кедергiш, бұрылыс және тағы басқалар) болғаны дұрыс. Егер қалыпты қима таңдауға болмайтын болса, осы талаптарға жауап беретін, өлшеуді газ жолдың тіксызықты бөлімшесінде, газ қозғалысы бағытында оны бұзып өлшеуге болады.Тік бөлімшенің минимальді ұзындығы сұрыптау орны алдыңда 2Д ал одан кейін 0,5Д құрайды. Өлшеуiш қимада газдың жылдамдығы кемiнде 4 м/с болуы керек.

Қалдықтар шығынына анықтама

Көлемдік шығынды тікелей дросселдік құрылғыларды қолдану арқылы (мысалы, камералық диафрагмалар), ротаметрлер немесе газдардың қозғалыс жылдамдығы арқылы анықтауға болады.

Ал олар болмаған жағдайда пневмометрикалық түтікшелер және микроманометр, термоанемометрлер қолданылады. Жылдамдықты термоанемометр-мен өлшеу тұрақталған дене көздерін жылытатын дененің барынша ағылатын ағынымен мәжбүрленген конвекциялық жылу беру заңына негізделген.

Пневмометрикалық түтікшелермен газдың жылдамдығын және шығының анықтау.

Пневмометрикалық түтікшелер газ ағынының статикалық, динамикалық және толық қысымын өлшеуге арналған. Газдың динамикалық қысымын және тығыздығын білу арқылы, өлшеу нүктесіндегі газ ағынының сызықтық жылдамдығын анықтауға болады.

Газдың шығының пневмометрикалық түтікшелермен өлшеудің басқа әдістерге қарағанда артықшылығы бар. Оларға ағынның бiр қалыптылығы үшiн ұзын бөлiмшелер қажет емес, себебi бұл құралдар жергiлiктi жылдамдықтарды өлшеу үшiн қызмет етедi.Түтікшелер өлшемі жағынан үлкен емес, сондықтан оларды шағын штуцерлер арқылы енгізуге болады; олар ағынға қосымша қарсылық тудырмайды және газ шығарудың жиі конфигурациясының қиындығына байланысты газшаңдық ағынның жылдамдығын өлшеуде жалғыз құрал болып табылады.

Пневмометрикалық түтікшеде екі канал бар, олардың біреуі толық қысымды, ал басқасы-тек қана статикалықты қабылдайды. Көрсетілген құралға осындай жолмен қабылданған қысым бір біріне қарсы бағыталуы үшін, екі каналдың да қосылуы кезінде, құрал толық және статикалық қысым арасындағы айырмашылықты, сонымен қатар динамикалық қысымды көрсетеді. Көрсететін құрал ретінде U-бейнелі манометрлер, тягонапоромерлер ТНЖ, микроманометрлер қолданылады.

Статикалық қысым конструкцияға бағыныштылығынан пневмометркалық түтікшемен оның шынайы көлемінен үлкен немесе кіші ауытқулар қабылданады, өз кезегінде динамикалық қысым өлшеу кезінде біршама бұрмалауларды өзімен бірге биімдейді.

Сондықтан, пневмометрикалық түтікше көмегімен алынған динамикалық қысым көлемін, өлшемсіз көлем болып келетін, шынайы мәннің Р_д, Па өлшенетін оның көлемінің Р_х қатынасын көрсететеін К_тр түзету коэффицентіне көбейтуге тура келеді.

P_d = P_x P _tp (1.6)

14-16 суреттерде пневмометрикалық түтікшенің құрылымы көрсетілген.